Brahmasiddhi 4

॥ चतुर्थः (सिद्धि)काण्डः ॥ एवं तावत्प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेन यैरप्रामाण्यमुक्तं तत्प्रतिबोधनाय कृतः प्रयत्नः; इदानीं त्वप्रामाण्यमेवाहुर्ये तद्बोधनाय प्रयत्यते । तत्र पूर्वपक्षः -- नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थताम् । अप्राप्य न स्याद्वाक्यार्थः पदार्थत्वे ऽन्यमानकः

// caturthaḥ (siddhi)kāṇḍaḥ // evaṃ tāvatpratipattikartavyatāprāmāṇyavyājena yairaprāmāṇyamuktaṃ tatpratibodhanāya kṛtaḥ prayatnaḥ; idānīṃ tvaprāmāṇyamevāhurye tadbodhanāya prayatyate / tatra pūrvapakṣaḥ -- nanvanvitapadārthatvādvākyārthasya padārthatām / aprāpya na syādvākyārthaḥ padārthatve 'nyamānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तावद्ब्रह्मान्तर्याम्यादिपदं प्रमाणम्, संबन्धज्ञानापेक्षया पूर्वसिद्धे प्रत्ययहेतुत्वेन । नापि वाक्यम्; न हि तत्साक्षाद्वाचकम्; पदार्थद्वारा तु तत् प्रतिपत्तिः; अपदार्थे ज्ञानस्याभावात् । ते हि संसर्गाद्गुणप्रधानभावेनेतरपदार्थविशिष्टमेकं पदार्थं गमयन्ति । तत्र पदार्थ एव विशिष्टो वाक्यार्थो भवति । न चानधिगतेषु प्रमाणान्तरेण पदार्थत्वम्; सम्बन्धज्ञानापेक्षणात् इत्युक्तम् । तत्रापदार्थत्वे न वाक्यविषयत्वम्; अनवबोधकं तेषां वाक्यम् । पदार्थत्वे प्रमाणान्तराधिगतेरनुवादकम् । तत्रात्यन्तापरिदृष्टब्रह्माद्यर्थप्रमाणाभिमतेषु वाक्येषु तद्वाचीनि पदानि स्युः, न वा । यदि न सन्ति न त इतरैः संसृज्येरन् न भिद्येरन्निति न तेषां प्रमेयाः लोष्टादिवत् । अथ तु सन्ति, तथापि तैरधिगतसंबन्धैर्न प्रतिपाद्येरन् अप्रतिपन्नाश्च न विशिष्टवाक्यार्थप्रतिपत्तिहेतवः; तत्र यथा ऽवनात्पिक आनीयतम्ऽ; इति पिकपदार्थज्ञाने ऽवबोधकत्वं तथा तेषामपि । तस्मान्न चोदनातो ऽपूर्वपदार्थावगमः; सा हि विधिप्रतिषेधाभ्यां क्रियासु पुरुषमधिकरोति; त्रैविध्यवृद्धपरिग्रहस्तु जपोपयोगात्, उपनिषदो वेदान्ताः; -- इति तत्र विनियोगात् । तत्रोच्यते -- सामान्येन पदार्थत्वे सिद्धे ऽसाधारणैर्गुणैः । शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना

na tāvadbrahmāntaryāmyādipadaṃ pramāṇam, saṃbandhajñānāpekṣayā pūrvasiddhe pratyayahetutvena / nāpi vākyam; na hi tatsākṣādvācakam; padārthadvārā tu tat pratipattiḥ; apadārthe jñānasyābhāvāt / te hi saṃsargādguṇapradhānabhāvenetarapadārthaviśiṣṭamekaṃ padārthaṃ gamayanti / tatra padārtha eva viśiṣṭo vākyārtho bhavati / na cānadhigateṣu pramāṇāntareṇa padārthatvam; sambandhajñānāpekṣaṇāt ityuktam / tatrāpadārthatve na vākyaviṣayatvam; anavabodhakaṃ teṣāṃ vākyam / padārthatve pramāṇāntarādhigateranuvādakam / tatrātyantāparidṛṣṭabrahmādyarthapramāṇābhimateṣu vākyeṣu tadvācīni padāni syuḥ, na vā / yadi na santi na ta itaraiḥ saṃsṛjyeran na bhidyeranniti na teṣāṃ prameyāḥ loṣṭādivat / atha tu santi, tathāpi tairadhigatasaṃbandhairna pratipādyeran apratipannāśca na viśiṣṭavākyārthapratipattihetavaḥ; tatra yathā 'vanātpika ānīyatam'; iti pikapadārthajñāne 'vabodhakatvaṃ tathā teṣāmapi / tasmānna codanāto 'pūrvapadārthāvagamaḥ; sā hi vidhipratiṣedhābhyāṃ kriyāsu puruṣamadhikaroti; traividhyavṛddhaparigrahastu japopayogāt, upaniṣado vedāntāḥ; -- iti tatra viniyogāt / tatrocyate -- sāmānyena padārthatve siddhe 'sādhāraṇairguṇaiḥ / śakyāpūrvaviśeṣasya lokavat pratipādanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्यैव हि वाक्यस्यानधिगतो विशेष एव प्रमेयः तथा कारणसामान्यं वा सत्सामान्यं वा ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इति ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽइत्यादिपदार्थैः संसर्गाद्भेदाच्च प्रमाणान्तरानधिगतं विशेषरूपमासादयति, वाक्यस्य च प्रमेयं भवति । तदेवं लोकसिद्धपदार्थान्वयेनैवापूर्वार्थप्रतिपत्तेर्नानवबोधकत्वमनुवादकत्वं वा । सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते

sarvasyaiva hi vākyasyānadhigato viśeṣa eva prameyaḥ tathā kāraṇasāmānyaṃ vā satsāmānyaṃ vā ‘yato vā imāni bhūtāni jāyante'; iti ‘asthūlamanaṇvahrasvam'ityādipadārthaiḥ saṃsargādbhedācca pramāṇāntarānadhigataṃ viśeṣarūpamāsādayati, vākyasya ca prameyaṃ bhavati / tadevaṃ lokasiddhapadārthānvayenaivāpūrvārthapratipatternānavabodhakatvamanuvādakatvaṃ vā / sarvapratyayavedye vā brahmarūpe vyavasthite / prapañcasya pravilayaḥ śabdena pratipādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः । मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्धनम्

pravilīnaprapañcena tadrūpeṇa na gocaraḥ / mānāntarasyeti matamāmnāyaikanibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा न लोके ऽत्यन्तमप्रसिद्धं ब्रह्म, सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात्, ब्रह्मणो व्यतिरेकेण प्रत्येतव्यस्याभावात्, विशेषप्रत्ययानां च सामान्यरूपानुगमात्, भेदोपसंहारावशिष्टं च सत्यं ब्रह्म -- इति प्रतिपादनात्, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ; इति दृष्टान्तात् । किं तर्हि शब्देन प्रतिपाद्यते? प्रपञ्चाभावः । तत्र प्रपञ्चपदार्थो ऽपि सिद्धः, निषेधो ऽपि सिद्धः, तयोः संसर्गात्तदभावप्रतिपत्तिः । आम्नायैकनिबन्धनत्वं तु तस्योच्यते, प्रत्यक्षादीनामविद्यासंभिन्नत्वात्; प्रत्यस्तमितनिखिलभेदेन रूपेणाविषयीकरणाद्भेदप्रत्यस्तमयस्याम्नायावगम्यत्वादिति । परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते -- ननु चापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठे प्रसज्यते । यत् खलु वाक्यं न पुरुषं क्वचिद्धितसाधने प्रवर्तयति अहितसाधनाच्च [क्क्स् १५८] निवर्तयति, केवलं सिद्धमर्थमन्वाचष्टे, तदपुरुषार्थम्; अपुरुषार्थत्वाच्चोन्मत्तप्रलापवदप्रमाणम्; तथा च प्रायेण वेदान्ताः । उच्यते -- प्रमाणस्य न चैतावत्पुरुषार्थैकनिष्ठता

