व्यावर्तते स्फुरति
vyāvartate sphurati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·4·4.21
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.21
दिक्कालादिभिः अपरिच्छिन्ने स्वपरिच्छेदकस्य परिच्छेदं कर्तुम् अशक्यत्वात् । आदिशब्देन वस्त्वादेः ग्रहणम् । तते व्यापके । नित्ये प्राक्प्रध्वंसात्यन्ताभावरहिते । निरामये कलनाख्यरोगरहिते । म्लाना सङ्कल्पविकल्परूपत्वेन मलिना । मनोनम्नी । इयं संवित् संविदाख्यः स्पन्दः । कुतः उपस्थिता । नैतस्या उपस्थानम् अत्र युक्तम् इति भावः
dikkālādibhiḥ aparicchinne svaparicchedakasya paricchedaṃ kartum aśakyatvāt | ādiśabdena vastvādeḥ grahaṇam | tate vyāpake | nitye prākpradhvaṃsātyantābhāvarahite | nirāmaye kalanākhyarogarahite | mlānā saṅkalpavikalparūpatvena malinā | manonamnī | iyaṃ saṃvit saṃvidākhyaḥ spandaḥ | kutaḥ upasthitā | naitasyā upasthānam atra yuktam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात् शुद्धचिन्मात्रतत्त्वात् । अन्यत् भिन्नं वस्तु । नाम निश्चये । नास्ति न भूतं न भविष्यति । तस्य कलङ्कः मनोरूपः कलङ्कः । कुतः विद्यते कीदृक् विद्यते कथं विद्यते । कुत्र विद्यते सर्वथा सम्भवानुपपत्तेः न विद्यते इत्य् अर्थः
yasmāt śuddhacinmātratattvāt | anyat bhinnaṃ vastu | nāma niścaye | nāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati | tasya kalaṅkaḥ manorūpaḥ kalaṅkaḥ | kutaḥ vidyate kīdṛk vidyate kathaṃ vidyate | kutra vidyate sarvathā sambhavānupapatteḥ na vidyate ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमनिःष्यन्दा श्रेष्ठप्रवाहा
uttamaniḥṣyandā śreṣṭhapravāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वापरविचाररूपः यः अर्थः । तत्र परा । प्रोच्चैः पदम् मोक्षाख्यं श्रेष्ठं स्थानम्
pūrvāparavicārarūpaḥ yaḥ arthaḥ | tatra parā | proccaiḥ padam mokṣākhyaṃ śreṣṭhaṃ sthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयायम् प्रश्न उच्यते कृतोत्तरः सम्पाद्यते इति सम्बन्धः
mayāyam praśna ucyate kṛtottaraḥ sampādyate iti sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करामलकवत् प्रयत्नरहितम्
karāmalakavat prayatnarahitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रावृषः क्षये शरदि । तु पक्षान्तरे । प्रावृषि नीलिमा शोभते । कथम्भूतः । दनुवत् दानवमातृवत् । उदग्रं यत् पयोदपटलम् । तस्माद् उत्थितः जातः
prāvṛṣaḥ kṣaye śaradi | tu pakṣāntare | prāvṛṣi nīlimā śobhate | kathambhūtaḥ | danuvat dānavamātṛvat | udagraṃ yat payodapaṭalam | tasmād utthitaḥ jātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् उत्तमः मनोनिर्णयः अस्माभिः आरब्धः । कथम्भूतः । प्रकृतः प्रकरणवशेन प्राप्तः । एनम् एव शृण्व् इति भावः । हे सुव्रत । यद्वशात् जनताजन्म जनसमूहजन्म भवति । त्वम् तद् आकर्णय शृणु । मनोनिर्णयाङ्गभूतत्वाद् इति भावः
ayam uttamaḥ manonirṇayaḥ asmābhiḥ ārabdhaḥ | kathambhūtaḥ | prakṛtaḥ prakaraṇavaśena prāptaḥ | enam eva śṛṇv iti bhāvaḥ | he suvrata | yadvaśāt janatājanma janasamūhajanma bhavati | tvam tad ākarṇaya śṛṇu | manonirṇayāṅgabhūtatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । एवं सति । पूर्वसर्गोक्ते निश्चये परमार्थतया स्थिते सति । मनसः यत् मननम् अनुसन्धानाख्यो व्यापारः । तद्धर्मिणी तत्स्वरूपिणी । इयम् प्रकृतिः एव जगदुपादानरूपा मूलप्रकृतिर् एव । सर्वैः मुमुक्षुभिः कर्मेति निर्णीतम् । मनोमननम् एव कर्मेति पिण्डार्थः
he rāma | evaṃ sati | pūrvasargokte niścaye paramārthatayā sthite sati | manasaḥ yat mananam anusandhānākhyo vyāpāraḥ | taddharmiṇī tatsvarūpiṇī | iyam prakṛtiḥ eva jagadupādānarūpā mūlaprakṛtir eva | sarvaiḥ mumukṣubhiḥ karmeti nirṇītam | manomananam eva karmeti piṇḍārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं शृणु । तत् मनोमननरूपं कर्म । लक्षणभेदेन । वाग्मिनाम् वादिनाम् । नानामतताम् । कथं यातम् । तद् एव कथयामीति भावः । वाग्मिनाम् कथम्भूतानाम् । चित्राभिः नानाविधाभिः । शास्त्रदृष्टिभिः शास्त्ररूपाभिः दृष्टिभिः । वदतां विवादं कुर्वताम् । अन्यथा मतभेदो न स्यात्
