नैकप्रतिनियमो ऽन्याभावनिश्चयनिमित्तम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्त्यस्येतरस्य चाविशेषेण व्यवच्छेदप्रसङ्गात्, तत्प्रतिनियमो हि ततो ऽन्यस्यासंसर्गः । तथा चासंसर्गाद्व्यवच्छेदे तस्य दृश्यादृश्ययोरविशेषादुभयोर्व्यवच्छेदः स्यात् । अथ मतम् -- भवत्येव, तथा हि -- यावन्तो ऽस्यानात्मानस्तानविशेषेण तदात्मनियमाद्दर्शनमपाकरोति, तथा च नास्यान्य आत्मानः, तद्देशकालास्तु भवेयुः, रूपादिवदविरोधात्, तत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्विशेषस्तद्देशकालव्यवच्छेदावधारणाय, संभवति ह्यनुपलभ्यस्तद्देशकालो ऽनात्मानुपलभ्यमानो ऽप्यन्योपलब्धौ, इतरवत्, अन्यथा न तुल्योपलम्भयोग्यतः स्यात् । सत्यमस्त्ययं विभागः, न त्विदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यम्, तथा हि -- प्रतिनियतमपि तत्र देशे काले च रूपे दर्शनं तयोर्यथा रूपविधिमात्रोपक्षयान्न [क्क्स् ४७] रसं व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शननियमो ऽपि भूभागविधिमात्रव्यापारत्वान्न घटदृश्यमपि व्यवच्छिन्द्यात्, व्यवच्छेदे वा सर्वस्य व्यवच्छेदः । तस्माद् दृश्यव्यवच्छेदे ऽपि हेत्वन्तरमुपास्यम्, न दर्शनप्रतिनियममात्रम् । तथा चात्मान्तरव्यवच्छेदो ऽपि न ततः सिद्धिमुपाश्नुते । कामं विधेर्विधेयासत्त्वव्यवच्छेदरूपत्वात्तदभावो व्यवच्छिद्येत, नात्मान्तरसत्ता, तद्देशकालयोरिवानुपलभ्यसत्ता । नैकस्य बहव आत्मान इति चेत्, अन्यतस्तर्हि विरोधाद्व्यवच्छेदः । न दर्शननियमात् । असति च व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वम्, कुतो वा विरोध इतरेतराश्रयं वा? तस्मान्नैकविधिरन्यव्यवच्छेदः । अपि च एकनियमादन्यव्यवच्छेदे चित्रादिषु नीलादीनामेकदर्शनभाजां भेदो न सिध्येत्, एकज्ञानसंसर्गादेकत्र ज्ञानस्यानियमात् । ननु प्रकृत्यैव भिन्ना भावाः, तांस्तद्विधान् विदधदेव दर्शनं परस्परतो व्यावर्तयति, न हि व्यावृत्तिरन्या व्यावृत्तिमतः । तत्र व्यावृत्तिमद्विधौ सापि विधीयत एव, यत्प्रकृतिः खलु यः पदार्थः स तयैव प्रकृत्या विधेयः, अन्यथा न तस्य विधिः स्यात्, व्यावृत्तस्वभावाश्च भावा यथायथं दर्शनेषु निर्भासन्ते, तस्मात्तथैव विधीयन्त इति । अत्राप्यसंस्पृष्टनिर्भासनादसंस्पृष्टस्वभावत्वे दृश्ययोरविशेषेण व्यवच्छेदस्तदवस्थः । अपि च न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः । अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते
naikapratiniyamo 'nyābhāvaniścayanimittam, upalabdhilakṣaṇaprāptyasyetarasya cāviśeṣeṇa vyavacchedaprasaṅgāt, tatpratiniyamo hi tato 'nyasyāsaṃsargaḥ / tathā cāsaṃsargādvyavacchede tasya dṛśyādṛśyayoraviśeṣādubhayorvyavacchedaḥ syāt / atha matam -- bhavatyeva, tathā hi -- yāvanto 'syānātmānastānaviśeṣeṇa tadātmaniyamāddarśanamapākaroti, tathā ca nāsyānya ātmānaḥ, taddeśakālāstu bhaveyuḥ, rūpādivadavirodhāt, tatropalabdhilakṣaṇaprāptirviśeṣastaddeśakālavyavacchedāvadhāraṇāya, saṃbhavati hyanupalabhyastaddeśakālo 'nātmānupalabhyamāno 'pyanyopalabdhau, itaravat, anyathā na tulyopalambhayogyataḥ syāt / satyamastyayaṃ vibhāgaḥ, na tvidānīṃ darśanapratiniyamasya sāmarthyam, tathā hi -- pratiniyatamapi tatra deśe kāle ca rūpe darśanaṃ tayoryathā rūpavidhimātropakṣayānna [KKS 47] rasaṃ vyavacchinatti, tathā bhūbhāgadarśananiyamo 'pi bhūbhāgavidhimātravyāpāratvānna ghaṭadṛśyamapi vyavacchindyāt, vyavacchede vā sarvasya vyavacchedaḥ / tasmād dṛśyavyavacchede 'pi hetvantaramupāsyam, na darśanapratiniyamamātram / tathā cātmāntaravyavacchedo 'pi na tataḥ siddhimupāśnute / kāmaṃ vidhervidheyāsattvavyavacchedarūpatvāttadabhāvo vyavacchidyeta, nātmāntarasattā, taddeśakālayorivānupalabhyasattā / naikasya bahava ātmāna iti cet, anyatastarhi virodhādvyavacchedaḥ / na darśananiyamāt / asati ca vyavacchede kuto bahutvam, kuto vā virodha itaretarāśrayaṃ vā? tasmānnaikavidhiranyavyavacchedaḥ / api ca ekaniyamādanyavyavacchede citrādiṣu nīlādīnāmekadarśanabhājāṃ bhedo na sidhyet, ekajñānasaṃsargādekatra jñānasyāniyamāt / nanu prakṛtyaiva bhinnā bhāvāḥ, tāṃstadvidhān vidadhadeva darśanaṃ parasparato vyāvartayati, na hi vyāvṛttiranyā vyāvṛttimataḥ / tatra vyāvṛttimadvidhau sāpi vidhīyata eva, yatprakṛtiḥ khalu yaḥ padārthaḥ sa tayaiva prakṛtyā vidheyaḥ, anyathā na tasya vidhiḥ syāt, vyāvṛttasvabhāvāśca bhāvā yathāyathaṃ darśaneṣu nirbhāsante, tasmāttathaiva vidhīyanta iti / atrāpyasaṃspṛṣṭanirbhāsanādasaṃspṛṣṭasvabhāvatve dṛśyayoraviśeṣeṇa vyavacchedastadavasthaḥ / api ca na bhedo vastuno rūpaṃ tadabhāvaprasaṅgataḥ / arūpeṇa ca bhinnatvaṃ vastuno nāvakalpate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.