------------------ इदमाम्नायते --"अपशवो वा अन्ये गोश्वेभ्यः, पशवो गोअश्वाः"इति । तत्राजादिषु श्रूयमाणं यदपशुत्वं तस्यार्थवादत्वं न संभवति । पशुत्वनिषेधमात्रेण स्तुतेरप्रतिभानात् । ततः पशुकार्यनिषेधरुमो गुणो विधीयत इति चेत् । मैवम् । अजादिपशुविधिवैयर्थ्थप्रसङ्गेन निषेद्धुमशक्यत्वात् । अपशुशब्दः पशुव्यतिरिक्तं घटादिपदार्थजातमभिदधाति । तस्मिन्घटादौ गवाश्ववत्प्राशस्त्यं नास्ति । सो ऽयं प्राशस्त्याभावो ऽजादिषु पशुष्वस्तीत्यनेनाभिप्रायेण पशव एव सन्तो ऽप्यजादयो घटादिसाम्यादपशुशब्देन लक्ष्यन्ते । पूर्वत्र यजमानादिशब्दानां प्रस्तराद्यर्थेषु प्रवृत्तिनिमित्तम् । तत्प्रवृत्तिफलं प्रस्तरादिप्रशंसा । इह त्वपशुशब्दस्याजादिषु मवृत्तौ गवाश्वयोः प्रशंसैव निमित्तं फलं च । द्विप्रकारा प्रशंसा- वस्तूनिविद्यमानगुणोत्कर्ष एकः प्रकारः । स्तावकेन शब्देन संपादितो गुणोत्कर्षो ऽपरः प्रकारः । गवाश्वयोरजादिभ्य उत्कर्षो लोकसिद्धो यः सो ऽत्र निमित्तम् । ऽ अजादयः स्वभावतः पशवो ऽपि सन्तो गवाश्वौ प्रत्यपशवः संपन्नाः । ईदृशो गवाश्वयोर्महिमा ऽ इति स्तुतिफलम् । तस्मात् --"अपशवो वै"इत्ययमर्थवादः । अयमेव न्याय उदाहरणान्तरे ऽपि योजनीयः-"अयज्ञो वा एष यो ऽसाम"इत्येकमुदाहरणम् । "असत्रं वा एतद्यच्छन्दोगम्"इत्यपरमुदाहरणम् । "अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिर्यज्ञो ऽपि सामहीनत्वादयज्ञो भवति । ईदृशः साम्नो महिमा । छन्दोगशब्देन चतुर्विशः, चतुश्चत्वारिंशः, अष्टचत्वारिंश इत्येते त्रयः स्तोमा उच्यन्ते । अक्षरसंख्यासाम्येन गायत्रीत्रिष्टुब्जगरीछन्दोभिर्गीयमानत्वात् । तेषां च विष्टुतिः सामब्राह्मणे द्रष्टव्या । अतः सत्रमपि चतुर्दशरात्रादिकं छन्दोगरहितत्वादसत्रं भवति । ईदृशश्छन्दोगानां महिमा । इत्येवं स्तावकत्वादर्थवादत्वम्
------------------ idamāmnāyate --"apaśavo vā anye gośvebhyaḥ, paśavo goaśvāḥ"iti | tatrājādiṣu śrūyamāṇaṃ yadapaśutvaṃ tasyārthavādatvaṃ na saṃbhavati | paśutvaniṣedhamātreṇa stuterapratibhānāt | tataḥ paśukāryaniṣedharumo guṇo vidhīyata iti cet | maivam | ajādipaśuvidhivaiyarththaprasaṅgena niṣeddhumaśakyatvāt | apaśuśabdaḥ paśuvyatiriktaṃ ghaṭādipadārthajātamabhidadhāti | tasminghaṭādau gavāśvavatprāśastyaṃ nāsti | so 'yaṃ prāśastyābhāvo 'jādiṣu paśuṣvastītyanenābhiprāyeṇa paśava eva santo 'pyajādayo ghaṭādisāmyādapaśuśabdena lakṣyante | pūrvatra yajamānādiśabdānāṃ prastarādyartheṣu pravṛttinimittam | tatpravṛttiphalaṃ prastarādipraśaṃsā | iha tvapaśuśabdasyājādiṣu mavṛttau gavāśvayoḥ praśaṃsaiva nimittaṃ phalaṃ ca | dviprakārā praśaṃsā- vastūnividyamānaguṇotkarṣa ekaḥ prakāraḥ | stāvakena śabdena saṃpādito guṇotkarṣo 'paraḥ prakāraḥ | gavāśvayorajādibhya utkarṣo lokasiddho yaḥ so 'tra nimittam | ' ajādayaḥ svabhāvataḥ paśavo 'pi santo gavāśvau pratyapaśavaḥ saṃpannāḥ | īdṛśo gavāśvayormahimā ' iti stutiphalam | tasmāt --"apaśavo vai"ityayamarthavādaḥ | ayameva nyāya udāharaṇāntare 'pi yojanīyaḥ-"ayajño vā eṣa yo 'sāma"ityekamudāharaṇam | "asatraṃ vā etadyacchandogam"ityaparamudāharaṇam | "agnihotradarśapūrṇamāsādiryajño 'pi sāmahīnatvādayajño bhavati | īdṛśaḥ sāmno mahimā | chandogaśabdena caturviśaḥ, catuścatvāriṃśaḥ, aṣṭacatvāriṃśa ityete trayaḥ stomā ucyante | akṣarasaṃkhyāsāmyena gāyatrītriṣṭubjagarīchandobhirgīyamānatvāt | teṣāṃ ca viṣṭutiḥ sāmabrāhmaṇe draṣṭavyā | ataḥ satramapi caturdaśarātrādikaṃ chandogarahitatvādasatraṃ bhavati | īdṛśaśchandogānāṃ mahimā | ityevaṃ stāvakatvādarthavādatvam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.