समवायकृतं तच्चेन्न भेदस्यापरिच्युतेः । न तावद्द्वे वस्तुनी सामान्यविशेषौ, प्रख्याभेदात् । समानाधिकरणत्वेन हीमे प्रख्ये जायेते ‘सन् घटः, गौः स्वस्तिमतीऽ; इति । न व्यधिकरणत्वेन यथा नीलपीतप्रख्ये, यथा वा ‘दण्डो देवदत्तःऽ; इति । नापि विशेषणविशेष्यभावेन यथा ‘दण्डीऽइति, संबन्धस्याप्रतिभासनात् । न च वस्तुभेदविषयत्वे सामानाधिकरण्यमवकल्पते सत्यपि संबन्धे । संबन्धिद्वयं विशेषणविशेष्यत्वेन द्वाभ्यामेकया वा बुद्ध्या गृह्यते, न तु परस्परात्मत्वेन । परस्परात्मत्वेन चेह प्रतिपत्तिः प्रत्यात्मवेदनीया । विप्रतिपत्तेश्च सामान्यविशेषयोर् [क्क्स् ६१] भेदे । नान्यथा विप्रतिपद्येरन् । सामान्यप्रत्यक्षे च विशेषप्रत्यक्षाभिमानात् । अन्यथा धूमदृष्टाविवाग्नौ परोक्षाभिमानः स्यात् । स्यादेतत् -- न संबन्धमात्राद्भेदप्रतिपत्तिः, अपि तु संबन्धविशेषात्समवायात् । स हि वस्तुसंश्लेषात्मकः । तन्न, समवाये ऽपि ताभ्यां रूपभेदस्यानपायात्, अन्यथा भेदाभावादसंबन्धात् । तथा च नैकात्म्येन प्रख्या युज्यते । अस्ति चेयम् । अतस्तया विरुद्धः प्रख्याभेदो न वस्तुभेदव्यवस्थायै प्रभवति । स्वयं वा व्याहतत्वात्, एकाधिकरणत्वेनोत्पत्तेः (एकाधिकरणत्वेनोपपत्तेः एदितिओन्) । ननु भेदे ऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेर्निमित्तं समवायः । तस्य खल्वेष सामर्थ्यातिशयः, येन भेदवतामर्थानां भेदं तिरोदधाति । तथा च ते ऽभेदेन प्रकाशन्ते । अत्रोच्यते -- भेदान्तर्धानसामर्थ्यं तस्य भेदे ऽपि चेन्मतम्
samavāyakṛtaṃ taccenna bhedasyāparicyuteḥ / na tāvaddve vastunī sāmānyaviśeṣau, prakhyābhedāt / samānādhikaraṇatvena hīme prakhye jāyete ‘san ghaṭaḥ, gauḥ svastimatī'; iti / na vyadhikaraṇatvena yathā nīlapītaprakhye, yathā vā ‘daṇḍo devadattaḥ'; iti / nāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena yathā ‘daṇḍī'iti, saṃbandhasyāpratibhāsanāt / na ca vastubhedaviṣayatve sāmānādhikaraṇyamavakalpate satyapi saṃbandhe / saṃbandhidvayaṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvena dvābhyāmekayā vā buddhyā gṛhyate, na tu parasparātmatvena / parasparātmatvena ceha pratipattiḥ pratyātmavedanīyā / vipratipatteśca sāmānyaviśeṣayor [KKS 61] bhede / nānyathā vipratipadyeran / sāmānyapratyakṣe ca viśeṣapratyakṣābhimānāt / anyathā dhūmadṛṣṭāvivāgnau parokṣābhimānaḥ syāt / syādetat -- na saṃbandhamātrādbhedapratipattiḥ, api tu saṃbandhaviśeṣātsamavāyāt / sa hi vastusaṃśleṣātmakaḥ / tanna, samavāye 'pi tābhyāṃ rūpabhedasyānapāyāt, anyathā bhedābhāvādasaṃbandhāt / tathā ca naikātmyena prakhyā yujyate / asti ceyam / atastayā viruddhaḥ prakhyābhedo na vastubhedavyavasthāyai prabhavati / svayaṃ vā vyāhatatvāt, ekādhikaraṇatvenotpatteḥ (ekādhikaraṇatvenopapatteḥ edition) / nanu bhede 'pi parasparātmatvena pratipatternimittaṃ samavāyaḥ / tasya khalveṣa sāmarthyātiśayaḥ, yena bhedavatāmarthānāṃ bhedaṃ tirodadhāti / tathā ca te 'bhedena prakāśante / atrocyate -- bhedāntardhānasāmarthyaṃ tasya bhede 'pi cenmatam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.