Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3.1

------------------ अनेन द्वितीयतृतीययोरध्याययोः पौर्वापर्ये निरूपितम्

------------------ anena dvitīyatṛtīyayoradhyāyayoḥ paurvāparye nirūpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यदिदमस्मिंस्तृतीयाध्याये प्रतिपाद्यं शेषत्वम्, न तच्छाब्दम् । कुतः । केनापि शब्देन शेषत्वस्याप्रतीयमानत्वात् । व्युत्पन्नो हि शब्दः प्रत्यायकः । व्युत्पतिश्च न शेषशेषिभावे क्वचिद्दृष्टा । लोके सर्वत्र क्रियाकारकान्वयस्यैव व्युत्पत्तिप्रयोजकत्वदर्शनात् । अतः शेषताया अशब्दत्वान्नायमध्याय आरम्भणीय इति चेत् । मैवम् । अन्वये शेषशेषिभावस्यान्तर्भावात् । न हि गुणप्रधानभावमन्तरेणान्वयः संभवति । द्वयोर्गुणयोः परस्पराकाङ्क्षारहितत्वेनान्वययोग्यत्वाभावात् । एवं द्वयोः प्रधानयोरपि । अतो व्युत्पत्तिसंभवात्क्रियाकारकतदन्वया यथा शाब्दाः, तथा तदन्वयान्तर्गतः शेषशेषिभावो ऽपि शाब्दः । तस्मादयमध्याय आरम्भणीयः

------------------ yadidamasmiṃstṛtīyādhyāye pratipādyaṃ śeṣatvam, na tacchābdam | kutaḥ | kenāpi śabdena śeṣatvasyāpratīyamānatvāt | vyutpanno hi śabdaḥ pratyāyakaḥ | vyutpatiśca na śeṣaśeṣibhāve kvaciddṛṣṭā | loke sarvatra kriyākārakānvayasyaiva vyutpattiprayojakatvadarśanāt | ataḥ śeṣatāyā aśabdatvānnāyamadhyāya ārambhaṇīya iti cet | maivam | anvaye śeṣaśeṣibhāvasyāntarbhāvāt | na hi guṇapradhānabhāvamantareṇānvayaḥ saṃbhavati | dvayorguṇayoḥ parasparākāṅkṣārahitatvenānvayayogyatvābhāvāt | evaṃ dvayoḥ pradhānayorapi | ato vyutpattisaṃbhavātkriyākārakatadanvayā yathā śābdāḥ, tathā tadanvayāntargataḥ śeṣaśeṣibhāvo 'pi śābdaḥ | tasmādayamadhyāya ārambhaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतिऽ इत्येवमग्निहोत्रे यज्ञोपवीतस्य सिद्धवदनुवादेन लिङ्गेन सर्वकर्मार्थमुपवीतम्- इति चेत् । न । लिङ्गस्यान्यथोपपत्तेः । मृताग्निहोत्रं तस्मिन्दिने ऽन्येन हूयते । तत्र ऽप्राचीनावीती दोहयेत्ऽ इति विधाय तस्य स्तुतये ऽयज्ञेपवीतीऽ- इत्याद्यनूदितम् । अतो लिङ्गाभासेन बाधासंभवात्प्रकरणाद्दर्शपूर्णमाक्षाङ्गमुपवीत्रम्

------------------ 'yajñopavītī hi devebhyo dohayati' ityevamagnihotre yajñopavītasya siddhavadanuvādena liṅgena sarvakarmārthamupavītam- iti cet | na | liṅgasyānyathopapatteḥ | mṛtāgnihotraṃ tasmindine 'nyena hūyate | tatra 'prācīnāvītī dohayet' iti vidhāya tasya stutaye 'yajñepavītī'- ityādyanūditam | ato liṅgābhāsena bādhāsaṃbhavātprakaraṇāddarśapūrṇamākṣāṅgamupavītram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ न तावदत्र शेषत्वस्य स्वरूपं निरूपयितुं शक्यते । तथा हि-शेषत्वं नाम किम्-अविनाभूतत्वम्, प्रयोज्यत्वं वा, विध्यन्तविहितत्वं वा । नाऽद्यः । षडद्यागानामविनाभूतानां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इत्यत्र तुषोपवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्प्रयोज्यत्वाभावात् । न तृतीयः । बिध्यादिविहितस्य पलाशशाखाच्छेदस्य सत्यपि शेषत्वे विध्यन्तविहितत्वाभावात् । तस्मान्नास्ति शेषतायाः स्वरूपम् । नापि हेतुरस्ति । ऽविमतः शेषः, एवंत्वात्, इति कस्यचिद्धेतोरनिरूपणात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽविमतः प्रयाजादिः शेषः, परार्थत्वात्, भृत्यादिवत्ऽ इति हेतुः सुनिरूपः । अविनाभूतत्वादीनां लक्षणानां दुष्टत्वे ऽपि ऽपरार्थः शेषःऽ इति लक्षणस्यादुष्टत्वात् । तेन लक्षित आकारः स्वरूपम् । न च पारार्थ्यस्यैव हेतुत्वे लक्षणत्वे च सांकर्यम् । आकारभेदेन तद्भेदात् । दृष्टान्ते गृहीतव्याप्तिं सहायीकृत्य बोधक आकारो हेतुः । इतख्यावृत्त्या बोधक आकारो लक्षणम् । तस्माच्छेषताया हेतुस्वरूपे विद्येते

