"उद्भिदा यजेत पशुकामः"इत्यत्र तृतीयान्तेनोद्भित्पदेन योर्ऽथो विवक्षितः सो ऽयं यागे कश्चिद्गुणः स्यात् । "दघ्नाजुहोति"इत्यनेन गुणविधिना समानत्वात् । अथोच्येत - ऽ दधिशब्दार्थो लोकप्रसिद्धः, उद्भिच्छब्दार्थस्त्वप्रसिद्धः ऽ इति । तन्न । रूढ्यभावे ऽप्यवयवार्थनिरुक्त्या तत्प्रसिद्धेः । ऽ उद्भिद्यते भूमिरनेन ऽ इति व्युत्पत्त्या खनित्रवाच्यसौ शब्दः । न चात्र पशुफलकः कश्चिद्यागो विधीयत इति वाच्यम् । पशूनां गुणफलत्वात् । यथा"गोदोहनेन पशुकामस्य"इत्यत्र पशवो गोदोहनगुणस्य फलम् । तथेह खनित्रगुणस्य फलमस्तु । यदि"चमसेनापः प्रणयेत्"इति विहितं प्रकृतमपां प्रणयनमाश्रित्य गोदोहनं विधीयते, तर्ह्यत्रापि"ज्योतिष्टोमेन यजेत ऽ इति विहितं प्रकृतं ज्योतिष्टोममाश्रित्य खनित्रं विधीयताम् । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ते , ---- ब्रूमः- "पशुकामो यजेत"इत्यस्य पदद्वयस्यायमर्थः-- ऽ पशुरुपं फलं यागेन कुर्यात् ऽ इति । तत्र ऽकेन यागेनऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ उद्भिदा ऽ इति तृतीयान्तं पदं यागनामत्वेनान्वेति । ऽउद्भिद्यते पशुफलमनेन यागेन ऽ इति निरुक्त्या नामत्वमुद्भित्पदस्योपपद्यते । एवमपि गुणविधिनामधेयत्वयोः शब्दनिर्वचनसाम्यान्न निर्णय इति चेत् । मैवम् । सामानाधिकरण्यस्य निर्णायकत्वात् । ऽउद्भिन्नामकेन यागेन फलं कुर्यात् ऽ इत्युक्ते सामानाधिकरण्यं लभ्यते । गुणत्वे तु ऽ खनित्रेण साध्यो यो यागः, तेन ऽ- इत्येवं वैयधिकरण्यं स्यात् । यदि ऽखनित्रवता यागेन ऽ इति सामानाधिकरण्यं योज्येत तदा मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत । तस्मादुद्भिदादिपदं नामधेयम् । ऽ दध्ना जुहोति ऽ ऽ व्रीहिभिर्यजेत ऽ इत्यादिषु द्रव्यविशेषे दध्यादिशब्दानामत्यन्तरूढतया यागनामत्वासंभवादगत्या गुणत्वमाश्रितम् । ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यत्रापि ऽ अप्रसिद्धार्थनामधेयत्वकल्पनातो वरं प्रसिद्धार्थद्वारेण लक्षणाश्रयणम् ऽ इत्यभिप्रेत्य ऽ सोमद्रव्यवता यागेन ऽ इति मत्वर्थलक्षणा स्वीकृता । उद्भिच्छब्दस्य तु लोकप्रसिद्धार्थाभावादुक्तरीत्या नामत्वं युक्तम् । प्रयोजनं तु नाम्नः सर्वत्र व्यवहार एव । न ह्यन्तरेण नामधेयमृत्विग्वरणादिषु ऽ अनेनाहं यक्ष्ये ऽ इत्याख्यानोपायो लघुः कश्चिदस्ति । तस्मात् - उद्भिदादीकं नामधेयम्
"udbhidā yajeta paśukāmaḥ"ityatra tṛtīyāntenodbhitpadena yor'tho vivakṣitaḥ so 'yaṃ yāge kaścidguṇaḥ syāt | "daghnājuhoti"ityanena guṇavidhinā samānatvāt | athocyeta - ' dadhiśabdārtho lokaprasiddhaḥ, udbhicchabdārthastvaprasiddhaḥ ' iti | tanna | rūḍhyabhāve 'pyavayavārthaniruktyā tatprasiddheḥ | ' udbhidyate bhūmiranena ' iti vyutpattyā khanitravācyasau śabdaḥ | na cātra paśuphalakaḥ kaścidyāgo vidhīyata iti vācyam | paśūnāṃ guṇaphalatvāt | yathā"godohanena paśukāmasya"ityatra paśavo godohanaguṇasya phalam | tatheha khanitraguṇasya phalamastu | yadi"camasenāpaḥ praṇayet"iti vihitaṃ prakṛtamapāṃ praṇayanamāśritya godohanaṃ vidhīyate, tarhyatrāpi"jyotiṣṭomena yajeta ' iti vihitaṃ prakṛtaṃ jyotiṣṭomamāśritya khanitraṃ vidhīyatām | tasmādguṇavidhiriti prāpte , ---- brūmaḥ- "paśukāmo yajeta"ityasya padadvayasyāyamarthaḥ-- ' paśurupaṃ phalaṃ yāgena kuryāt ' iti | tatra 'kena yāgena' ityapekṣāyām ' udbhidā ' iti tṛtīyāntaṃ padaṃ yāganāmatvenānveti | 'udbhidyate paśuphalamanena yāgena ' iti niruktyā nāmatvamudbhitpadasyopapadyate | evamapi guṇavidhināmadheyatvayoḥ śabdanirvacanasāmyānna nirṇaya iti cet | maivam | sāmānādhikaraṇyasya nirṇāyakatvāt | 'udbhinnāmakena yāgena phalaṃ kuryāt ' ityukte sāmānādhikaraṇyaṃ labhyate | guṇatve tu ' khanitreṇa sādhyo yo yāgaḥ, tena '- ityevaṃ vaiyadhikaraṇyaṃ syāt | yadi 'khanitravatā yāgena ' iti sāmānādhikaraṇyaṃ yojyeta tadā matvarthalakṣaṇā prasajyeta | tasmādudbhidādipadaṃ nāmadheyam | ' dadhnā juhoti ' ' vrīhibhiryajeta ' ityādiṣu dravyaviśeṣe dadhyādiśabdānāmatyantarūḍhatayā yāganāmatvāsaṃbhavādagatyā guṇatvamāśritam | ' somena yajeta ' ityatrāpi ' aprasiddhārthanāmadheyatvakalpanāto varaṃ prasiddhārthadvāreṇa lakṣaṇāśrayaṇam ' ityabhipretya ' somadravyavatā yāgena ' iti matvarthalakṣaṇā svīkṛtā | udbhicchabdasya tu lokaprasiddhārthābhāvāduktarītyā nāmatvaṃ yuktam | prayojanaṃ tu nāmnaḥ sarvatra vyavahāra eva | na hyantareṇa nāmadheyamṛtvigvaraṇādiṣu ' anenāhaṃ yakṣye ' ityākhyānopāyo laghuḥ kaścidasti | tasmāt - udbhidādīkaṃ nāmadheyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.