न खल्वेकप्रमाणज्ञानव्यापारौ सन्तौ विधिव्यवच्छेदौ क्रमवन्तौ युज्येते, क्षणिकत्वात्, क्रमवतोर्हि व्यापारयोः पश्चात्तनो न तद्व्यापारः स्यात्, व्यवधानात् । अपि च जन्मैव बुद्धेर्व्यापारो ऽर्थावग्रहरूपायाः, सा चेदर्हविधानरूपोदया, विधेरेवास्या व्यापारः, यौगपद्यस्य निषेधात्, उत्पन्नायाश्च पुनरनुत्पत्तेः । अपि च संनिहितार्थालम्बनं प्रत्यक्षं नासंनिहितमर्थमवभासयितुमर्हति, न चानवभासमानरूपं व्यवच्छेत्तुं पर्याप्नोति, अनवभासमाने हि तत्र व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदमात्रं स्यात्, न व्यवच्छेदः कस्यचित्, सर्वस्य वा स्यात् । तस्मान्नानवभासमाने व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदः, न च संनिहितार्थावलम्बने प्रत्यक्षे ऽसंनिहितावभासो युक्तः । कथमिदानीं बाधकं प्रत्यक्षम्? तत्र हि पूर्वार्थनिषेधपुरःसरो ऽन्यविधिरेकज्ञाने ऽभ्युपेयते, असंनिहितनिषेध्यावभासश्च, तस्मान्नैष नियमः, यतः पूर्वो निषेधः, एकज्ञानव्यापारे च क्रमः, प्रत्यक्षेण चासंनिहितार्थावभासः । नैतत्सारम्, तत्रापि पूर्वविज्ञानविहिते रजतादौ ‘इदम्ऽ; इति च संनिहितार्थसामान्ये निषेधो विधिपूर्व एव, शुक्तिकाविधिस्तु विरोधिनिषेधपूर्व उच्यते, विधिपूर्वता च नियमेन निषेधस्योच्यते, न विधेर्निषेधपूर्वकता निषिध्यते, न च तत्रैकज्ञानस्य [क्क्स् ४६] क्रमवद्व्यापारता, उभयरूपस्योत्पत्तेः । पूर्वज्ञानप्रापितत्वाच्च विषयव्यवच्छेद्ययोर्नासंभवः, पूर्वज्ञानावभासिते च व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदस्य वृत्तेर्नासंनिहितार्थावभासप्रसङ्गः, पूर्वापेक्षस्य तस्योत्पत्तेः । पूर्वापेक्षयैव च तद् द्विरूपमुदेति, अन्यथा एकरूपमेवोदीयात् । अपि च सर्वव्यवच्छेदानपाकुर्वतः को व्यवच्छेदो ऽभिमतः, येन प्रत्यवस्थीयेत? सिद्धः स लोक इति चेत्, अयं वा किं न लोकसिद्धः -- नाश्वो गौः, न गौरश्व इति? यत्तु मतम् -- एकविधिरेवान्यव्यवच्छेदः । तथा हि -- दर्शनं यथैव तदाकारतया तद्रूपं विदधाति, तथा तदेकाकारप्रतिनियमात्, ‘तदेव, नान्यत्ऽ; इत्यन्यद्व्यवच्छिनत्ति, तत्सामर्थ्यप्रभावितौ च ‘इदम्, नेदम्ऽइति विकल्पौ भावाभावव्यवहारं प्रवर्तयतः । न ह्येकाकारप्रतिनियतादनन्यसंसर्गिणो ज्ञानादन्यो ऽन्यव्यवच्छेदः । तत्रोच्यते -- विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदो ऽन्यगोचरः । मा स्म भूदविशेषेण मा न भूदेकधीजुषाम्
na khalvekapramāṇajñānavyāpārau santau vidhivyavacchedau kramavantau yujyete, kṣaṇikatvāt, kramavatorhi vyāpārayoḥ paścāttano na tadvyāpāraḥ syāt, vyavadhānāt / api ca janmaiva buddhervyāpāro 'rthāvagraharūpāyāḥ, sā cedarhavidhānarūpodayā, vidherevāsyā vyāpāraḥ, yaugapadyasya niṣedhāt, utpannāyāśca punaranutpatteḥ / api ca saṃnihitārthālambanaṃ pratyakṣaṃ nāsaṃnihitamarthamavabhāsayitumarhati, na cānavabhāsamānarūpaṃ vyavacchettuṃ paryāpnoti, anavabhāsamāne hi tatra vyavacchedye vyavacchedamātraṃ syāt, na vyavacchedaḥ kasyacit, sarvasya vā syāt / tasmānnānavabhāsamāne vyavacchedye vyavacchedaḥ, na ca saṃnihitārthāvalambane pratyakṣe 'saṃnihitāvabhāso yuktaḥ / kathamidānīṃ bādhakaṃ pratyakṣam? tatra hi pūrvārthaniṣedhapuraḥsaro 'nyavidhirekajñāne 'bhyupeyate, asaṃnihitaniṣedhyāvabhāsaśca, tasmānnaiṣa niyamaḥ, yataḥ pūrvo niṣedhaḥ, ekajñānavyāpāre ca kramaḥ, pratyakṣeṇa cāsaṃnihitārthāvabhāsaḥ / naitatsāram, tatrāpi pūrvavijñānavihite rajatādau ‘idam'; iti ca saṃnihitārthasāmānye niṣedho vidhipūrva eva, śuktikāvidhistu virodhiniṣedhapūrva ucyate, vidhipūrvatā ca niyamena niṣedhasyocyate, na vidherniṣedhapūrvakatā niṣidhyate, na ca tatraikajñānasya [KKS 46] kramavadvyāpāratā, ubhayarūpasyotpatteḥ / pūrvajñānaprāpitatvācca viṣayavyavacchedyayornāsaṃbhavaḥ, pūrvajñānāvabhāsite ca vyavacchedye vyavacchedasya vṛtternāsaṃnihitārthāvabhāsaprasaṅgaḥ, pūrvāpekṣasya tasyotpatteḥ / pūrvāpekṣayaiva ca tad dvirūpamudeti, anyathā ekarūpamevodīyāt / api ca sarvavyavacchedānapākurvataḥ ko vyavacchedo 'bhimataḥ, yena pratyavasthīyeta? siddhaḥ sa loka iti cet, ayaṃ vā kiṃ na lokasiddhaḥ -- nāśvo gauḥ, na gauraśva iti? yattu matam -- ekavidhirevānyavyavacchedaḥ / tathā hi -- darśanaṃ yathaiva tadākāratayā tadrūpaṃ vidadhāti, tathā tadekākārapratiniyamāt, ‘tadeva, nānyat'; ityanyadvyavacchinatti, tatsāmarthyaprabhāvitau ca ‘idam, nedam'iti vikalpau bhāvābhāvavyavahāraṃ pravartayataḥ / na hyekākārapratiniyatādananyasaṃsargiṇo jñānādanyo 'nyavyavacchedaḥ / tatrocyate -- vidhānameva naikasya vyavacchedo 'nyagocaraḥ / mā sma bhūdaviśeṣeṇa mā na bhūdekadhījuṣām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.