tvaṃ śṛṇu | tat manomananarūpaṃ karma | lakṣaṇabhedena | vāgminām vādinām | nānāmatatām | kathaṃ yātam | tad eva kathayāmīti bhāvaḥ | vāgminām kathambhūtānām | citrābhiḥ nānāvidhābhiḥ | śāstradṛṣṭibhiḥ śāstrarūpābhiḥ dṛṣṭibhiḥ | vadatāṃ vivādaṃ kurvatām | anyathā matabhedo na syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मननेन मननाख्येन धर्मेण । चञ्चलम् नानापदार्थयायि । मनः । यं यम् भावम् शुभम् अशुभं वा पदार्थमननोद्भूतं वासनाविशेषम् । उपादत्ते गृह्णाति । तं तम् एति तत्तदनुसन्धानमयो भवतीत्य् अर्थः । को यथा । पवनः यथा । यथा घनामोदमध्यस्थः पवनः आमोदम् एति । तथेत्य् अर्थः
mananena mananākhyena dharmeṇa | cañcalam nānāpadārthayāyi | manaḥ | yaṃ yam bhāvam śubham aśubhaṃ vā padārthamananodbhūtaṃ vāsanāviśeṣam | upādatte gṛhṇāti | taṃ tam eti tattadanusandhānamayo bhavatīty arthaḥ | ko yathā | pavanaḥ yathā | yathā ghanāmodamadhyasthaḥ pavanaḥ āmodam eti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः तत् मनः । तम् एव भावम् । निर्णीयानुसन्धाय । तथा निश्चित्य । तम् एव च न त्व् अन्यत् । विकल्पयन् पुनः पुनः परामृशन् । तया तद्भावरूपया । रञ्जनया रागद्रव्येण । स्वाम् अहङ्कृतिम् निजाम् अहङ्कारवृत्तिम् । रञ्जयन् उपरक्तां कुर्वन् । मम कदा एतत् स्यात् इति परामृशन्न् इति यावत् । ततः तन्निश्चयम् तस्य भावस्य निश्चयम् । चमत्कारकारि इदम् इत्य् एवंरूपं निश्चयम् । उपादाय । तत्रैव तस्मिन् शुभे अशुभे वा वासनाविशेषे एव । रसम् आस्वादम् । आसक्तिम् इति यावत् । ऋच्छति गच्छति । ततः तदनन्तरम् । तु निश्चये । शरीरे तन्मयत्वम् भवति । अन्यथा तत्स्वरूपे बाह्ये पदार्थे प्रवृत्तिपरिहाररूपायाः चेष्टाया असम्भवात् न केवलं शरीरे एव किं तु बुद्धीन्द्रियेष्व् अपि तन्मयत्वम् भवति । अन्यथा तेषाम् अपि तत्र पुनः पुनः स्वक्रियाकारित्वायोगात् । कर्मेन्द्रियाणां तु शरीरेणैव ग्रहणम् । तथा हि । बाह्ये पुरुषः प्रथमं कपित्थादिकम् भुङ्क्ते । ततः तस्य मनः तस्य फलस्य वासनाम् अन्तः धारयति । ततः वासनारूपस्य तस्यैवानुसन्धानम् पुनः पुनः करोति । ततः वासनारूपेण तेन स्वाम् अहङ्कृतिं रञ्जयति । ततः तदाश्रितानि बुद्धीन्द्रियाण्य् अपि तद् एव प्रतिसम्मुखानि भवन्ति । ततः तदाश्रयं शरीरं तत् प्रत्य् एव चेष्टां करोतीति । युग्मम्
tataḥ tat manaḥ | tam eva bhāvam | nirṇīyānusandhāya | tathā niścitya | tam eva ca na tv anyat | vikalpayan punaḥ punaḥ parāmṛśan | tayā tadbhāvarūpayā | rañjanayā rāgadravyeṇa | svām ahaṅkṛtim nijām ahaṅkāravṛttim | rañjayan uparaktāṃ kurvan | mama kadā etat syāt iti parāmṛśann iti yāvat | tataḥ tanniścayam tasya bhāvasya niścayam | camatkārakāri idam ity evaṃrūpaṃ niścayam | upādāya | tatraiva tasmin śubhe aśubhe vā vāsanāviśeṣe eva | rasam āsvādam | āsaktim iti yāvat | ṛcchati gacchati | tataḥ tadanantaram | tu niścaye | śarīre tanmayatvam bhavati | anyathā tatsvarūpe bāhye padārthe pravṛttiparihārarūpāyāḥ ceṣṭāyā asambhavāt na kevalaṃ śarīre eva kiṃ tu buddhīndriyeṣv api tanmayatvam bhavati | anyathā teṣām api tatra punaḥ punaḥ svakriyākāritvāyogāt | karmendriyāṇāṃ tu śarīreṇaiva grahaṇam | tathā hi | bāhye puruṣaḥ prathamaṃ kapitthādikam bhuṅkte | tataḥ tasya manaḥ tasya phalasya vāsanām antaḥ dhārayati | tataḥ vāsanārūpasya tasyaivānusandhānam punaḥ punaḥ karoti | tataḥ vāsanārūpeṇa tena svām ahaṅkṛtiṃ rañjayati | tataḥ tadāśritāni buddhīndriyāṇy api tad eva pratisammukhāni bhavanti | tataḥ tadāśrayaṃ śarīraṃ tat praty eva ceṣṭāṃ karotīti | yugmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्मयम् यद्भावमयम् । तत्ताम् तन्मयताम्