athavā na loke 'tyantamaprasiddhaṃ brahma, sarvapratyayavedyatvāt, brahmaṇo vyatirekeṇa pratyetavyasyābhāvāt, viśeṣapratyayānāṃ ca sāmānyarūpānugamāt, bhedopasaṃhārāvaśiṣṭaṃ ca satyaṃ brahma -- iti pratipādanāt, ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; iti dṛṣṭāntāt / kiṃ tarhi śabdena pratipādyate? prapañcābhāvaḥ / tatra prapañcapadārtho 'pi siddhaḥ, niṣedho 'pi siddhaḥ, tayoḥ saṃsargāttadabhāvapratipattiḥ / āmnāyaikanibandhanatvaṃ tu tasyocyate, pratyakṣādīnāmavidyāsaṃbhinnatvāt; pratyastamitanikhilabhedena rūpeṇāviṣayīkaraṇādbhedapratyastamayasyāmnāyāvagamyatvāditi / paraḥ punaḥ pratyavatiṣṭhate -- nanu cāpuruṣārthatvaṃ bhūtaniṣṭhe prasajyate / yat khalu vākyaṃ na puruṣaṃ kvaciddhitasādhane pravartayati ahitasādhanācca [KKS 158] nivartayati, kevalaṃ siddhamarthamanvācaṣṭe, tadapuruṣārtham; apuruṣārthatvācconmattapralāpavadapramāṇam; tathā ca prāyeṇa vedāntāḥ / ucyate -- pramāṇasya na caitāvatpuruṣārthaikaniṣṭhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

-- एदितोर्) अपि चाज्ञानतः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते

-- editor) api cājñānataḥ śokī duḥkhī jīvaḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निवृत्तिश्च विज्ञानं पुरुषार्थः स्वयं मतम् । कस्मिंश्चिदर्थे विज्ञाते कुतूहलवतां नृणाम्

tannivṛttiśca vijñānaṃ puruṣārthaḥ svayaṃ matam / kasmiṃścidarthe vijñāte kutūhalavatāṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम् । अक्षादौ च यथारूपनिष्ठे नापुरुषार्थता

ākulānāṃ jñānajanma puruṣārthatvasaṃmatam / akṣādau ca yathārūpaniṣṭhe nāpuruṣārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च प्रवृत्तिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते । ज्ञेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत्समम्

na ca pravṛttiniṣṭhatvaṃ tathāsmin kena vāryate / jñeyasya puruṣārthatvaṃ tatra cedatra tatsamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषार्थः स्वयं ब्रह्म प्रशान्तं विजरादिकम् । अतस्तत्त्वमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते

puruṣārthaḥ svayaṃ brahma praśāntaṃ vijarādikam / atastattvamasītyevamanuśiṣyāya śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परप्रवृत्तेरङ्गत्वं प्रत्यक्षादेर्मतं यदि । अत्रापि साक्षात्करणप्रवृत्तावङ्गतेष्यताम्

parapravṛtteraṅgatvaṃ pratyakṣādermataṃ yadi / atrāpi sākṣātkaraṇapravṛttāvaṅgateṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तावन्नियोगतः प्रमाणस्य पुरुषार्थफलता । न खलु हितोपादानाहितहाने एव प्रमाणफले; उपेक्षामपि हि प्रमाणफलं प्रमाणविद आचक्षते । न च पुरुषार्थता प्रमाणलक्षणम्, प्रमाहेतुत्वं तु । तस्मान्न पुरुषार्थाभावेनाप्रामाण्यम् । अपि च ‘शोक्यहम्ऽदुःख्यहम्ऽ; ऽधनादीनि मम नष्टानिऽइति विशुद्धब्रह्मात्मनो जीवस्य मिथ्याज्ञानम्; एतन्निवृत्तिरूपं च विशुद्धानन्दप्रकाशब्रह्मात्मतत्वज्ञानम् । तत् स्वरूपेणैव पुरुषार्थः; अनिष्टनिवृत्तिरूपत्वादिष्टाविर्भावाच्च । यद्यपि च संस्कारात्तस्यानुवृत्तिस्तथापि शाब्दज्ञानमनुसंतन्वतो विदुषो न पूर्ववद्भवति निवर्तते चात्यन्ताय । दृष्टा च ज्ञानोत्पत्तेरेव पुरुषार्थता क्वचित् कुतूहलाकुलितानामज्ञातेऽर्थे । न हि [क्क्स् १५९] तज्ज्ञानात् परमन्यदर्थ्यते । न च प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्यैव पुरुषार्थतेति नियमः; प्रत्यक्षादीनि हि प्रमाणानि; न च तावत्प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणि सिद्धवस्तुविषयाणि; न च पुरुषार्थतां जहति । यदि मतम् -- प्रत्यक्षादिज्ञेयं हि सिद्धं वस्तु पुरुषार्थः सलिलादिः, तदुपकारात्; ततः प्रत्यक्षादीनां पुरुषार्थता भूतनिष्ठानामपि । अत्रापि च शब्दप्रमेयं स्वयमेव ब्रह्म पुरुषार्थो जरादिविविधाशिवोपशमात् परमानन्दप्रकाशत्वाच्च सुप्रसन्नम् । अत एव ऽतत्त्वमसिऽइति श्वेतकेतुमुखेनाशासनीयाय पुरुषाय श्रुत्याभिन्नमुपदिश्यते; अभिन्नं हि तदनुशासनीयात् । भेदेन च प्रतीयमानं न पुरुषार्थः । तत्त्वे तादात्म्यज्ञाने च तथाभावात् विश्वाशिवोपशमात् परमशिवभावाच्च परिपूर्णः पुरुषार्थो आप्तो भवति । यदि मतम् -- प्रत्यक्षादीन्यपि प्रवृत्यङ्गान्येव, प्रमिते ऽर्थे हानोपादानादिलक्षणायाः प्रवृत्तेस्तन्मूलत्वात्; ईदृशं प्रवृत्यङ्गत्वमत्राप्यस्त्येव, शब्दात् प्रमिते ब्रह्मणि साक्षात्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति ॥ एषा वेदान्ततत्त्वप्रविचयचतुरप्रस्फुरन्न्यायतेजा मार्गं मुक्तेर्निरुन्धन्निबिडमपि तमो ऽनादि निर्दारयन्ती । सद्यः प्रक्षालयन्ती घनमपि जगतां तीर्थदुस्तर्कपङ्कं व्याख्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धिः