------------------ na tāvadatra śeṣatvasya svarūpaṃ nirūpayituṃ śakyate | tathā hi-śeṣatvaṃ nāma kim-avinābhūtatvam, prayojyatvaṃ vā, vidhyantavihitatvaṃ vā | nā'dyaḥ | ṣaḍadyāgānāmavinābhūtānāṃ parasparaśeṣatvaprasaṅgāt | na dvitīyaḥ | 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' ityatra tuṣopavāpaṃ prati śeṣasyāpi kapālasya tatprayojyatvābhāvāt | na tṛtīyaḥ | bidhyādivihitasya palāśaśākhācchedasya satyapi śeṣatve vidhyantavihitatvābhāvāt | tasmānnāsti śeṣatāyāḥ svarūpam | nāpi heturasti | 'vimataḥ śeṣaḥ, evaṃtvāt, iti kasyaciddhetoranirūpaṇāt-iti prāpte,- brūmaḥ- 'vimataḥ prayājādiḥ śeṣaḥ, parārthatvāt, bhṛtyādivat' iti hetuḥ sunirūpaḥ | avinābhūtatvādīnāṃ lakṣaṇānāṃ duṣṭatve 'pi 'parārthaḥ śeṣaḥ' iti lakṣaṇasyāduṣṭatvāt | tena lakṣita ākāraḥ svarūpam | na ca pārārthyasyaiva hetutve lakṣaṇatve ca sāṃkaryam | ākārabhedena tadbhedāt | dṛṣṭānte gṛhītavyāptiṃ sahāyīkṛtya bodhaka ākāro hetuḥ | itakhyāvṛttyā bodhaka ākāro lakṣaṇam | tasmāccheṣatāyā hetusvarūpe vidyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फ्यकपालादिकं द्रव्यम्, अरूणिमादिको गुणः, अवघातप्रोक्षणादिकः संस्कारः । एतेषु त्रिष्वेव शेषत्वम् । स्वर्गः फलम्, तत्कामी पुरुषः, दर्शपूर्णमासौ कर्म । न हि फलादीनां त्रयाणां शेषत्वमस्ति । उपकारित्वस्य शेषत्वलक्षणस्य फलादिष्वभावात् - इति बादरेर्मतम् । पारार्थ्ये लक्षणमभिप्रेत्य ऽफलादयो ऽपि शेषाःऽ इति जैमिनेर्मतम् । तथा च त्रीणि सूत्राणि पठ्यन्ते- ऽकर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्ऽ ऽफलं च पुरुषार्थत्वात्ऽ ऽपुरुषश्च कर्मार्थत्वात्ऽ इति । तत्रोपकारित्वमतिव्याप्तम् । प्रधानभूते ऽपि स्वामिनि गर्भदासोपकारित्वदर्शनात् । तस्माज्जैमिनिमतमेव मुख्यः सिद्धान्तः