yanmayam yadbhāvamayam | tattām tanmayatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुरति स्वां क्रियाम् प्रति सम्मुखीभवति । स्वत एव प्रेरणां विना । कर्मेन्द्रियगणः किम् इव । उर्वीरज इव । यथा उर्वीरजः अनिले लोले सति । स्वत एव स्फुरति । तथेत्य् अर्थः
sphurati svāṃ kriyām prati sammukhībhavati | svata eva preraṇāṃ vinā | karmendriyagaṇaḥ kim iva | urvīraja iva | yathā urvīrajaḥ anile lole sati | svata eva sphurati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशक्तिम् स्वकार्यम् प्रति निजं सामर्थ्यम् । प्रथयति विस्तारयति । कर्म विषयादानरूपं कर्म । निष्पद्यते सम्पद्यते
svaśaktim svakāryam prati nijaṃ sāmarthyam | prathayati vistārayati | karma viṣayādānarūpaṃ karma | niṣpadyate sampadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं हि सति । मनसः मनःसकाशात् । कर्म उत्पद्यते इति शेषः । पण्डितैः । मनः । कर्मैव बीजम् यस्य । तत् । तादृशम् । स्मृतम् । कर्मणः मनः उत्पद्यते इति भावः । फलितम् आहाभिन्नेति । अतः एतयोः कर्ममनसोः । सत्ता अभिन्नैव भवति । कयोः यथा । कुसुमगन्धयोः यथा । न हि मनोःनुवृत्तिं विना शरीराश्रयम् बाह्यम् अपि कर्म सम्पद्यते । न च हि कर्मसाधितवासनामात्ररूपतां विना मनो नाम किञ्चिद् अस्तीति भावः
evaṃ hi sati | manasaḥ manaḥsakāśāt | karma utpadyate iti śeṣaḥ | paṇḍitaiḥ | manaḥ | karmaiva bījam yasya | tat | tādṛśam | smṛtam | karmaṇaḥ manaḥ utpadyate iti bhāvaḥ | phalitam āhābhinneti | ataḥ etayoḥ karmamanasoḥ | sattā abhinnaiva bhavati | kayoḥ yathā | kusumagandhayoḥ yathā | na hi manoḥnuvṛttiṃ vinā śarīrāśrayam bāhyam api karma sampadyate | na ca hi karmasādhitavāsanāmātrarūpatāṃ vinā mano nāma kiñcid astīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यादृशम् शुभम् अशुभं वा । शाखाः सङ्कल्परूपाः
yādṛśam śubham aśubhaṃ vā | śākhāḥ saṅkalparūpāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरद्वारेणेति शेषः । तद् एव भावविषयीकृतं वस्त्व् एव । बध्यते घनतरं तद्वासनाविष्टो भवतीत्य् अर्थः
śarīradvāreṇeti śeṣaḥ | tad eva bhāvaviṣayīkṛtaṃ vastv eva | badhyate ghanataraṃ tadvāsanāviṣṭo bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तु सत्यभूतम्
vastu satyabhūtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वया प्रतिपत्त्या न तु परप्रेरणया
svayā pratipattyā na tu parapreraṇayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कापिलानाम् कपिलानुसारिणाम् । साङ्ख्यानाम् इति यावत् । मनोभिः । निजाम् प्रतिपत्तिम् निश्चयम् । उररीकृत्य ।शास्त्रदृष्टयः प्रकृतिपुरुषप्रतिपादिकाः शास्त्रदृष्टयः । कल्पिताः
kāpilānām kapilānusāriṇām | sāṅkhyānām iti yāvat | manobhiḥ | nijām pratipattim niścayam | urarīkṛtya |śāstradṛṣṭayaḥ prakṛtipuruṣapratipādikāḥ śāstradṛṣṭayaḥ | kalpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावितम् भावनायुक्तम् । चेतः येषाम् । ते । स्वेन कृता ये नियमभ्रमाः । तैः । एषाम् अपि मनोवशाद् एव मतभेदो ःस्तीति भावः
bhāvitam bhāvanāyuktam | cetaḥ yeṣām | te | svena kṛtā ye niyamabhramāḥ | taiḥ | eṣām api manovaśād eva matabhedo ḥstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तिम् श्रवणादिरूपम् उपायम्
yuktim śravaṇādirūpam upāyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानवादिनः विज्ञानाद्वैतवादिनः बौद्धाः । स्वां दृष्टिम् विज्ञानम् एवेदम् इतिरूपाम् । प्रविवृण्वन्ति प्रकटीकुर्वन्ति
vijñānavādinaḥ vijñānādvaitavādinaḥ bauddhāḥ | svāṃ dṛṣṭim vijñānam evedam itirūpām | pravivṛṇvanti prakaṭīkurvanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिशब्देन चार्वाकादीनां ग्रहणम्