na tāvanniyogataḥ pramāṇasya puruṣārthaphalatā / na khalu hitopādānāhitahāne eva pramāṇaphale; upekṣāmapi hi pramāṇaphalaṃ pramāṇavida ācakṣate / na ca puruṣārthatā pramāṇalakṣaṇam, pramāhetutvaṃ tu / tasmānna puruṣārthābhāvenāprāmāṇyam / api ca ‘śokyaham'duḥkhyaham'; 'dhanādīni mama naṣṭāni'iti viśuddhabrahmātmano jīvasya mithyājñānam; etannivṛttirūpaṃ ca viśuddhānandaprakāśabrahmātmatatvajñānam / tat svarūpeṇaiva puruṣārthaḥ; aniṣṭanivṛttirūpatvādiṣṭāvirbhāvācca / yadyapi ca saṃskārāttasyānuvṛttistathāpi śābdajñānamanusaṃtanvato viduṣo na pūrvavadbhavati nivartate cātyantāya / dṛṣṭā ca jñānotpattereva puruṣārthatā kvacit kutūhalākulitānāmajñāte'rthe / na hi [KKS 159] tajjñānāt paramanyadarthyate / na ca pravṛttinivṛttiviṣayasyaiva puruṣārthateti niyamaḥ; pratyakṣādīni hi pramāṇāni; na ca tāvatpravṛttinivṛttiparāṇi siddhavastuviṣayāṇi; na ca puruṣārthatāṃ jahati / yadi matam -- pratyakṣādijñeyaṃ hi siddhaṃ vastu puruṣārthaḥ salilādiḥ, tadupakārāt; tataḥ pratyakṣādīnāṃ puruṣārthatā bhūtaniṣṭhānāmapi / atrāpi ca śabdaprameyaṃ svayameva brahma puruṣārtho jarādivividhāśivopaśamāt paramānandaprakāśatvācca suprasannam / ata eva 'tattvamasi'iti śvetaketumukhenāśāsanīyāya puruṣāya śrutyābhinnamupadiśyate; abhinnaṃ hi tadanuśāsanīyāt / bhedena ca pratīyamānaṃ na puruṣārthaḥ / tattve tādātmyajñāne ca tathābhāvāt viśvāśivopaśamāt paramaśivabhāvācca paripūrṇaḥ puruṣārtho āpto bhavati / yadi matam -- pratyakṣādīnyapi pravṛtyaṅgānyeva, pramite 'rthe hānopādānādilakṣaṇāyāḥ pravṛttestanmūlatvāt; īdṛśaṃ pravṛtyaṅgatvamatrāpyastyeva, śabdāt pramite brahmaṇi sākṣātkaraṇāya pravṛtteriṣṭatvāditi // eṣā vedāntatattvapravicayacaturaprasphurannyāyatejā mārgaṃ mukternirundhannibiḍamapi tamo 'nādi nirdārayantī / sadyaḥ prakṣālayantī ghanamapi jagatāṃ tīrthadustarkapaṅkaṃ vyākhyātotkhātaviśvā śivaniratiśayaśreyase brahmasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.