------------------ लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः । अत एवाऽहुः- "मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात्"इति । सजातीयविजातीयव्यावर्तको लक्ष्यगतः कश्चिल्लोकप्रसिद्ध आकारो लक्षणम् । तेन च लक्षणेन लक्ष्ये वस्तुनि संभावनाबुद्धौ जातायां प्रमातुमुद्युक्तः प्रमाणेन तदवगच्छति । तद्यथा - ऽ सास्नादिमती गौः ऽ इत्युपश्रुत्य चतुष्पात्सु जीवेषु तल्लक्षणलक्षितपदार्थमन्विष्य ऽइत्थ गौः ऽ इति चक्षुषावगच्छति । एवं च सत्यलौकिकत्वाद्धर्मस्य नास्ति लक्षणम् । तत्र कुतः प्रमातुमुद्योगः । कथञ्चित्तदुपयोगे ऽपि न तत्र प्रमाणसभ्दावः शाङ्कितुमपि शक्यः । न तावदत्र प्रत्यक्ष क्रमते । धर्मस्य रूपादिरहितत्वात् । अत एव व्याप्तिग्रहणाभावार्न्नानुमानम् । प्रत्यक्षाद्यनुमानमूलश्च शब्दस्य संगतिग्रहः । ततो व्युत्पत्त्यभावान्नाऽगमो ऽपि तत्र प्रवर्तते । तस्माद्धर्मो लक्षणप्रमाणरहित इति प्राप्ते ब्रूमः- मा भूच्चक्षुरादिगम्यो लौकिक आकारः । तथापि चोदनागम्यः स्वर्गफलसाधनत्वादिलक्षण आकारो ऽस्ति । ऽ तेन अर्थत्वे सति चोदनागम्यो धर्मः ऽ इति लक्षणं भवति । ऽअर्थो धर्मःऽ इत्युक्ते ब्रह्मणि चैत्यवन्दनादौ घटादौ चातिव्याप्तिः । तद्व्यवच्छेदाय ऽचोदनागम्यःऽ इत्युक्तम् । तावत्येवोक्ते विधिगम्ये ऽनर्थफलत्वेनानर्थरूपे श्येनाद्यभिचारकर्मण्यतिव्याप्तिः । तद्व्यवच्छेदाय ऽअर्थःऽ इत्युक्तम् । यद्यपि श्येनस्य शत्रुवधः फलम्, नतु नरकः, तथापि तस्य वधस्य नरकहेतुत्वाद्वधद्वारा श्येनो ऽनर्थः । न चैवमग्नीषोमीयपशुहिंसाया अपि वधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शङ्कनीयम् । तस्याः क्रत्वङ्गत्वेन क्रतुफलस्वर्गव्यतिरेकेण फलान्तराभावात् । यतश्चोदनागम्यत्वे सत्यर्थत्वं धर्मलक्षणम् । अत एव गर्मे धर्मे गमकं विधिवाक्यं प्रमाणम् । यद्यपि प्रत्यक्षानुमानयोरविषयो धर्मः, तथापि प्रसिद्धेपदसमभिव्याहारेण व्युत्पत्तिः संभवति । तस्माल्लक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो धर्मः
------------------ lakṣaṇapramāṇābhyāṃ hi vastusiddhiḥ | ata evā'huḥ- "mānādhīnā meyasiddhirmānasiddhiśca lakṣaṇāt"iti | sajātīyavijātīyavyāvartako lakṣyagataḥ kaścillokaprasiddha ākāro lakṣaṇam | tena ca lakṣaṇena lakṣye vastuni saṃbhāvanābuddhau jātāyāṃ pramātumudyuktaḥ pramāṇena tadavagacchati | tadyathā - ' sāsnādimatī gauḥ ' ityupaśrutya catuṣpātsu jīveṣu tallakṣaṇalakṣitapadārthamanviṣya 'ittha gauḥ ' iti cakṣuṣāvagacchati | evaṃ ca satyalaukikatvāddharmasya nāsti lakṣaṇam | tatra kutaḥ pramātumudyogaḥ | kathañcittadupayoge 'pi na tatra pramāṇasabhdāvaḥ śāṅkitumapi śakyaḥ | na tāvadatra pratyakṣa kramate | dharmasya rūpādirahitatvāt | ata eva vyāptigrahaṇābhāvārnnānumānam | pratyakṣādyanumānamūlaśca śabdasya saṃgatigrahaḥ | tato vyutpattyabhāvānnā'gamo 'pi tatra pravartate | tasmāddharmo lakṣaṇapramāṇarahita iti prāpte brūmaḥ- mā bhūccakṣurādigamyo laukika ākāraḥ | tathāpi codanāgamyaḥ svargaphalasādhanatvādilakṣaṇa ākāro 'sti | ' tena arthatve sati codanāgamyo dharmaḥ ' iti lakṣaṇaṃ bhavati | 'artho dharmaḥ' ityukte brahmaṇi caityavandanādau ghaṭādau cātivyāptiḥ | tadvyavacchedāya 'codanāgamyaḥ' ityuktam | tāvatyevokte vidhigamye 'narthaphalatvenānartharūpe śyenādyabhicārakarmaṇyativyāptiḥ | tadvyavacchedāya 'arthaḥ' ityuktam | yadyapi śyenasya śatruvadhaḥ phalam, natu narakaḥ, tathāpi tasya vadhasya narakahetutvādvadhadvārā śyeno 'narthaḥ | na caivamagnīṣomīyapaśuhiṃsāyā api vadhatvena narakahetutvaṃ syāditi śaṅkanīyam | tasyāḥ kratvaṅgatvena kratuphalasvargavyatirekeṇa phalāntarābhāvāt | yataścodanāgamyatve satyarthatvaṃ dharmalakṣaṇam | ata eva garme dharme gamakaṃ vidhivākyaṃ pramāṇam | yadyapi pratyakṣānumānayoraviṣayo dharmaḥ, tathāpi prasiddhepadasamabhivyāhāreṇa vyutpattiḥ saṃbhavati | tasmāllakṣaṇapramāṇābhyāmupeto dharmaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.