ādiśabdena cārvākādīnāṃ grahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्निमित्तोत्थाः ये सौम्याम्बुबुद्बुदौघाः । तैर् इव अकस्माद् । उत्थितैर् । इत्य् अर्थः । रीतयः शास्त्ररीतयः
nirnimittotthāḥ ye saumyāmbubudbudaughāḥ | tair iva akasmād | utthitair | ity arthaḥ | rītayaḥ śāstrarītayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वासाम् साङ्ख्यादिप्रणीतानाम् । आकरः उत्पत्तिस्थानम्
sarvāsām sāṅkhyādipraṇītānām | ākaraḥ utpattisthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुस्वादू तिक्तमधुरौ । अन्यथा चित्तवृत्तिभेदेन हेयोपादेयत्वं न स्यात् । यद् एव हि यस्य हेयत्वेन स्थितं तद् एवान्यस्योपादेयतया
kaṭusvādū tiktamadhurau | anyathā cittavṛttibhedena heyopādeyatvaṃ na syāt | yad eva hi yasya heyatvena sthitaṃ tad evānyasyopādeyatayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत इत्य् अध्याहार्यम् । यतः कस्मिंश्चिद् अपि बाह्ये वस्तुनि स्वभावेन स्वादुता नास्ति । अतः यः अकृत्रिमः भोगादिविषयनिरपेक्षत्वेन स्थितत्वात् स्वाभाविकः । आनन्दः स्वात्मरूपः आनन्दः । भवति । पुरुषः तदर्थम् । वै निश्चये । यतेत । ननु केन यत्नेनासौ प्राप्यते इत्य् । अत्राह मन इति । पुरुषेण मनः सङ्कल्पात्मकं चित्तम् । तन्मयताम् स्वात्मभूतानन्दरूपताम् । नेयम् । अध्यात्मशास्त्रोपदिष्टमार्गेण तत्परामर्शैकप्रवणं कार्यम् इत्य् अर्थः । तेन मनसः तन्मयत्वनयनमात्रेण यत्नेनासौ अकृत्रिमः आनन्दः । प्राप्यते
ata ity adhyāhāryam | yataḥ kasmiṃścid api bāhye vastuni svabhāvena svādutā nāsti | ataḥ yaḥ akṛtrimaḥ bhogādiviṣayanirapekṣatvena sthitatvāt svābhāvikaḥ | ānandaḥ svātmarūpaḥ ānandaḥ | bhavati | puruṣaḥ tadartham | vai niścaye | yateta | nanu kena yatnenāsau prāpyate ity | atrāha mana iti | puruṣeṇa manaḥ saṅkalpātmakaṃ cittam | tanmayatām svātmabhūtānandarūpatām | neyam | adhyātmaśāstropadiṣṭamārgeṇa tatparāmarśaikapravaṇaṃ kāryam ity arthaḥ | tena manasaḥ tanmayatvanayanamātreṇa yatnenāsau akṛtrimaḥ ānandaḥ | prāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसार एव डिम्बः बालः । तत्र तिष्ठतीति तादृशम् । दृश्यम् दृशिक्रियाविषयम् भावजातम् । जहत् स्वौन्मुख्याविषयतां नयत् । मनः । तज्जाभ्याम् दृश्योत्पन्नाभ्याम् । सुखदुःखाभ्याम् । नावशः परिकृष्यते न बलात्कारेणास्वाधीनीक्रियते । अवश इति आविष्टलिङ्गम्
saṃsāra eva ḍimbaḥ bālaḥ | tatra tiṣṭhatīti tādṛśam | dṛśyam dṛśikriyāviṣayam bhāvajātam | jahat svaunmukhyāviṣayatāṃ nayat | manaḥ | tajjābhyām dṛśyotpannābhyām | sukhaduḥkhābhyām | nāvaśaḥ parikṛṣyate na balātkāreṇāsvādhīnīkriyate | avaśa iti āviṣṭaliṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनघ । दृश्यभावनानर्हत्वं दृश्यम् मा भावय मनोःनुसन्धानविषयम् मा कुरु । किमर्थं न भावयामीत्य् अपेक्षायां विशेषणान्य् आह अपवित्रम् इत्यादि । अपवित्रम् रागादिरूपपापोत्पादकत्वात् पवित्रतारहितम् । असद्रूपम् किंरूपम् इति विचारासहत्वात् पारमार्थिकसत्तारहितम् । मोहनम् अनात्मन्य् आत्मत्वरूपमोहोत्पादकम् । भयकारणम् मृत्याद्युपादानभयहेतुम् । आभासम् आभासमात्रस्वरूपम् । न तु वस्तुतया स्थितम् । आभोगि विस्तारयुक्तम् । बन्धम् आत्मज्ञानम् प्रति रोधकत्वात् बन्धस्वरूपम्
anagha | dṛśyabhāvanānarhatvaṃ dṛśyam mā bhāvaya manoḥnusandhānaviṣayam mā kuru | kimarthaṃ na bhāvayāmīty apekṣāyāṃ viśeṣaṇāny āha apavitram ityādi | apavitram rāgādirūpapāpotpādakatvāt pavitratārahitam | asadrūpam kiṃrūpam iti vicārāsahatvāt pāramārthikasattārahitam | mohanam anātmany ātmatvarūpamohotpādakam | bhayakāraṇam mṛtyādyupādānabhayahetum | ābhāsam ābhāsamātrasvarūpam | na tu vastutayā sthitam | ābhogi vistārayuktam | bandham ātmajñānam prati rodhakatvāt bandhasvarūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा दृश्यभावना । सा स्वसिद्धा । माया भवति । एषा अविद्या भवति । एषा भयावहा भावना वासना । भवति । ननु तर्हि कर्म किंरूपम् अस्तीत्य् । अत्राह संविद इति । संविदः मनोरूपायाः संविदः । तन्मयत्वम् दृश्यमयत्वम् । यद् भवति । बुधाः तत् कर्मेति विदुः । कर्मापि एषैवेति भावः
