------------------ ऽऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इति श्रूयते । ऽकदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषेऽ इत्यसावृगैन्द्री । तत्रेन्द्रस्य प्रकाशनात् । ऽभो इन्द्र, कदाचिदपि घातको न भवसि । किंत्वाहुतिं दत्तवते यजमानाय प्रीयसेऽ इत्यर्थः । तत्र-इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गान्मन्त्रस्येन्द्रविषयक्रिया साधनत्वं गम्यते । यद्यसौ मन्त्र इन्द्रप्रधानकक्रियायाः साधको न भवेत्, तदानीमनेन मन्त्रेणेन्द्रप्रकाशनं व्यर्थे स्यात् । तस्मात् ऽएतन्मन्त्रकरणकक्रियां प्रतीन्द्रः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यीं- त्पादनं लिङ्गविनियोगः । ऽकासौ क्रियाऽ इति विशेषजिज्ञासायाम् ऽऐन्द्योपतिष्ठतेऽ इत्यनेनाविरुद्धपद- द्वयरूपेण वाक्येनोपस्थानक्रियायां पर्यवसानं क्रियते । तथासति ऽऐन्द्रमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इत्ययमर्थः पर्यवस्यति । तथा ऽगार्हपत्यम्ऽ इति द्वितीयान्तपदरूपया श्रुत्या गार्हपत्यस्य प्राधान्यं गम्यते । तच्च गुणभूतां यत्किंचित्करणकक्रियामन्तरेण न संभवति । ततः ऽतादृशीं कांचित्क्रियां प्रति गार्ह्यत्यः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यींत्पादनं श्रुतिविनियोगः । ऽऐन्द्या, उपतिष्ठतेऽ इति पदद्वयेन मन्त्रविशेषक्रियाविशेषयोः पर्यवसानं भवति । तथा सति ऽऐन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इत्यर्थो भवति । तदेवं श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे सति प्रमाणत्वाविशेषाद्ब्रीहियववद्विकल्पः- इत्येकः पूर्वपक्षः । इन्द्रगार्हपत्ययोः प्रधानत्वाविशेषदुपस्थानस्य च गुणत्वात् ऽप्रतिप्रधानं गुणःऽ इति न्यायेनोपस्थानावृत्या श्रुतिलिङ्गयोः समुच्चयः- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । श्रुतिर्विनियुञ्जाना वस्तुसामथ्यमनुकृत्यैव विनियुङ्क्ते । अन्यथा ऽवह्निना सिञ्चेत्ऽ ऽवारिणा दहेत्ऽ इत्यपि विनियुज्येत । तत उपजीव्यत्वेन लिङ्गस्य प्रबलत्वादिन्द्र एव मन्त्रेणोपस्थेयः- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऐन्द्रमन्त्रस्य गार्हपत्ये मुख्यवृत्त्या शक्त्यभावे ऽपि गौणवृत्त्या शक्तिरस्तीति ऽनिवेशनःऽ- इत्यस्मिन्नुदाहरणे पूर्वमेव दर्शितम् । तथा सति सामर्थ्याभावकृतप्रतिबन्धाभावान्निर्विघ्ना श्रुतिः शीघ्रं विनियुङ्क्ते, लिङ्गं तु विलम्बते । मन्त्रपदान्यादौ स्वाभिधेयमर्थे प्रतिपादयन्ति । तत ऊर्ध्व मन्त्रस्य सामर्थ्ये निरूप्यते । पश्चात्सामर्थ्यवशात्साधनत्ववाचिनी प्राधान्यवाचिनी च श्रुतिः कल्पते । सा च श्रुतिः ऽमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इति विनियुङ्क्ते । तथा सति प्रत्यक्षश्रुतौ स्वाभिधेयप्रतिपादनविनियोगयो र्मध्यवर्तिनौ सामर्थ्यनिरूपण- श्रुतिकल्पनव्यापारौ न स्त इति प्राबल्यात्तया लिङ्गं बाध्यते । न च - प्रत्यक्षश्रुतिविनियोगवेलायामलब्धात्मकत्वेनाप्राप्तं लिङ्गं कथं बाध्येत- इति शङ्कनीयम् । भविष्यत्प्रप्तिमतिबन्धस्यैवात्र बाधत्वात् । श्रुत्या विनियुक्तस्य मन्त्रस्य पुनर्विनियोगाकाङ्क्षाया अनुदयात्कथं विनियोजकं लिङ्गं प्राप्स्यति । तस्मात् - गार्हपत्योपस्थाने मन्त्रः प्रत्यक्षश्रुत्या विनियुज्यते