sphyakapālādikaṃ dravyam, arūṇimādiko guṇaḥ, avaghātaprokṣaṇādikaḥ saṃskāraḥ | eteṣu triṣveva śeṣatvam | svargaḥ phalam, tatkāmī puruṣaḥ, darśapūrṇamāsau karma | na hi phalādīnāṃ trayāṇāṃ śeṣatvamasti | upakāritvasya śeṣatvalakṣaṇasya phalādiṣvabhāvāt - iti bādarermatam | pārārthye lakṣaṇamabhipretya 'phalādayo 'pi śeṣāḥ' iti jaiminermatam | tathā ca trīṇi sūtrāṇi paṭhyante- 'karmāṇyapi jaiminiḥ phalārthatvāt' 'phalaṃ ca puruṣārthatvāt' 'puruṣaśca karmārthatvāt' iti | tatropakāritvamativyāptam | pradhānabhūte 'pi svāmini garbhadāsopakāritvadarśanāt | tasmājjaiminimatameva mukhyaḥ siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीहिधर्मा अवघातप्रोक्षणादयः, आज्यधर्मा उत्पवनावेक्षणादयः, सांनाय्यधर्मा दोहनातञ्चनादयः । ते सर्वे फलहेतुतया दर्शपूर्णमासापूर्वेण संगच्छन्ते । अवान्तरापूर्वस्य कस्यचिदभावात् । एकेनैवापूर्वेण फलसिद्धावपूर्वान्तरस्य कल्पकाभावात् । फलापूर्वप्रयुक्त्या चानुष्ठीयमाना धर्मा यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठिताः फलापूर्वे जनयन्त्येव- इति सांकर्ये प्राप्ते, - ब्रूमः- आग्नेयादयः षड्यागा भिन्नक्षणवर्तिनो विनश्वराः संभूय फलापूर्वे जनयितुं न शक्नवन्ति । ततस्तज्जननसमर्थान्याग्नेयादिजन्यानि षडवान्तरापूर्वाणि कल्प्यानि । तेषु पुरोडाशद्रव्यकयागजन्यापूर्वे व्रीहिधर्माणां प्रयोजकं, प्रत्यासन्नत्वात् । फलापूर्वे तु तेन व्यवहितम् । एवम्-आज्यधर्माणां सांनाय्यधर्माणां च तत्तद्द्रव्यकयागजन्यावान्तरापूर्वेणैव साक्षात्संगतिः । तथासति तत्तदपूर्वप्रयुक्ताः संस्कारास्तत्तदपूर्वसाधनप्रकृतिद्रव्येष्वेव व्यवतिष्ठन्ते । ननु दर्शपूर्णमासप्रकरणमत्र संस्काराणां विनियोजकम् । तच्च सर्वप्रकृतिद्रव्यसाधारणमिति तदवस्थमेव सांकर्यम् । अथोच्येत-ऽतुषविमोकस्य व्रीहिष्वेव संभवात्तेष्ववाववातः, न त्वाज्यसांनाय्ययोः । एवं विलापनमाज्य एव । दोहनादिकं सांनाय्य एवऽ - इति । बाढम् । दृष्टार्थानां धर्माणां व्यवस्थितत्वे ऽप्यदृष्टार्थाः प्रोक्षणादयः संकीर्येरन-इति चेत् । मैवम् । ऽव्रीहीन्प्रोक्षतिऽ ऽआज्यमवेक्षतेऽ इत्यादिद्वितीयाश्रुत्या व्यवस्थापितत्वात् । श्रुतिश्च प्रकरणाद्बलीयसी । तस्माद्व्यवस्थिता धर्माः

vrīhidharmā avaghātaprokṣaṇādayaḥ, ājyadharmā utpavanāvekṣaṇādayaḥ, sāṃnāyyadharmā dohanātañcanādayaḥ | te sarve phalahetutayā darśapūrṇamāsāpūrveṇa saṃgacchante | avāntarāpūrvasya kasyacidabhāvāt | ekenaivāpūrveṇa phalasiddhāvapūrvāntarasya kalpakābhāvāt | phalāpūrvaprayuktyā cānuṣṭhīyamānā dharmā yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitāḥ phalāpūrve janayantyeva- iti sāṃkarye prāpte, - brūmaḥ- āgneyādayaḥ ṣaḍyāgā bhinnakṣaṇavartino vinaśvarāḥ saṃbhūya phalāpūrve janayituṃ na śaknavanti | tatastajjananasamarthānyāgneyādijanyāni ṣaḍavāntarāpūrvāṇi kalpyāni | teṣu puroḍāśadravyakayāgajanyāpūrve vrīhidharmāṇāṃ prayojakaṃ, pratyāsannatvāt | phalāpūrve tu tena vyavahitam | evam-ājyadharmāṇāṃ sāṃnāyyadharmāṇāṃ ca tattaddravyakayāgajanyāvāntarāpūrveṇaiva sākṣātsaṃgatiḥ | tathāsati tattadapūrvaprayuktāḥ saṃskārāstattadapūrvasādhanaprakṛtidravyeṣveva vyavatiṣṭhante | nanu darśapūrṇamāsaprakaraṇamatra saṃskārāṇāṃ viniyojakam | tacca sarvaprakṛtidravyasādhāraṇamiti tadavasthameva sāṃkaryam | athocyeta-'tuṣavimokasya vrīhiṣveva saṃbhavātteṣvavāvavātaḥ, na tvājyasāṃnāyyayoḥ | evaṃ vilāpanamājya eva | dohanādikaṃ sāṃnāyya eva' - iti | bāḍham | dṛṣṭārthānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthitatve 'pyadṛṣṭārthāḥ prokṣaṇādayaḥ saṃkīryerana-iti cet | maivam | 'vrīhīnprokṣati' 'ājyamavekṣate' ityādidvitīyāśrutyā vyavasthāpitatvāt | śrutiśca prakaraṇādbalīyasī | tasmādvyavasthitā dharmāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रेताग्निहोत्र एवं श्रूयते-ऽअधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेत्, उपरि हि देवेभ्यो धारयतिऽ इति । अत्र- ऽपित्र्यं हविर्होतुं हस्ते धारयन्यदा मन्त्रं पठति, तदानीं स्त्रुग्दण्डस्याधस्तात्समिधं धारयेत्- इति यद्विधीयते, तदेतद्दैविकेनोपरिधारणेन स्तूयते । हिशब्देन पूर्वाधिकरण इवानुवादत्वप्रतीतेः- इति चेत् । मैवम् । दैविके हविषि स्त्रुग्दण्डस्योपरि समिद्धारणस्यापूर्वार्थत्वेन विधातव्यत्वात् । अनुवादत्वगमको हिशब्दऽसंभवादुपेक्षणीयः