eṣā dṛśyabhāvanā | sā svasiddhā | māyā bhavati | eṣā avidyā bhavati | eṣā bhayāvahā bhāvanā vāsanā | bhavati | nanu tarhi karma kiṃrūpam astīty | atrāha saṃvida iti | saṃvidaḥ manorūpāyāḥ saṃvidaḥ | tanmayatvam dṛśyamayatvam | yad bhavati | budhāḥ tat karmeti viduḥ | karmāpi eṣaiveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रष्टुः दृशिक्रियाकर्तुः । दृश्यैकतानत्वम् दृश्यम् प्रति सम्मुखताम् । मोहनम् मोहकारि । मनो विद्धि । तत् भ्रमाय भ्रमोत्पादाय सत् । मिथ्या भवति । आभासमात्रत्वेन वस्तुसत् न भवतीत्य् अर्थः । कथम् । मह्याम् मृत्तिकायाम् । मक्कोलकर्म सुधालेपः । तद्वत् । यथा मृत्तिकायां कृतसुधालेपः वस्तुतः सन् नास्ति । मृत्तिकायाः एव तथा स्थितत्वात् सुधायाः लेपतयैव भावात् । तथा चिन्मात्रे भासमानम् मनः वस्तुतः नास्ति चिन्मात्रस्यैव तथा स्थितत्वात् इत्य् अर्थः
draṣṭuḥ dṛśikriyākartuḥ | dṛśyaikatānatvam dṛśyam prati sammukhatām | mohanam mohakāri | mano viddhi | tat bhramāya bhramotpādāya sat | mithyā bhavati | ābhāsamātratvena vastusat na bhavatīty arthaḥ | katham | mahyām mṛttikāyām | makkolakarma sudhālepaḥ | tadvat | yathā mṛttikāyāṃ kṛtasudhālepaḥ vastutaḥ san nāsti | mṛttikāyāḥ eva tathā sthitatvāt sudhāyāḥ lepatayaiva bhāvāt | tathā cinmātre bhāsamānam manaḥ vastutaḥ nāsti cinmātrasyaiva tathā sthitatvāt ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माभिः । स्वभावस्य द्रष्टृरूपस्य स्वभावस्य । या दृश्यतन्मयता दृश्यैकतानता । दृश्यते । बुधैः सा इयम् भ्रमोत्पादकत्वात् संसारमदिरारूपा अविद्येति उच्यते । अतो मनः अविद्यारूपम् एवावस्तुभूतम् इत्य् अर्थः
asmābhiḥ | svabhāvasya draṣṭṛrūpasya svabhāvasya | yā dṛśyatanmayatā dṛśyaikatānatā | dṛśyate | budhaiḥ sā iyam bhramotpādakatvāt saṃsāramadirārūpā avidyeti ucyate | ato manaḥ avidyārūpam evāvastubhūtam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनया द्रष्टुः दृश्यतन्मयतारूपया । अविद्यया । कल्याणम् स्वात्मनि विश्रान्तिरूपम् । पटलम् नेत्ररोगविशेषः
anayā draṣṭuḥ dṛśyatanmayatārūpayā | avidyayā | kalyāṇam svātmani viśrāntirūpam | paṭalam netrarogaviśeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पद्यते प्रादुर्भवति । ननु सा कथं नश्यति इत्य् । अत्राहासङ्कल्पनमात्रेति । असङ्कल्पनमात्रेण सङ्कल्पाकरणमात्रेण । अत एवाह स्वयम् इति । न हि असङ्कल्पनं यत्नः । अपि तु सङ्कल्पनम् एव
utpadyate prādurbhavati | nanu sā kathaṃ naśyati ity | atrāhāsaṅkalpanamātreti | asaṅkalpanamātreṇa saṅkalpākaraṇamātreṇa | ata evāha svayam iti | na hi asaṅkalpanaṃ yatnaḥ | api tu saṅkalpanam eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावनायाम् अविद्यायाम् । विमर्शेन स्वात्मविचारेण । कथम्भूतेन । स्वप्रसादेन स्वात्मप्रसादेनोत्पन्नेनेति शेषः । पुनः कथम्भूतेन । विलासिना विस्तारयुक्तेन । असंसङ्गे अनासक्तौ । सत्यविषया दृष्टिः सत्यदृष्टिः । तस्याम् प्रसन्नायाम् । सिद्धायाम् इति यावत् । असत्ये असत्यभूते दृश्ये इत्य् अर्थः । आत्मा कथम्भूतः । निर्विकल्पः दृश्यविषयविकल्पनिष्क्रान्ता या चित् तद्रूपः । अच्छः आत्मा स्वरूपं यस्य । तादृशः । न तु अचिद्रूपदेहादिस्वरूप इत्य् अर्थः । अतो नाविद्यानाशस्य वैफल्यम् इति भावः । कीदृशो ःसाव् आत्मेत्य् अपेक्षायाम् आह नासत्तेति । यस्य आत्मनः । असत्ता न भवति । सर्वेषाम् आत्मत्वेन स्फुरणात् । न हि कश्चिन् नाहम् अस्मीति ब्रवीति । ब्रुवाणश् चोपहासपात्रम् एव । तथा सत्ता नो भवति । बाह्यान्तःकरणाविषयत्वात् शशशृङ्गवत् । सुखम् लक्षणया सुखिता । न भवति । सुखादेर् अन्तःकरणाधिकरणत्वाद् । अन्यथा सुषुप्तादाव् अपि भानप्रसङ्गात् । दुःखिता दुःखाधिकरणत्वम् । न भवति । प्रोक्तहेतोः