------------------ 'aindyā gārhapatyamupatiṣṭhate' iti śrūyate | 'kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe' ityasāvṛgaindrī | tatrendrasya prakāśanāt | 'bho indra, kadācidapi ghātako na bhavasi | kiṃtvāhutiṃ dattavate yajamānāya prīyase' ityarthaḥ | tatra-indraprakāśanasāmarthyarūpālliṅgānmantrasyendraviṣayakriyā sādhanatvaṃ gamyate | yadyasau mantra indrapradhānakakriyāyāḥ sādhako na bhavet, tadānīmanena mantreṇendraprakāśanaṃ vyarthe syāt | tasmāt 'etanmantrakaraṇakakriyāṃ pratīndraḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃ- tpādanaṃ liṅgaviniyogaḥ | 'kāsau kriyā' iti viśeṣajijñāsāyām 'aindyopatiṣṭhate' ityanenāviruddhapada- dvayarūpeṇa vākyenopasthānakriyāyāṃ paryavasānaṃ kriyate | tathāsati 'aindramantreṇendramupatiṣṭheta' ityayamarthaḥ paryavasyati | tathā 'gārhapatyam' iti dvitīyāntapadarūpayā śrutyā gārhapatyasya prādhānyaṃ gamyate | tacca guṇabhūtāṃ yatkiṃcitkaraṇakakriyāmantareṇa na saṃbhavati | tataḥ 'tādṛśīṃ kāṃcitkriyāṃ prati gārhyatyaḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃtpādanaṃ śrutiviniyogaḥ | 'aindyā, upatiṣṭhate' iti padadvayena mantraviśeṣakriyāviśeṣayoḥ paryavasānaṃ bhavati | tathā sati 'aindreṇa mantreṇa gārhapatyamupatiṣṭhate' ityartho bhavati | tadevaṃ śrutiliṅgayorvirodhe sati pramāṇatvāviśeṣādbrīhiyavavadvikalpaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | indragārhapatyayoḥ pradhānatvāviśeṣadupasthānasya ca guṇatvāt 'pratipradhānaṃ guṇaḥ' iti nyāyenopasthānāvṛtyā śrutiliṅgayoḥ samuccayaḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | śrutirviniyuñjānā vastusāmathyamanukṛtyaiva viniyuṅkte | anyathā 'vahninā siñcet' 'vāriṇā dahet' ityapi viniyujyeta | tata upajīvyatvena liṅgasya prabalatvādindra eva mantreṇopastheyaḥ- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | aindramantrasya gārhapatye mukhyavṛttyā śaktyabhāve 'pi gauṇavṛttyā śaktirastīti 'niveśanaḥ'- ityasminnudāharaṇe pūrvameva darśitam | tathā sati sāmarthyābhāvakṛtapratibandhābhāvānnirvighnā śrutiḥ śīghraṃ viniyuṅkte, liṅgaṃ tu vilambate | mantrapadānyādau svābhidheyamarthe pratipādayanti | tata ūrdhva mantrasya sāmarthye nirūpyate | paścātsāmarthyavaśātsādhanatvavācinī prādhānyavācinī ca śrutiḥ kalpate | sā ca śrutiḥ 'mantreṇendramupatiṣṭheta' iti viniyuṅkte | tathā sati pratyakṣaśrutau svābhidheyapratipādanaviniyogayo rmadhyavartinau sāmarthyanirūpaṇa- śrutikalpanavyāpārau na sta iti prābalyāttayā liṅgaṃ bādhyate | na ca - pratyakṣaśrutiviniyogavelāyāmalabdhātmakatvenāprāptaṃ liṅgaṃ kathaṃ bādhyeta- iti śaṅkanīyam | bhaviṣyatpraptimatibandhasyaivātra bādhatvāt | śrutyā viniyuktasya mantrasya punarviniyogākāṅkṣāyā anudayātkathaṃ viniyojakaṃ liṅgaṃ prāpsyati | tasmāt - gārhapatyopasthāne mantraḥ pratyakṣaśrutyā viniyujyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.