‘औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धःऽ; इति । औत्पत्तिके शब्दार्थसम्बन्धे ऽस्वातन्त्र्याच्छब्दस्य न पुरुषबुद्धिपूर्वकत्वमिति न प्रमाणान्तरसंभिन्ना शब्दादर्थावगतिरिति निरपेक्षत्वम् । ननु प्रमाणान्तरासंभवे ऽपि कृत एव यत्नः -- ‘सत्संप्रयोगेऽ; इति । सत्यम् । चोदनैव प्रमाणम्, नान्यत् -- इत्यवधारणसिद्धये । न तु प्रमाणमेव इति । अथ प्रमाणान्तरसंभवे ऽपि यदि चोदनाप्रामाण्यं न व्याहन्यते, को ऽर्थः प्रमाणान्तरनिराकरणेन? धर्मतत्त्वज्ञानम् । प्रमाणान्तरसंभवे हि सर्वज्ञाभिमतबुद्धाद्युपदिष्टो ऽपि धर्मः प्रतीयेत तत्र न धर्मतत्त्वमवधारितं स्यात् । तदवधारणार्थश्चायं यत्नः । चोदनाप्रामाण्यमपि तदर्थं मृग्यते, नादृष्टाय । अथवा तद्विरोधाच्चोदनाया बाधः स्यात्, संशयो वा तुल्यबलत्वे, तेन तस्यासंभवः प्रतिपाद्यते । न तु तत्संभवात्सापेक्षतेति । ननु तदभावो ऽपेक्षणीयः स्यात् । कामम् । न तु शब्दः प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति । यतः यदर्थस्य प्रतिपादकम्, न तु तदपेक्ष्यते । यदपेक्ष्यते न तदर्थं प्रतिपादयति । न हि विरोधिप्रमाणाभावः प्रतिपत्तिहेतुः । विरोधसंभवमात्रेण चाप्रामाण्ये प्रत्यक्षादीनामपि तत्स्यात् । अपि च विरोधिसंभवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वे ऽप्यपरिहार्यम्, कर्तव्यताद्वारेण भूतार्थप्रतिपत्तेरिष्टत्वात् । तत्र तु प्रमाणान्तरविरोधिसंभावनात् । भूतार्थस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात्तेन कार्यनिष्ठता वर्ण्यते । प्रमाणान्तरविषयत्वे किलानुवादत्वात्प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति -- प्रमाणान्तरेणायमधिगतः -- इति न स्वातन्त्र्येण । कार्यनिष्ठत्वे तु स्वातन्त्र्येण, तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । उक्तेन प्रकारेण न सापेक्षत्वमिति ‘भूतार्थमपि सापेक्षं नातो ऽपुरुषबुद्धिजम्ऽइति सुष्ठूक्तम् । अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना । किमायातं विधेः सापि त्वस्त्यादिः सुलभा क्व न
‘autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ'; iti / autpattike śabdārthasambandhe 'svātantryācchabdasya na puruṣabuddhipūrvakatvamiti na pramāṇāntarasaṃbhinnā śabdādarthāvagatiriti nirapekṣatvam / nanu pramāṇāntarāsaṃbhave 'pi kṛta eva yatnaḥ -- ‘satsaṃprayoge'; iti / satyam / codanaiva pramāṇam, nānyat -- ityavadhāraṇasiddhaye / na tu pramāṇameva iti / atha pramāṇāntarasaṃbhave 'pi yadi codanāprāmāṇyaṃ na vyāhanyate, ko 'rthaḥ pramāṇāntaranirākaraṇena? dharmatattvajñānam / pramāṇāntarasaṃbhave hi sarvajñābhimatabuddhādyupadiṣṭo 'pi dharmaḥ pratīyeta tatra na dharmatattvamavadhāritaṃ syāt / tadavadhāraṇārthaścāyaṃ yatnaḥ / codanāprāmāṇyamapi tadarthaṃ mṛgyate, nādṛṣṭāya / athavā tadvirodhāccodanāyā bādhaḥ syāt, saṃśayo vā tulyabalatve, tena tasyāsaṃbhavaḥ pratipādyate / na tu tatsaṃbhavātsāpekṣateti / nanu tadabhāvo 'pekṣaṇīyaḥ syāt / kāmam / na tu śabdaḥ pramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati / yataḥ yadarthasya pratipādakam, na tu tadapekṣyate / yadapekṣyate na tadarthaṃ pratipādayati / na hi virodhipramāṇābhāvaḥ pratipattihetuḥ / virodhasaṃbhavamātreṇa cāprāmāṇye pratyakṣādīnāmapi tatsyāt / api ca virodhisaṃbhavādaprāmāṇyaṃ kāryaniṣṭhatve 'pyaparihāryam, kartavyatādvāreṇa bhūtārthapratipatteriṣṭatvāt / tatra tu pramāṇāntaravirodhisaṃbhāvanāt / bhūtārthasya pramāṇāntaraviṣayatvāttena kāryaniṣṭhatā varṇyate / pramāṇāntaraviṣayatve kilānuvādatvātpramāṇāntarāpekṣamarthaṃ pratipādayati -- pramāṇāntareṇāyamadhigataḥ -- iti na svātantryeṇa / kāryaniṣṭhatve tu svātantryeṇa, tasya pramāṇāntarāgocaratvāt / uktena prakāreṇa na sāpekṣatvamiti ‘bhūtārthamapi sāpekṣaṃ nāto 'puruṣabuddhijam'iti suṣṭhūktam / atha saṃsargabhājo no padārthāḥ kriyayā vinā / kimāyātaṃ vidheḥ sāpi tvastyādiḥ sulabhā kva na
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.