bhāvanāyām avidyāyām | vimarśena svātmavicāreṇa | kathambhūtena | svaprasādena svātmaprasādenotpanneneti śeṣaḥ | punaḥ kathambhūtena | vilāsinā vistārayuktena | asaṃsaṅge anāsaktau | satyaviṣayā dṛṣṭiḥ satyadṛṣṭiḥ | tasyām prasannāyām | siddhāyām iti yāvat | asatye asatyabhūte dṛśye ity arthaḥ | ātmā kathambhūtaḥ | nirvikalpaḥ dṛśyaviṣayavikalpaniṣkrāntā yā cit tadrūpaḥ | acchaḥ ātmā svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ | na tu acidrūpadehādisvarūpa ity arthaḥ | ato nāvidyānāśasya vaiphalyam iti bhāvaḥ | kīdṛśo ḥsāv ātmety apekṣāyām āha nāsatteti | yasya ātmanaḥ | asattā na bhavati | sarveṣām ātmatvena sphuraṇāt | na hi kaścin nāham asmīti bravīti | bruvāṇaś copahāsapātram eva | tathā sattā no bhavati | bāhyāntaḥkaraṇāviṣayatvāt śaśaśṛṅgavat | sukham lakṣaṇayā sukhitā | na bhavati | sukhāder antaḥkaraṇādhikaraṇatvād | anyathā suṣuptādāv api bhānaprasaṅgāt | duḥkhitā duḥkhādhikaraṇatvam | na bhavati | proktahetoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग्ज्ञानयुक्तेन पुरुषेण । यस्यात्मनः । अन्तः स्वभित्तौ । केवलीभावः शुद्धचिन्मात्रतां विना समस्ताभावः । केवलं लभ्यते । उपचाराल् लभ्यते इत्य् उक्तिः । लब्धैकरूपस्य लभ्यतायोगात् । परमार्थस् तु लभ्यानपेक्षम् । लब्धृत्वम् अपि तत्र न युक्तम् इत्य् अलम् विकल्पापादिकया वाचा । तन्मुव्रणया वा अभव्यया भावनया न लभ्यते । चित्तेन्द्रियदृष्टिभिश् च न लभ्यते
samyagjñānayuktena puruṣeṇa | yasyātmanaḥ | antaḥ svabhittau | kevalībhāvaḥ śuddhacinmātratāṃ vinā samastābhāvaḥ | kevalaṃ labhyate | upacārāl labhyate ity uktiḥ | labdhaikarūpasya labhyatāyogāt | paramārthas tu labhyānapekṣam | labdhṛtvam api tatra na yuktam ity alam vikalpāpādikayā vācā | tanmuvraṇayā vā abhavyayā bhāvanayā na labhyate | cittendriyadṛṣṭibhiś ca na labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः आत्मा । आत्मनः अनन्यभूताभिर् अपि स्वस्वरूपभूताभिर् अपि । वासनाभिः परिवर्जितः भवति । शुद्धचिन्मात्रस्वरूपत्वात् । वासनानां चात्मरूपत्वं तद्विषयत्वं विनासिद्धभावप्रयुक्तम् एव ज्ञेयम् । न हि चिन्मात्राविषयीकृता वासना वासना भवति । विषयीकृतिश् च स्वसम्बन्धिन एव युक्ता । सम्बन्धश् च विचारितः सन् एकतायां विश्राम्यति । द्वित्वे तु विरोधलब्धसिद्धेः द्वित्वाद् एव सम्बन्धानुपपत्तेः । न हि विरुद्धयोः तमःप्रकाशयोः सम्बन्धः युक्त इत्य् अलम् बहुना । यः किम् इव । व्योम इव । यथा व्योम वनराजिभिः परिवर्जितः भवति । तथेत्य् अर्थः
yaḥ ātmā | ātmanaḥ ananyabhūtābhir api svasvarūpabhūtābhir api | vāsanābhiḥ parivarjitaḥ bhavati | śuddhacinmātrasvarūpatvāt | vāsanānāṃ cātmarūpatvaṃ tadviṣayatvaṃ vināsiddhabhāvaprayuktam eva jñeyam | na hi cinmātrāviṣayīkṛtā vāsanā vāsanā bhavati | viṣayīkṛtiś ca svasambandhina eva yuktā | sambandhaś ca vicāritaḥ san ekatāyāṃ viśrāmyati | dvitve tu virodhalabdhasiddheḥ dvitvād eva sambandhānupapatteḥ | na hi viruddhayoḥ tamaḥprakāśayoḥ sambandhaḥ yukta ity alam bahunā | yaḥ kim iva | vyoma iva | yathā vyoma vanarājibhiḥ parivarjitaḥ bhavati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पुरुषेण सन्दिग्धायां रज्ज्वां सर्पत्वम् कल्प्यते । हि निश्चये । तद्वद् एव चिदाकाशात्मना चिदाकाशस्वरूपेणात्मना । अबद्धेनैव सता । बन्धः दृश्याख्यो बन्धः । कल्पितः कल्पनया सम्पादितः
