------------------ अग्निचयने श्रूयते --"सृष्टीरुपदधाति"इति । सृष्टिशब्दोपेता मन्त्रा यासामिष्टकानामुपधाने विद्यन्ते ता इष्टकाः सृष्टय उच्यन्ते । ऽ सृष्टिमानासामुपधानो मन्त्रः ऽ इति विगृह्य"तद्वामासामुपधानः" [पा। सू। ४।४।१२५] इत्यादिव्याकरणसूत्रसिद्धप्रक्रियया तन्निष्पादनात् । सृष्टिशब्दोपेताश्चोपधानमन्त्राः"एकयास्तुवत"इत्यस्मिन्ननुवाके समाम्नाताः । "ब्रह्मासृज्यत, भूतान्यसृज्यन्त"इत्यादिना सृजतिधातोस्तेषु प्रयुक्तत्वात् । ते मन्त्रा अत्र सृष्टिशब्देनोपधाने गुणत्वेन विधीयन्ते । कुतः- ऽ उपदधाति ऽ इत्यनेनाऽख्यातेनाभिसंबन्धात् । न चार्थवादत्वमस्य संभवति । विध्यन्तरेण सहैकवाक्यत्वाभावादिति प्राप्ते, -- ब्रूमः- अग्निचयनप्रकरणे पठितत्वात्तेषां मन्त्राणां सामान्यतश्चयनसंबन्धो ऽवगन्यते । विशेषसंबन्धः सृजतिलिङ्गादवगन्तव्यः । तथासति प्राप्तत्वान्न ते मन्त्रा अत्र विधीयन्ते, किन्तु - तान्मन्त्राननूद्येष्टकोपधानं विधीयते । सृष्टिशब्देनानुवादस्तु वक्ष्यमाणार्थवादोपपत्त्यर्थः । "यथासृष्टमेवावरून्धे"इति हि वक्ष्यर्माणोर्ऽथवादः । यदि विधिवाक्ये मन्त्राणामनुवादकः सृष्टिशब्दो न स्यात् , तदानीमर्थवादे सृष्टिशब्दप्रयोगाद्विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यभ्रमः स्यात् । तस्मान्मन्त्रानुवादी सृष्टीशब्दो न गुणविधायकः , किन्त्वर्थवादः । ननु प्रथममन्त्रे सृजतिधातुर्न प्रयुक्तः , किन्तु दधातिधातुः प्रयुक्तः । "एकयास्तुवत" "प्रजाअधीयन्त"इति तत्पाठात् । बाढम् । तथापि द्वितीयतृतीयादिषु बहुषु मन्त्रेषु सृजतिधातुप्रयोगाद्धूमरूपं सादृश्यमस्ति । यत्र सर्वाणि वाक्यानि सृष्टिशब्दोपेतानि तत्र यथा सृष्टिशब्दप्रयोगः
------------------ agnicayane śrūyate --"sṛṣṭīrupadadhāti"iti | sṛṣṭiśabdopetā mantrā yāsāmiṣṭakānāmupadhāne vidyante tā iṣṭakāḥ sṛṣṭaya ucyante | ' sṛṣṭimānāsāmupadhāno mantraḥ ' iti vigṛhya"tadvāmāsāmupadhānaḥ" [pā. sū. 4.4.125] ityādivyākaraṇasūtrasiddhaprakriyayā tanniṣpādanāt | sṛṣṭiśabdopetāścopadhānamantrāḥ"ekayāstuvata"ityasminnanuvāke samāmnātāḥ | "brahmāsṛjyata, bhūtānyasṛjyanta"ityādinā sṛjatidhātosteṣu prayuktatvāt | te mantrā atra sṛṣṭiśabdenopadhāne guṇatvena vidhīyante | kutaḥ- ' upadadhāti ' ityanenā'khyātenābhisaṃbandhāt | na cārthavādatvamasya saṃbhavati | vidhyantareṇa sahaikavākyatvābhāvāditi prāpte, -- brūmaḥ- agnicayanaprakaraṇe paṭhitatvātteṣāṃ mantrāṇāṃ sāmānyataścayanasaṃbandho 'vaganyate | viśeṣasaṃbandhaḥ sṛjatiliṅgādavagantavyaḥ | tathāsati prāptatvānna te mantrā atra vidhīyante, kintu - tānmantrānanūdyeṣṭakopadhānaṃ vidhīyate | sṛṣṭiśabdenānuvādastu vakṣyamāṇārthavādopapattyarthaḥ | "yathāsṛṣṭamevāvarūndhe"iti hi vakṣyarmāṇor'thavādaḥ | yadi vidhivākye mantrāṇāmanuvādakaḥ sṛṣṭiśabdo na syāt , tadānīmarthavāde sṛṣṭiśabdaprayogādvidhyarthavādayorvaiyadhikaraṇyabhramaḥ syāt | tasmānmantrānuvādī sṛṣṭīśabdo na guṇavidhāyakaḥ , kintvarthavādaḥ | nanu prathamamantre sṛjatidhāturna prayuktaḥ , kintu dadhātidhātuḥ prayuktaḥ | "ekayāstuvata" "prajāadhīyanta"iti tatpāṭhāt | bāḍham | tathāpi dvitīyatṛtīyādiṣu bahuṣu mantreṣu sṛjatidhātuprayogāddhūmarūpaṃ sādṛśyamasti | yatra sarvāṇi vākyāni sṛṣṭiśabdopetāni tatra yathā sṛṣṭiśabdaprayogaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.