तथा ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽ; इति । अथवा विद्ययाविद्यानिवृत्तौ प्रविलीन एव कर्तृकर्मफलप्रविभागः । तस्य कुतः सम्भवः । नाप्यविद्यानिमित्तः, तत्प्रवृत्तिहेतोरभावात् । अनादिर्ह्यविद्या, अनादित्वादेव न हेतुमपेक्षते । प्रागभावे हि हेतुव्यापारः, असति प्रागभावे कदा हेतुर्व्याप्रियेत । न हि सतो हेतुकृत्यमस्ति, विद्यया तूच्छिन्ना प्रागसती प्रवर्तमाना नाकस्मात्प्रवर्तितुमर्हति । सुषुप्ते तु विक्षेपमात्रं निवृत्तम्, तत्संस्कारो ऽग्रहणं च नैव निवृत्ते । अन्यथा न तुरीयाद्भिद्येत । विक्षेपमात्राभावात्तु ब्रह्मप्राप्त्यभिधानम् । तस्मात्सुष्ठूक्तम् -- अभयमिति । केन पुनः प्रमाणेनास्यार्थस्य समधिगमः । न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्यैतद्विपरीतभेदविषयत्वात् । नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वात् । नोपमानेन, सादृश्यविषयत्वात्, तस्य च भेदाधिष्ठानत्वात् । अर्थापत्तिस्तु विपर्यये, न भेदमन्तरेण कश्चिद्व्यवहार उपपद्यते यतः । अभेदो ऽपि हि प्रमात्रादिविभागादृते दुरवगमः । अभावो ऽपि न भावरूपतत्त्वावगमायालम् । नापि [क्क्स् २३] प्रपञ्चाभावावगमाय, प्रत्यक्षादिषु सत्सु तदसंभवात् । आगमो ऽपि न तावदाप्तप्रणेतृको ऽत्र क्रमते, प्रमाणान्तराधिगतगोचरत्वात् । नापि स्वतन्त्रः, विधिनिषेधरूपत्वात्, तयोश्च स्थिते तत्त्वे ऽसंभवात् । नापि तदनपेक्षं व्यवस्थितवस्तुविषयमेव प्रामाण्यम्, भूतानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षत्वात् । लोकाच्च शब्दसामर्थ्याधिगमः । तत्र कार्यपरतयैव कार्यान्वयिष्वर्थेषु पदानि प्रयुज्यन्ते, तथार्थवत्त्वात् । न हि प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्य वचसः कश्चिदर्थः । अपि च न भूतानुवादाद्वचसः सम्बन्धानुगमः, अपि तु प्रवर्तकात् । प्रवृत्त्या ह्यनुमायार्थप्रत्ययं तत्र शब्दस्य सामर्थ्यप्रतीतिः ( प्रतीतेः - एदितिओन्) तथा च न प्रवृत्तिसम्बन्धरहितेष्वर्थेषु शब्दानां शक्तिर्गम्यते । तथा सत्यनवगतसामर्थ्याः शब्दा भूते ऽर्थे कथं तदवगमयेयुः । अपि च प्रमाणान्तरावसितश्चेत्सो ऽर्थः, न शब्दस्य तत्र प्रामाण्यम् । अथानवसितः, नतराम् । अपदार्थत्वे वाक्यविषयत्वासम्भवात् । पदार्थ एव हि विशिष्टतया वाक्यार्थीभवति । अत्यन्तापरिदृष्टस्तु पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे न गुणत्वेन प्रधानत्वेन वानुप्रवेशमर्हति । अपि च प्रलीननिखिलावच्छेदं तत्त्वमगोचर एव प्रतिपत्तेः । सर्वा हि प्रतिपत्तिः -- ‘एवम्, नैवम्ऽ; इति व्यवच्छेदेन प्रवर्तते । अन्यथा न कश्चित्प्रतिपन्नः स्यात् । सर्वविशेषप्रत्यस्तमये तु कथं प्रतिपत्तिः स्यादित्यत्राह -- आम्नायतः प्रसिद्धिं च कवयो ऽस्य प्रचक्षते । भेदप्रपञ्चविलयद्वारेण च निरूपणाम्