yathā puruṣeṇa sandigdhāyāṃ rajjvāṃ sarpatvam kalpyate | hi niścaye | tadvad eva cidākāśātmanā cidākāśasvarūpeṇātmanā | abaddhenaiva satā | bandhaḥ dṛśyākhyo bandhaḥ | kalpitaḥ kalpanayā sampāditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पितं कल्पितं वस्तु सर्वं कल्पितवस्तु । अन्यया स्वस्माद् भिन्नया । प्रतिकल्पनया । तद् एव सत् । अन्यताम् आदत्ते । किम् इव । खम् इव । यथा खम् अहोरात्रयोः तद् एव सत् अन्यताम् आदत्ते । तथेत्य् अर्थः । अतः प्रतिकल्पनयैव कल्पितस्य नाश इति भावः
kalpitaṃ kalpitaṃ vastu sarvaṃ kalpitavastu | anyayā svasmād bhinnayā | pratikalpanayā | tad eva sat | anyatām ādatte | kim iva | kham iva | yathā kham ahorātrayoḥ tad eva sat anyatām ādatte | tathety arthaḥ | ataḥ pratikalpanayaiva kalpitasya nāśa iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् वस्तु । अतुच्छम् तुच्छगुणरहितम् । अनायासम् आयाससाध्यत्वरहितम् । अनुपाधि उपाधित्वेनाभिमतस्यापि तत्ताव्यभिचारात् उपाधिरहितम् । गतभ्रमम् शुद्धसत्यबोधस्वरूपत्वात् भ्रमस्पर्शरहितम् । भवति । तत् तद् वस्तु । तत्कल्पनया तस्यातुच्छत्वादेः कल्पनया एव । तादृक् अतुच्छादिरूपम् । भवति । शुद्धे स्वरूपे तुच्छत्वातुच्छत्वादिसापेक्षशब्दावकाशाभावात् । ननु तर्हि तद् अपि हेयम् एवेत्य् । अत्राह तत् सुखायैवेति । तत् अतुच्छत्वादिगुणकं वस्तु कल्पितम् अपि । सुखायैव तुच्छत्वातुच्छत्वरहितशुद्धस्वरूपविश्रान्तय एव । भवति । तथा चातुच्छत्वादिगुणककल्पनया प्रतिपक्षभूतया तुच्छत्वादिगुणककल्पना नाशयितुं शाक्येति भावः
yat vastu | atuccham tucchaguṇarahitam | anāyāsam āyāsasādhyatvarahitam | anupādhi upādhitvenābhimatasyāpi tattāvyabhicārāt upādhirahitam | gatabhramam śuddhasatyabodhasvarūpatvāt bhramasparśarahitam | bhavati | tat tad vastu | tatkalpanayā tasyātucchatvādeḥ kalpanayā eva | tādṛk atucchādirūpam | bhavati | śuddhe svarūpe tucchatvātucchatvādisāpekṣaśabdāvakāśābhāvāt | nanu tarhi tad api heyam evety | atrāha tat sukhāyaiveti | tat atucchatvādiguṇakaṃ vastu kalpitam api | sukhāyaiva tucchatvātucchatvarahitaśuddhasvarūpaviśrāntaya eva | bhavati | tathā cātucchatvādiguṇakakalpanayā pratipakṣabhūtayā tucchatvādiguṇakakalpanā nāśayituṃ śākyeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुसूलः सिंहबन्धनार्थं यन्त्ररूपं कोष्ठकम् । दृश्यरूपो बन्धः सत्यो ःपि भवतु । तथापि परमार्थतः शुद्धचिद्रूपस्य भवतः सः बन्धकारी न भवति । न ह्य् अम्बरं रज्जुभिः बध्यते इति भावः
kusūlaḥ siṃhabandhanārthaṃ yantrarūpaṃ koṣṭhakam | dṛśyarūpo bandhaḥ satyo ḥpi bhavatu | tathāpi paramārthataḥ śuddhacidrūpasya bhavataḥ saḥ bandhakārī na bhavati | na hy ambaraṃ rajjubhiḥ badhyate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामले काले रात्रौ । इदं जगत् अयम् अहम् इत्य् एवंरूपा प्रतीतिः । भ्रान्तिर् एवोत्थिता भवति इति पिण्डार्थः
śyāmale kāle rātrau | idaṃ jagat ayam aham ity evaṃrūpā pratītiḥ | bhrāntir evotthitā bhavati iti piṇḍārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पनावशतः स्वविकल्पवशतः
kalpanāvaśataḥ svavikalpavaśataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमेणेति शेषः
bhrameṇeti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहापि भ्रमेणेति शेषः । इयं चावस्था मध्यमपापिप्रभृतीनां ज्ञेया । महापापिनां तु अत्रापि रतिर् एव जायते
ihāpi bhrameṇeti śeṣaḥ | iyaṃ cāvasthā madhyamapāpiprabhṛtīnāṃ jñeyā | mahāpāpināṃ tu atrāpi ratir eva jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेन पदार्थतत्त्वज्ञेन पुरुषेण । पदार्थौघम् भावानुसारिफलं ददातीति तादृशम् । अवेक्ष्य । इह लोके । पदार्थेष्व् एकं रूपं न उदीर्यते न कथ्यते
