‘यज्ञेन दानेनऽइति श्रवणात्कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलभ्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रामप्राप्तौ सिद्द्यन्त्यां शैघ्र्यायाक्लेशाय वाश्वो ऽपेक्ष्यते । ननु विद्यारूपं ब्रह्मैव । न विद्या ब्रह्मणो ऽन्या । तच्च नित्यमकार्यम् । तत्र कथं किञ्चिदपेक्ष्येत? उच्यते -- यथोपधानतिरोहितरूपस्फटिकमणिरुपधावकर्षणं स्वरूपाभिव्यक्तये ऽपेक्षते तथेहापि द्रष्टव्यम् । न हि स्फटिकमणेः पूर्वरूपं विनष्टमुपधानसन्निधेः, तदपगमे वान्यदुत्पन्नम् । न ह्यकस्मादनेकविसभागक्षणव्यवहितस्य पूर्वसभागक्षणस्योत्पत्तिः सम्भवति । न ह्यग्निविगमे ऽङ्गारेभ्यः पुनः काष्ठसन्ततिप्रवृत्तिः । तस्माद्यथैवाकार्यं स्फटिकरूपमुपधानावकर्षणमपेक्षते तथात्मरूपमपि । स्यदेतत् -- ज्ञानं तत्र सापेक्षम् । तच्च स्फटिकाद्भिन्नं कार्यम् । पुरुषप्रयत्नो हि तत्र ज्ञानार्थः । किं पुनर्ज्ञानं स्वरूपेणैवार्थितम्, आहोस्विदर्थस्वभावसिद्धये? न तावत्स्वरूपेण, अर्थेन व्यवहारत् । न विज्ञानमात्रनिबन्धनो व्यवहारः, मिथ्याज्ञानेनापि प्रसङ्गात् । अथार्थस्वभाय ज्ञानमर्थ्येत, तदर्थो व्यापारस्तेनार्थितो भवति । न च ज्ञानादर्थे कश्चिद्विकारः, तयोरसंबन्धात् । योग्यदेशतायाः सर्वत्र भावात् । सर्वप्रतिपत्तृणां च विदितत्वप्रसङ्गात् । ध्वस्तानागतेषु च तदसंभवात् । तस्माद्यथातिरोहितमपि तिरोहितमिवाभिव्यज्यत इव प्रयत्नापेक्षम्, तथात्मतत्त्वमप्यतिरोहितं तिरोहितमिव प्रयत्नादभिव्यज्यत इवेति पुष्कलम् । संहृताखिलभेदो ऽतः सामान्यात्मा स वर्णितः । हेमेव पारिहार्यादिभेदसंहारसूचितम्
‘yajñena dānena'iti śravaṇātkarmāṇyapekṣyante vidyāyāmabhyāsalabhyāyāmapi, yathāntareṇāpyaśvaṃ grāmaprāptau siddyantyāṃ śaighryāyākleśāya vāśvo 'pekṣyate / nanu vidyārūpaṃ brahmaiva / na vidyā brahmaṇo 'nyā / tacca nityamakāryam / tatra kathaṃ kiñcidapekṣyeta? ucyate -- yathopadhānatirohitarūpasphaṭikamaṇirupadhāvakarṣaṇaṃ svarūpābhivyaktaye 'pekṣate tathehāpi draṣṭavyam / na hi sphaṭikamaṇeḥ pūrvarūpaṃ vinaṣṭamupadhānasannidheḥ, tadapagame vānyadutpannam / na hyakasmādanekavisabhāgakṣaṇavyavahitasya pūrvasabhāgakṣaṇasyotpattiḥ sambhavati / na hyagnivigame 'ṅgārebhyaḥ punaḥ kāṣṭhasantatipravṛttiḥ / tasmādyathaivākāryaṃ sphaṭikarūpamupadhānāvakarṣaṇamapekṣate tathātmarūpamapi / syadetat -- jñānaṃ tatra sāpekṣam / tacca sphaṭikādbhinnaṃ kāryam / puruṣaprayatno hi tatra jñānārthaḥ / kiṃ punarjñānaṃ svarūpeṇaivārthitam, āhosvidarthasvabhāvasiddhaye? na tāvatsvarūpeṇa, arthena vyavahārat / na vijñānamātranibandhano vyavahāraḥ, mithyājñānenāpi prasaṅgāt / athārthasvabhāya jñānamarthyeta, tadartho vyāpārastenārthito bhavati / na ca jñānādarthe kaścidvikāraḥ, tayorasaṃbandhāt / yogyadeśatāyāḥ sarvatra bhāvāt / sarvapratipattṛṇāṃ ca viditatvaprasaṅgāt / dhvastānāgateṣu ca tadasaṃbhavāt / tasmādyathātirohitamapi tirohitamivābhivyajyata iva prayatnāpekṣam, tathātmatattvamapyatirohitaṃ tirohitamiva prayatnādabhivyajyata iveti puṣkalam / saṃhṛtākhilabhedo 'taḥ sāmānyātmā sa varṇitaḥ / hemeva pārihāryādibhedasaṃhārasūcitam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.