आख्यातपदार्थमन्तरेण न नामपदार्थानां संसर्गः । क्रिया हि पदार्थसंश्लेषहेतुः तदभावे साकाङ्क्षत्वात् । अतः सिद्धो ऽर्थो ब्रह्मादिर्न शब्दगोचरः पदस्याविदितसंगतित्वेनानवबोधकत्वात् । न वाक्यार्थः तस्य संसर्गात्मकत्वात् । क्रियारहितानां च पदार्थानामसंसर्गात् । एवमपि क्रियाभ्युपेयताम् । तद्द्वारेण च पदार्थसंसर्गसिद्धिराशास्यताम् । न विधेः कश्चिदर्थः । सापि च क्रिया सर्वत्र सुलभैवाश्रूयमाणाप्यस्त्यादिः ‘अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषो ऽप्रयुज्यमानो ऽपि गम्यतेऽ; इति । तत्र ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिपरं वाक्यमस्त्यर्थनिष्ठम् । तन्निबन्धनस्तत्र पदार्थसंश्लेषः । सत्तायाश्च प्रकृत्यैव सत्प्रधानत्वात् तद्द्वारेण विशिष्टवस्तुसिद्धिरिति । अत्राहुः -- न प्रमाणावगम्यताया अन्या काचन सत्ता । तथा हि -- यत् प्रमाणेनावगम्यते तत्र ‘अस्तिऽ; इति व्यवहारो लौकिकानाम् विपर्यये ‘नास्तिऽ; इति । न खल्वन्यः सदसद्विभागहेतुर्लक्ष्यते । अर्थक्रियाभावाभावौ चेत् । न तयोरपि प्रमाणभावाभावाधीनत्वात् । तथा हि -- कार्ये ऽपि सद्व्यवहारो यदि कार्यान्तरनिबन्धनः अनवस्था । तस्मादन्ते ऽपि प्रमाणादेव सद्व्यवहारः तद्विपर्ययाच्चासद्व्यवहारः । एवं चेदादावेव प्रमाणाभावाभावनिबन्धनौ सदसद्व्यवहारौ स्ताम् । तथा चास्त्यर्थनिष्ठं वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्षमेवार्थं बोधयति प्रमाणविषयताया अस्त्यर्थत्वात् । अत्रोच्यते -- न च मानावगम्यत्वमस्तीति विषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति
ākhyātapadārthamantareṇa na nāmapadārthānāṃ saṃsargaḥ / kriyā hi padārthasaṃśleṣahetuḥ tadabhāve sākāṅkṣatvāt / ataḥ siddho 'rtho brahmādirna śabdagocaraḥ padasyāviditasaṃgatitvenānavabodhakatvāt / na vākyārthaḥ tasya saṃsargātmakatvāt / kriyārahitānāṃ ca padārthānāmasaṃsargāt / evamapi kriyābhyupeyatām / taddvāreṇa ca padārthasaṃsargasiddhirāśāsyatām / na vidheḥ kaścidarthaḥ / sāpi ca kriyā sarvatra sulabhaivāśrūyamāṇāpyastyādiḥ ‘astirbhavantīparaḥ prathamapuruṣo 'prayujyamāno 'pi gamyate'; iti / tatra brahmasvarūpapratipattiparaṃ vākyamastyarthaniṣṭham / tannibandhanastatra padārthasaṃśleṣaḥ / sattāyāśca prakṛtyaiva satpradhānatvāt taddvāreṇa viśiṣṭavastusiddhiriti / atrāhuḥ -- na pramāṇāvagamyatāyā anyā kācana sattā / tathā hi -- yat pramāṇenāvagamyate tatra ‘asti'; iti vyavahāro laukikānām viparyaye ‘nāsti'; iti / na khalvanyaḥ sadasadvibhāgaheturlakṣyate / arthakriyābhāvābhāvau cet / na tayorapi pramāṇabhāvābhāvādhīnatvāt / tathā hi -- kārye 'pi sadvyavahāro yadi kāryāntaranibandhanaḥ anavasthā / tasmādante 'pi pramāṇādeva sadvyavahāraḥ tadviparyayāccāsadvyavahāraḥ / evaṃ cedādāveva pramāṇābhāvābhāvanibandhanau sadasadvyavahārau stām / tathā cāstyarthaniṣṭhaṃ vākyaṃ pramāṇāntarāpekṣamevārthaṃ bodhayati pramāṇaviṣayatāyā astyarthatvāt / atrocyate -- na ca mānāvagamyatvamastīti viṣayo mataḥ / mānādeva yato buddhirabhūdasti bhaviṣyati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.