tathā ‘kṣīyante cāsya karmāṇi'; iti / athavā vidyayāvidyānivṛttau pravilīna eva kartṛkarmaphalapravibhāgaḥ / tasya kutaḥ sambhavaḥ / nāpyavidyānimittaḥ, tatpravṛttihetorabhāvāt / anādirhyavidyā, anāditvādeva na hetumapekṣate / prāgabhāve hi hetuvyāpāraḥ, asati prāgabhāve kadā heturvyāpriyeta / na hi sato hetukṛtyamasti, vidyayā tūcchinnā prāgasatī pravartamānā nākasmātpravartitumarhati / suṣupte tu vikṣepamātraṃ nivṛttam, tatsaṃskāro 'grahaṇaṃ ca naiva nivṛtte / anyathā na turīyādbhidyeta / vikṣepamātrābhāvāttu brahmaprāptyabhidhānam / tasmātsuṣṭhūktam -- abhayamiti / kena punaḥ pramāṇenāsyārthasya samadhigamaḥ / na tāvatpratyakṣeṇa, tasyaitadviparītabhedaviṣayatvāt / nāpyanumānena, tatpūrvakatvāt / nopamānena, sādṛśyaviṣayatvāt, tasya ca bhedādhiṣṭhānatvāt / arthāpattistu viparyaye, na bhedamantareṇa kaścidvyavahāra upapadyate yataḥ / abhedo 'pi hi pramātrādivibhāgādṛte duravagamaḥ / abhāvo 'pi na bhāvarūpatattvāvagamāyālam / nāpi [KKS 23] prapañcābhāvāvagamāya, pratyakṣādiṣu satsu tadasaṃbhavāt / āgamo 'pi na tāvadāptapraṇetṛko 'tra kramate, pramāṇāntarādhigatagocaratvāt / nāpi svatantraḥ, vidhiniṣedharūpatvāt, tayośca sthite tattve 'saṃbhavāt / nāpi tadanapekṣaṃ vyavasthitavastuviṣayameva prāmāṇyam, bhūtānuvādatve pramāṇāntarāpekṣatvāt / lokācca śabdasāmarthyādhigamaḥ / tatra kāryaparatayaiva kāryānvayiṣvartheṣu padāni prayujyante, tathārthavattvāt / na hi pravṛttinivṛttiśūnyasya vacasaḥ kaścidarthaḥ / api ca na bhūtānuvādādvacasaḥ sambandhānugamaḥ, api tu pravartakāt / pravṛttyā hyanumāyārthapratyayaṃ tatra śabdasya sāmarthyapratītiḥ ( pratīteḥ - edition) tathā ca na pravṛttisambandharahiteṣvartheṣu śabdānāṃ śaktirgamyate / tathā satyanavagatasāmarthyāḥ śabdā bhūte 'rthe kathaṃ tadavagamayeyuḥ / api ca pramāṇāntarāvasitaścetso 'rthaḥ, na śabdasya tatra prāmāṇyam / athānavasitaḥ, natarām / apadārthatve vākyaviṣayatvāsambhavāt / padārtha eva hi viśiṣṭatayā vākyārthībhavati / atyantāparidṛṣṭastu padādanavagamyamānaḥ padārthasaṃsargātmake vākyārthe na guṇatvena pradhānatvena vānupraveśamarhati / api ca pralīnanikhilāvacchedaṃ tattvamagocara eva pratipatteḥ / sarvā hi pratipattiḥ -- ‘evam, naivam'; iti vyavacchedena pravartate / anyathā na kaścitpratipannaḥ syāt / sarvaviśeṣapratyastamaye tu kathaṃ pratipattiḥ syādityatrāha -- āmnāyataḥ prasiddhiṃ ca kavayo 'sya pracakṣate / bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.