किं तु सिद्धेन ज्ञानरूपेण सिद्धया चेशनशक्त्या ज्ञेयमवाप्नोति, ईशितव्यं च विनियुङ्क्ते प्रशास्ति च प्रकाशदाहवत् । सिद्धेन हि प्रकाशरूपेण प्रकाश्यं प्रकाशयति विवस्वान् । न तु प्रकाश्याधीनं तस्य प्रकाशरूपम्, दाह्याधीना वा अग्नेर्दाहशक्तिः । तथा च तच्चैतन्येनैव कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्यावभासनात् ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ; ‘नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽइत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वम् । सर्वेश्वरत्वमपि तदैश्वर्येण यथायथमीश्वरैरीशितव्यानामीशनात् । एवं च ‘एष भूताधिपतिःऽ; ‘एष लोकपालःऽइति ब्रह्मेन्द्रयमादीनां चैश्वर्यमुक्तम् । सर्वकामावाप्तिश्च तदीयत्वाद्देवाद्यानन्दस्य । कामेष्वानन्दप्राप्त्या कामा आप्ता भवन्ति, न स्वरूपेण । एवं ‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वाऽ; इति वर्णनीयम्, [क्क्स् १२८] तद्विषयानन्दभोगात्, न तु स्त्र्यादियोगः । यथा ‘आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनःऽ; इति, न हि मुख्यमात्मक्रीडत्वमात्ममिथुनत्वं वा संभवति । यतश्चानवच्छिन्नानि तदीयान्येव सर्वभूतेषु ज्ञानादीनि कल्पितावच्छेदानि, अतो यत्र यत्र नात्यन्तमवच्छेदः समुत्कर्षात्तेषां तानि तानि प्रत्यासत्तेर्भूतान्यात्मत्वेन भगवानुक्त्वा -- ‘मुनीनामप्यहं व्यासःऽइत्यादि, उपसंजहार -- ‘यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वम्ऽ; इति । तथा ‘अदृष्टं द्रष्टृ, अश्रुतं श्रोतृऽइत्यादि, सर्वभूतदर्शनादीनां तच्चैतन्यनिबन्धनत्वात् । अन्ये त्वाहुः -- यावान् कश्चित्परस्मिन्नामरूपाश्रयो व्यपदेशः सर्वो ऽसावाध्यानाय । यथा ‘यो ऽसावादित्ये पुरुषःऽ; ‘हिरण्यश्मश्रुःऽ; इत्यादि । न हि स्वमहिमप्रतिष्ठस्य परस्य देशविशेषावरोधः, सर्वविशेषातिगस्य च रूपविशेषयोगः । परश्चैषः, सर्वपाप्मोदयश्रुतेः -- ‘उदितः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यःऽ; इति, आध्यानं तु तथा विधीयते । तथा सर्वज्ञत्वादपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं ब्रह्मात्मनस्तद्रूपाविर्भावस्तत्प्राप्तिः, स मोक्षः । सा च विद्यैव । तस्मान्न साध्यो मोक्षः, न च विद्यया अन्य इति पुष्कलम् । अथ मतम् -- मा भून्मोक्षः साध्यः । बन्धहेतुक्षयस्तु साध्यते । तत्साधनमात्मदर्शनं स्यात् । श्रूयते च तस्य फलं बन्धहेतूनां कर्मणां क्षयः -- ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; । तथा ‘तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ; ‘पाप्मशब्देन पुण्यमपि संगृहीतम्, सावद्यफलत्वात्, । अन्यत्र च ‘नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्ऽ; इत्युपक्रम्य [क्क्स् १२९] ‘सर्वे पाप्मानो ऽतो निवर्तन्तेऽइत्युपसंहारात् । न च तत्क्षयमन्तरेण क्षेमप्राप्तिः । अतो ऽवश्यकर्तव्यः । न चादत्तफलस्य कर्मणो न क्षयः, प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन चोद्यमानानां तत्क्षयफलत्वात् । तस्मात्प्रायश्चित्तैरिव विद्यया बन्धहेतुक्षयः साध्यते । सैव च मुक्तिः, बन्धनविश्लेषार्थत्वान्मुचेः । एवं च नान्तवत्वदोषः, प्रध्वंसस्य कार्यस्याप्यविनाशात् । तत्रोच्यते -- प्रायश्चित्तदिशा बन्धहेतूच्छेदो ऽपि नो ततः । सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते
kiṃ tu siddhena jñānarūpeṇa siddhayā ceśanaśaktyā jñeyamavāpnoti, īśitavyaṃ ca viniyuṅkte praśāsti ca prakāśadāhavat / siddhena hi prakāśarūpeṇa prakāśyaṃ prakāśayati vivasvān / na tu prakāśyādhīnaṃ tasya prakāśarūpam, dāhyādhīnā vā agnerdāhaśaktiḥ / tathā ca taccaitanyenaiva kṛtsnasya prapañcasyāvabhāsanāt ‘tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'; ‘nānyo 'to 'sti draṣṭā'ityādiśruteḥ sarvajñatvam / sarveśvaratvamapi tadaiśvaryeṇa yathāyathamīśvarairīśitavyānāmīśanāt / evaṃ ca ‘eṣa bhūtādhipatiḥ'; ‘eṣa lokapālaḥ'iti brahmendrayamādīnāṃ caiśvaryamuktam / sarvakāmāvāptiśca tadīyatvāddevādyānandasya / kāmeṣvānandaprāptyā kāmā āptā bhavanti, na svarūpeṇa / evaṃ ‘sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā'; iti varṇanīyam, [KKS 128] tadviṣayānandabhogāt, na tu stryādiyogaḥ / yathā ‘ātmaratirātmakrīḍa ātmamithunaḥ'; iti, na hi mukhyamātmakrīḍatvamātmamithunatvaṃ vā saṃbhavati / yataścānavacchinnāni tadīyānyeva sarvabhūteṣu jñānādīni kalpitāvacchedāni, ato yatra yatra nātyantamavacchedaḥ samutkarṣātteṣāṃ tāni tāni pratyāsatterbhūtānyātmatvena bhagavānuktvā -- ‘munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ'ityādi, upasaṃjahāra -- ‘yadyadvibhūtimatsattvam'; iti / tathā ‘adṛṣṭaṃ draṣṭṛ, aśrutaṃ śrotṛ'ityādi, sarvabhūtadarśanādīnāṃ taccaitanyanibandhanatvāt / anye tvāhuḥ -- yāvān kaścitparasminnāmarūpāśrayo vyapadeśaḥ sarvo 'sāvādhyānāya / yathā ‘yo 'sāvāditye puruṣaḥ'; ‘hiraṇyaśmaśruḥ'; ityādi / na hi svamahimapratiṣṭhasya parasya deśaviśeṣāvarodhaḥ, sarvaviśeṣātigasya ca rūpaviśeṣayogaḥ / paraścaiṣaḥ, sarvapāpmodayaśruteḥ -- ‘uditaḥ sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ'; iti, ādhyānaṃ tu tathā vidhīyate / tathā sarvajñatvādapi draṣṭavyamiti / tadevaṃ brahmātmanastadrūpāvirbhāvastatprāptiḥ, sa mokṣaḥ / sā ca vidyaiva / tasmānna sādhyo mokṣaḥ, na ca vidyayā anya iti puṣkalam / atha matam -- mā bhūnmokṣaḥ sādhyaḥ / bandhahetukṣayastu sādhyate / tatsādhanamātmadarśanaṃ syāt / śrūyate ca tasya phalaṃ bandhahetūnāṃ karmaṇāṃ kṣayaḥ -- ‘kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare'; / tathā ‘tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyeta evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante'; ‘pāpmaśabdena puṇyamapi saṃgṛhītam, sāvadyaphalatvāt, / anyatra ca ‘naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtam'; ityupakramya [KKS 129] ‘sarve pāpmāno 'to nivartante'ityupasaṃhārāt / na ca tatkṣayamantareṇa kṣemaprāptiḥ / ato 'vaśyakartavyaḥ / na cādattaphalasya karmaṇo na kṣayaḥ, prāyaścittānāṃ doṣasaṃyogena codyamānānāṃ tatkṣayaphalatvāt / tasmātprāyaścittairiva vidyayā bandhahetukṣayaḥ sādhyate / saiva ca muktiḥ, bandhanaviśleṣārthatvānmuceḥ / evaṃ ca nāntavatvadoṣaḥ, pradhvaṃsasya kāryasyāpyavināśāt / tatrocyate -- prāyaścittadiśā bandhahetūcchedo 'pi no tataḥ / sarvāvidyāpravilaye na cchedyamavaśiṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.