------------------ pretāgnihotra evaṃ śrūyate-'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravet, upari hi devebhyo dhārayati' iti | atra- 'pitryaṃ havirhotuṃ haste dhārayanyadā mantraṃ paṭhati, tadānīṃ strugdaṇḍasyādhastātsamidhaṃ dhārayet- iti yadvidhīyate, tadetaddaivikenoparidhāraṇena stūyate | hiśabdena pūrvādhikaraṇa ivānuvādatvapratīteḥ- iti cet | maivam | daivike haviṣi strugdaṇḍasyopari samiddhāraṇasyāpūrvārthatvena vidhātavyatvāt | anuvādatvagamako hiśabda'saṃbhavādupekṣaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽस्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्पे च कृष्णाजिनं च शम्या चोल्खलं च मुसलं च दृषच्चोषला चैतानि वै दश यज्ञायुधानिऽ इति । स्फ्यशब्देन खड्गाकारं काष्ठमुच्यते । तत्र-व्रीह्यादिद्रव्येष्ववघातादिसंस्काराणां सांकर्ये निराकृते ऽपि स्फ्यकपालादिद्रव्याणा मुद्धननपुरोडाशश्रवणाद्यङ्गक्रियासु सांकर्ये निराकर्तुमशक्यम् । येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यांचित्क्रियायां कृतायामपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधत्वस्याविरोधात् । नह्यव्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्वमपैति - इति प्राप्ते, -- ब्रूमः- ऽस्फ्येनोद्धन्तिऽ ऽकपालेषु श्रपयतिऽ ऽअग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपतिऽ ऽशूर्पेंण विविनक्तिऽ ऽकृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणातिऽ ऽशम्यया । दृषदमुपदधातिऽ ऽउलूखलमुसलाभ्यामवहन्तिऽ ऽदृषदुपलाभ्यां पिनष्टिऽ इत्येतेषां विशेषसंयोगबोधकानां वाक्यानां वैयर्थ्ये सांकर्यपक्षे प्रसज्येत । व्यवस्थापक्षे ऽपि संबन्धसामान्यबोधकं यज्ञायुधवाक्यमनर्थकम् - इति चेत् । न । उद्धननादिवाक्यसिद्धार्थानुवादत्वात् । न च वैपरीत्येनोद्धननादिवाक्यानामेवानुवादत्वमिति वाच्यम् । बहुवैयर्थ्यस्य जघन्यत्वात् । न चात्यन्तं यज्ञायुधानुवादस्य वैयर्थ्यम् । ऽयज्ञायुधानि संभरन्तिऽ इत्यासादनबिधानायोपयुक्तत्वात् । तस्मात् - अवघातादिसंस्कार इव स्फ्यकपालादिद्रव्याणि व्यवस्थितानि

