न कर्मविधिवाक्यार्थज्ञानप्रवृत्तौ विधिरपेक्ष्यते ऽन्यः, न तद्गत एव वा । अन्यस्मिन्ननवस्थादोषात्, तदर्थज्ञाने ऽपि विध्यन्तरस्यापेक्षणीयत्वात्, तद्गतस्य च कर्मविषयत्वेन तद्बोधं विधातुमसामर्थ्यात् । ननु यथैषां ग्रहणे विध्यन्तरमपेक्ष्यते ‘स्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽ; इति, न चानवस्था, तद्वत्तदर्थबोधे ऽपि स्यात् । अस्ति च विधिः -- ‘वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽ; इति । विषम उपन्यासः -- अप्रवृत्तो ऽपि हि स्वाध्यायाध्ययनविधिवाक्याध्ययने पुरुषान्तराधीतात्ततस्तस्य चान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहार इव श्रवणमात्रात् । न खलु स्वाधीतमेव वाक्यं प्रवर्तयति । यथैकस्तथा पुरुषान्तराण्यपि, अनादित्वाद्वेदवत्तदध्ययनस्यापि । अनवबुद्धार्थस्त्ववबोधविधिर्नावबोधे प्रवर्तयति । तदर्थबोधश्चेद्विध्यपेक्षः, न तत्र स एव प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थत्वात् । इतरेतराश्रयं स्यात् -- तदर्थबोधात्प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च तदर्थबोध इति । तस्माद्विध्यन्तरमपेक्षितव्यमित्यनवस्था । न च ‘वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽइत्यपूर्वार्थविधिः । ‘दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; इति न्यायप्राप्तो ऽर्थः प्रदर्श्यते । अथाप्येष विधिः, स्वाध्यायाध्ययनविधिनार्थाक्षिप्तमर्थज्ञानं नोच्येत ( ज्ञानमुच्येत - एदितिओन्, अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग् इन् तत्त्वसमीक्षा), तथापि ब्रह्मस्वरूपाभिधायिवेदवाक्यप्रभवे बोधे न पृथग्विधिरपेक्षितव्यः, कर्मविधिवाक्यवत् । यथैव ‘स्वर्गकामो यजेतऽ; इति सामान्यविधिना सिद्धे नान्यो ऽपेक्ष्यते, अनवस्थानात्, सत्यपि विधावन्यस्यापेक्षणात्, [क्क्स् ७६] न चैतद्गत एव, कर्मविषयत्वात् । एवं तत्त्वप्रतिपत्तिपरेष्वपि वाक्येषु न विधिरपेक्षितव्यः, वाक्यसामर्थ्यादेव तत्त्वबोधोत्पादादिति । इतश्च -- फलं विधेयावगमात्प्रवृत्तिश्चोत्तरा विधेः । अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः
na karmavidhivākyārthajñānapravṛttau vidhirapekṣyate 'nyaḥ, na tadgata eva vā / anyasminnanavasthādoṣāt, tadarthajñāne 'pi vidhyantarasyāpekṣaṇīyatvāt, tadgatasya ca karmaviṣayatvena tadbodhaṃ vidhātumasāmarthyāt / nanu yathaiṣāṃ grahaṇe vidhyantaramapekṣyate ‘svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'; iti, na cānavasthā, tadvattadarthabodhe 'pi syāt / asti ca vidhiḥ -- ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'; iti / viṣama upanyāsaḥ -- apravṛtto 'pi hi svādhyāyādhyayanavidhivākyādhyayane puruṣāntarādhītāttatastasya cānyeṣāṃ ca vākyānāmadhyayane pravartate, śākhāntarīyāṅgopasaṃhāra iva śravaṇamātrāt / na khalu svādhītameva vākyaṃ pravartayati / yathaikastathā puruṣāntarāṇyapi, anāditvādvedavattadadhyayanasyāpi / anavabuddhārthastvavabodhavidhirnāvabodhe pravartayati / tadarthabodhaścedvidhyapekṣaḥ, na tatra sa eva pravartayati, anavabuddhārthatvāt / itaretarāśrayaṃ syāt -- tadarthabodhātpravṛttiḥ, pravṛttasya ca tadarthabodha iti / tasmādvidhyantaramapekṣitavyamityanavasthā / na ca ‘vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ'ityapūrvārthavidhiḥ / ‘dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanam'; iti nyāyaprāpto 'rthaḥ pradarśyate / athāpyeṣa vidhiḥ, svādhyāyādhyayanavidhinārthākṣiptamarthajñānaṃ nocyeta ( jñānamucyeta - edition, alternative reading in Tattvasamīkṣā), tathāpi brahmasvarūpābhidhāyivedavākyaprabhave bodhe na pṛthagvidhirapekṣitavyaḥ, karmavidhivākyavat / yathaiva ‘svargakāmo yajeta'; iti sāmānyavidhinā siddhe nānyo 'pekṣyate, anavasthānāt, satyapi vidhāvanyasyāpekṣaṇāt, [KKS 76] na caitadgata eva, karmaviṣayatvāt / evaṃ tattvapratipattipareṣvapi vākyeṣu na vidhirapekṣitavyaḥ, vākyasāmarthyādeva tattvabodhotpādāditi / itaśca -- phalaṃ vidheyāvagamātpravṛttiścottarā vidheḥ / anyonyasaṃśrayānnaiṣa śābdo bodhaḥ sa no paraḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.