jñena padārthatattvajñena puruṣeṇa | padārthaugham bhāvānusāriphalaṃ dadātīti tādṛśam | avekṣya | iha loke | padārtheṣv ekaṃ rūpaṃ na udīryate na kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतः । यत् वस्तु । दृढभावनया यथा भावयति अनुसन्धत्ते । तत्फलम् भावनाफलभूतम् । तत् । तदाकारम् । तावत्कालम् तस्मिन् समये । प्रपश्यति । स्वप्नश् चात्र दृष्टान्तत्वेन ज्ञेयः
cetaḥ | yat vastu | dṛḍhabhāvanayā yathā bhāvayati anusandhatte | tatphalam bhāvanāphalabhūtam | tat | tadākāram | tāvatkālam tasmin samaye | prapaśyati | svapnaś cātra dṛṣṭāntatvena jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्णीटम् भावितम् । अन्यथा एकम् एव वस्तु एकस्य हर्षदम् अन्यस्य दुःखदं न स्याद् इति भावः
nirṇīṭam bhāvitam | anyathā ekam eva vastu ekasya harṣadam anyasya duḥkhadaṃ na syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविताकाशमातङ्गम् सत् । मनः । व्योमहस्तितया व्योमहस्तिभावेन । व्योमहस्ती भूत्वेति यावत् । व्योमकाननमातङ्गीम् अनुधावति । कथम्भूताम् । काननाधारभूते व्योम्नि तिष्ठतीति तादृशीम्
bhāvitākāśamātaṅgam sat | manaḥ | vyomahastitayā vyomahastibhāvena | vyomahastī bhūtveti yāvat | vyomakānanamātaṅgīm anudhāvati | kathambhūtām | kānanādhārabhūte vyomni tiṣṭhatīti tādṛśīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभावमयः सर्वपदार्थस्वरूपः । आत्मा यस्य । तत् । सङ्कल्प एव हि बहिः नानाकारैः स्फुरति । त्यज मा प्रादुर्भावय । प्रादुर्भूते ःपि उपेक्षाम् एव कुर्व् इत्य् अर्थः । न हि सर्वथा त्यागः विदेहमुक्तिं यावत् शक्यक्रियः
sarvabhāvamayaḥ sarvapadārthasvarūpaḥ | ātmā yasya | tat | saṅkalpa eva hi bahiḥ nānākāraiḥ sphurati | tyaja mā prādurbhāvaya | prādurbhūte ḥpi upekṣām eva kurv ity arthaḥ | na hi sarvathā tyāgaḥ videhamuktiṃ yāvat śakyakriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडभावेन जडतया । भवादृशः त्वादृक्चेतनः । सङ्कल्पत्यागो हि संवेदनसाध्यः । तच् च तवास्त्य् एवेति भावः
jaḍabhāvena jaḍatayā | bhavādṛśaḥ tvādṛkcetanaḥ | saṅkalpatyāgo hi saṃvedanasādhyaḥ | tac ca tavāsty eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रञ्जनाम् उपरक्तत्वम्
rañjanām uparaktatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य परमात्मनः अभिन्नत्वभावनेन हि अनाद्यन्तात्मभावनम् एव सम्पद्यते
sarvasya paramātmanaḥ abhinnatvabhāvanena hi anādyantātmabhāvanam eva sampadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राघव । कथम्भूत । अन्यस्मिन् भावेभ्यः भिन्नस्वरूपे परमात्मनि । सक्तः आत्मा मनः यस्य । तादृश । अन्यथा प्रतिबिम्बितभावरञ्जनाभावो न युक्त इति भावः । त्वाम् कं यथा । स्फटिकं यथा । यथा अन्यरागयुक्तं स्फटिकम् अन्यरागकृता रञ्जना न रञ्जयति । तथेत्य् अर्थः
he rāghava | kathambhūta | anyasmin bhāvebhyaḥ bhinnasvarūpe paramātmani | saktaḥ ātmā manaḥ yasya | tādṛśa | anyathā pratibimbitabhāvarañjanābhāvo na yukta iti bhāvaḥ | tvām kaṃ yathā | sphaṭikaṃ yathā | yathā anyarāgayuktaṃ sphaṭikam anyarāgakṛtā rañjanā na rañjayati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमननम् मननाख्यमनोधर्मरहितम् । यथा निर्मलं स्फटिकं विचित्राः रञ्जना विशन्ति । तथा मननापरपर्यायानुसन्धानराहित्येन शुद्धम् भवन्तम् अपि पदार्थसङ्कल्पनारूपाः रञ्जना विशन्त्व् इति पिण्डार्थः । लेपाकारिणी रञ्जना यद्य् आयाति तदा न काचिद् धानिर् इति भावः । इति शिवम्
vimananam mananākhyamanodharmarahitam | yathā nirmalaṃ sphaṭikaṃ vicitrāḥ rañjanā viśanti | tathā mananāparaparyāyānusandhānarāhityena śuddham bhavantam api padārthasaṅkalpanārūpāḥ rañjanā viśantv iti piṇḍārthaḥ | lepākāriṇī rañjanā yady āyāti tadā na kācid dhānir iti bhāvaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.