सत्यम् । प्रत्यक्षतैव भेदज्ञानस्य नेत्यावेदितम्, यथा क्षेपीयस्सर्वतोदिक्संयोगकारितस्यालातचक्रज्ञानस्य । तत् सदप्यप्रमाणोत्थं प्रत्यक्षसरूपं स्वप्नदृश्यालातचक्रादिज्ञानवन्न तत्त्वावगमनिमित्तम् । ननूक्तेन प्रकारेण प्रमाणादन्यतो ऽपि भेदज्ञानस्योदयो न संभवति । को वान्यथाह? न हि परमार्थतो भेदावगमो ऽस्ति । यदि स्यात्, कथं भेदो ऽपह्नूयेत? अपह्नवे वा कथं तदवगमः । नावगम्यमस्ति, अवगम्यते चेति दुर्घटम् । किं तर्हीदम्? अविद्या विभ्रमः । यथावभासं वेद्यसद्भावे च न विभ्रमः, किं तु सम्यग्ज्ञानम् । असतो चावगमो ऽनुपपन्नः । तस्मान्न परमार्थतः सत्त्वेन निरुच्यते, नाप्यसत्त्वेन, लोके सिद्धत्वात्सर्वप्रवादेष्वित्युक्तम् । अपि च ज्ञानद्वये ऽस्मिंश्चतस्रः कल्पनाः संभवन्ति -- ज्ञानभेदात्सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयम्, यथाहुः संसर्गवादिनः । एकं वा सामान्यविशेषात्मकं वस्तु, यथाहुरनेकान्तवादिनः । विशेषा एव वा वस्तूनि । तेषामात्यन्तिकभेदनिश्चयासामर्थ्यात्तदुपादानस्तद्विषय एवाभेदः कल्पनाज्ञानगोचरः । दृष्टा हि भिन्नेष्वभेदकल्पना ‘वनम्ऽ; इति -- यथाहुरात्यन्तिकभेदवादिनः । अभेदो वा परमार्थः । तस्यानवच्छिन्नस्यानन्तस्य तथा निश्चेतुमशक्तेरनादित्वाच्चाविद्यायास्तदुपादानास्तद्विषया भेदपरिकल्पनाः । दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्ने चन्द्रमसि भेदकल्पना । तन्नापरीक्ष्य तत्त्वनिश्चयः । तत्र परीक्षायाम् -- न तावद्द्वयमैकात्म्यप्रख्यानानवकल्पनात्
satyam / pratyakṣataiva bhedajñānasya netyāveditam, yathā kṣepīyassarvatodiksaṃyogakāritasyālātacakrajñānasya / tat sadapyapramāṇotthaṃ pratyakṣasarūpaṃ svapnadṛśyālātacakrādijñānavanna tattvāvagamanimittam / nanūktena prakāreṇa pramāṇādanyato 'pi bhedajñānasyodayo na saṃbhavati / ko vānyathāha? na hi paramārthato bhedāvagamo 'sti / yadi syāt, kathaṃ bhedo 'pahnūyeta? apahnave vā kathaṃ tadavagamaḥ / nāvagamyamasti, avagamyate ceti durghaṭam / kiṃ tarhīdam? avidyā vibhramaḥ / yathāvabhāsaṃ vedyasadbhāve ca na vibhramaḥ, kiṃ tu samyagjñānam / asato cāvagamo 'nupapannaḥ / tasmānna paramārthataḥ sattvena nirucyate, nāpyasattvena, loke siddhatvātsarvapravādeṣvityuktam / api ca jñānadvaye 'smiṃścatasraḥ kalpanāḥ saṃbhavanti -- jñānabhedātsāmānyavyaktivibhāgena vastudvayam, yathāhuḥ saṃsargavādinaḥ / ekaṃ vā sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu, yathāhuranekāntavādinaḥ / viśeṣā eva vā vastūni / teṣāmātyantikabhedaniścayāsāmarthyāttadupādānastadviṣaya evābhedaḥ kalpanājñānagocaraḥ / dṛṣṭā hi bhinneṣvabhedakalpanā ‘vanam'; iti -- yathāhurātyantikabhedavādinaḥ / abhedo vā paramārthaḥ / tasyānavacchinnasyānantasya tathā niścetumaśakteranāditvāccāvidyāyāstadupādānāstadviṣayā bhedaparikalpanāḥ / dṛṣṭā hi taraṅgabhedādabhinne candramasi bhedakalpanā / tannāparīkṣya tattvaniścayaḥ / tatra parīkṣāyām -- na tāvaddvayamaikātmyaprakhyānānavakalpanāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.