------------------ ऽअष्टवर्षे ब्राह्मंमुपनयीत, तमध्यापयीत ऽ इत्यध्यापनं विहितम् । न चात्र नियोज्याभावः । आचार्यत्वकामिनो नियोज्यत्वात् । ऽ उपनयीत ऽ इत्यनेनाऽचार्यकरणे"संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः" [पा। सू। १।३।३६ ] इति पाणिनिसूत्रेण विहितेनाऽत्मनेपदेन नियोज्यविशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते । उपनयने यो नियोज्यः । स एवाध्यापने ऽपि । तयोरेकप्रयोजनत्वात् । एवं सत्याचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवककर्तृकेणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविश्विप्रत्युक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानतिद्धेर्न विधिरभ्युपगन्तव्यः । श्रूयमाणं विधिवाक्यं नित्यानुवादत्वेनाप्युपपद्यते । ततो ऽध्ययन विधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षावन्यथा वर्णनीयौ । विषयसंशययोस्तु नास्ति विप्रतिपत्तिः । विचारशास्त्रं विषयः । अवैधं वैधं वेति संशयः । तत्र वैधत्ववादी प्रष्टव्यः- विधेयमाचार्यकर्तृकमध्यापनं किं माणवकस्यार्थज्ञानमपि प्रयुञ्जीत किंवा पाठमात्रम् । नाऽद्यः । अन्तरेणाप्यर्थज्ञानमध्यापनसिद्धेः । पाठमात्रे तु विचारस्य विषयो न भवति । आपाततः प्रतीतः संदिग्धोर्ऽथो विषयः । तथा सति यत्रार्थप्रतीतिरेव नास्ति तत्र संदेहस्य का कथा । निर्णयो विचारस्य फलम । सो ऽपि विषयवद्दूरापेतः । अतो विषयप्रयोजनाभावाद्विचारशास्त्रं नाऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः । अत्रोच्यते - मा नामाध्यापनेनार्थावबोधः प्रयुज्यताम् । तथापि साङ्गवेदाध्यायिनो निगमनिरुक्तव्याकरणैर्व्युत्पन्नस्य पौरुषेयग्रन्थेष्विव वेदे ऽप्यर्थावबोधः स्वत एव प्राप्नोति । ननु यथा ऽविषं भुङ्क्ष्व ऽइत्यत्र प्रतीयमामनो ऽप्यर्थो न विवक्षितः, तथा वेदार्थस्याविषयाद्यभावस्तदवस्थ इति चेत । न । विवक्षाया अमनोदितुमषक्यत्वात् । विषभोजनवाकायस्याऽप्तप्रणीतत्वेन बाधो मा भ्रूदिति मुख्यार्थस्तत्र परित्यक्तः । वेदे तु - कुतो न विवक्षितार्थत्वम् । विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य संदेहः स सर्वो ऽपि विचारशास्त्रस्य विषयः । तन्निर्णयः प्रयोजनम् । ततो ऽध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेन बुध्यमानस्यार्थस्य विचार्थत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम्
------------------ 'aṣṭavarṣe brāhmaṃmupanayīta, tamadhyāpayīta ' ityadhyāpanaṃ vihitam | na cātra niyojyābhāvaḥ | ācāryatvakāmino niyojyatvāt | ' upanayīta ' ityanenā'cāryakaraṇe"saṃmānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ" [pā. sū. 1.3.36 ] iti pāṇinisūtreṇa vihitenā'tmanepadena niyojyaviśeṣaṇamācāryatvaṃ pratīyate | upanayane yo niyojyaḥ | sa evādhyāpane 'pi | tayorekaprayojanatvāt | evaṃ satyācāryakartṛkamadhyāpanaṃ māṇavakakartṛkeṇādhyayanena vinā na sidhyatītyadhyāpanaviśvipratyuktyaivādhyayanānuṣṭhānatiddherna vidhirabhyupagantavyaḥ | śrūyamāṇaṃ vidhivākyaṃ nityānuvādatvenāpyupapadyate | tato 'dhyayana vidhimupajīvya pūrvamupanyastau pūrvottarapakṣāvanyathā varṇanīyau | viṣayasaṃśayayostu nāsti vipratipattiḥ | vicāraśāstraṃ viṣayaḥ | avaidhaṃ vaidhaṃ veti saṃśayaḥ | tatra vaidhatvavādī praṣṭavyaḥ- vidheyamācāryakartṛkamadhyāpanaṃ kiṃ māṇavakasyārthajñānamapi prayuñjīta kiṃvā pāṭhamātram | nā'dyaḥ | antareṇāpyarthajñānamadhyāpanasiddheḥ | pāṭhamātre tu vicārasya viṣayo na bhavati | āpātataḥ pratītaḥ saṃdigdhor'tho viṣayaḥ | tathā sati yatrārthapratītireva nāsti tatra saṃdehasya kā kathā | nirṇayo vicārasya phalama | so 'pi viṣayavaddūrāpetaḥ | ato viṣayaprayojanābhāvādvicāraśāstraṃ nā'rambhaṇīyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ | atrocyate - mā nāmādhyāpanenārthāvabodhaḥ prayujyatām | tathāpi sāṅgavedādhyāyino nigamaniruktavyākaraṇairvyutpannasya pauruṣeyagrantheṣviva vede 'pyarthāvabodhaḥ svata eva prāpnoti | nanu yathā 'viṣaṃ bhuṅkṣva 'ityatra pratīyamāmano 'pyartho na vivakṣitaḥ, tathā vedārthasyāviṣayādyabhāvastadavastha iti ceta | na | vivakṣāyā amanoditumaṣakyatvāt | viṣabhojanavākāyasyā'ptapraṇītatvena bādho mā bhrūditi mukhyārthastatra parityaktaḥ | vede tu - kuto na vivakṣitārthatvam | vivakṣite ca vedārthe yatra yatra puruṣasya saṃdehaḥ sa sarvo 'pi vicāraśāstrasya viṣayaḥ | tannirṇayaḥ prayojanam | tato 'dhyāpanavidhiprayuktenādhyayanena budhyamānasyārthasya vicārthatvādvicāraśāstrasya vaidhatvaṃ siddham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.