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'sphyaśca kapālāni cāgnihotrahavaṇī ca śūrpe ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyā colkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣaccoṣalā caitāni vai daśa yajñāyudhāni' iti | sphyaśabdena khaḍgākāraṃ kāṣṭhamucyate | tatra-vrīhyādidravyeṣvavaghātādisaṃskārāṇāṃ sāṃkarye nirākṛte 'pi sphyakapālādidravyāṇā muddhananapuroḍāśaśravaṇādyaṅgakriyāsu sāṃkarye nirākartumaśakyam | yena kenāpi dravyeṇa yasyāṃ kasyāṃcitkriyāyāṃ kṛtāyāmapi śrūyamāṇasya yajñāyudhatvasyāvirodhāt | nahyavyavasthāmātreṇa yajñasādhanatvamapaiti - iti prāpte, -- brūmaḥ- 'sphyenoddhanti' 'kapāleṣu śrapayati' 'agnihotrahavaṇyā havīṃṣi nirvapati' 'śūrpeṃṇa vivinakti' 'kṛṣṇājinamadhastādulūkhalasyāvastṛṇāti' 'śamyayā | dṛṣadamupadadhāti' 'ulūkhalamusalābhyāmavahanti' 'dṛṣadupalābhyāṃ pinaṣṭi' ityeteṣāṃ viśeṣasaṃyogabodhakānāṃ vākyānāṃ vaiyarthye sāṃkaryapakṣe prasajyeta | vyavasthāpakṣe 'pi saṃbandhasāmānyabodhakaṃ yajñāyudhavākyamanarthakam - iti cet | na | uddhananādivākyasiddhārthānuvādatvāt | na ca vaiparītyenoddhananādivākyānāmevānuvādatvamiti vācyam | bahuvaiyarthyasya jaghanyatvāt | na cātyantaṃ yajñāyudhānuvādasya vaiyarthyam | 'yajñāyudhāni saṃbharanti' ityāsādanabidhānāyopayuktatvāt | tasmāt - avaghātādisaṃskāra iva sphyakapālādidravyāṇi vyavasthitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽअरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणातिऽ इति । तत्र - अरुणाशब्दो ऽरुणिमानं गुणमाचष्टे । गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि ऽनागृहीतविशेषण विशिष्टेर् बुद्धःऽ इति न्यायेन गुणबोधकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणमात्रे तद्व्युत्पत्तेश्च । तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाश्रुत्या सोमक्रयसाधनत्वं प्रतीयते तच्चानुपपन्नम् । अमूर्तस्य गुणस्य वासोहिण्याजिवत्क्रयसाधनत्वासंभवात् । ततस्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम् । प्रकरणं च ग्रहचमसाद्यखिलद्रव्येष्वरुणिमानं निवेशयति । न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दार्थयोरपि सर्वद्रव्यगामित्वं शङ्कनीयम् । तयोः शब्दयोर्द्रव्यवाचित्वात् । पिङ्गलवर्णे अक्षिणी यस्याः सा गौः पिङ्गाक्षी । एवमेकहायनी । यद्यप्येकगोवाचिनौ शब्दौ, तथापि विशेषणभूतधर्मभेदाच्छब्दद्वयम् । तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्वयविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति । न चेतरद्द्रव्यमितरद्रव्ये निवेशयितुं शक्यम् । अरुणिमगुणस्तु द्रव्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वात्तेषु निवेश्यते । तत्रैषाक्षरयोजना - ऽअरुणयाऽ इत्येतत्पृथग्वाक्यम् । तत्र तृतीयाश्रुत्या प्राकरणिकानि साधनद्रव्याणि सर्वाण्यनूद्य प्रातिपदिकेन गुणो विधीयते-ऽयानि ज्योतिष्टोम् साधनद्रव्याणि, तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानिऽ इति । तस्मात् - गुणः संकीर्णः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्यमूर्ते गुणः, तथापि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यमवच्छिनत्ति । तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वारा गुणस्य क्रयेणान्वयो भवति । एवं सति वाक्यभेदो न भविष्यति । ननु वाक्यभेदाभावे ऽपि लक्षणा दुर्वारा । गुणवाचिनः शब्दस्य गुणिद्रव्यपरत्वाङ्गीकारात् । मैवम् । गुस्यैवात्र तृतीयाश्रुत्या साधनत्वमुच्यते । तच्च द्रव्यद्वारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या द्रव्यावच्छेदकत्वं कल्प्यते । तर्हि ग्रहचमसादिद्रव्यमप्यवच्छिद्यताम् - इति चेत् । न । तस्य द्रव्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदवच्छेदे गुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनत्वासिद्धेः । तर्हि - ऽवाससा क्रीणातिऽ ऽअजया क्रीणातिऽ इति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वात्तदवच्छेदो ऽस्तु - इति चेत् । न । तेषां क्रयान्तरसाधनत्वात् । न हि तत्राग्निहोत्रे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिद्रव्यविकल्पो विधीयते । अनुवाद्यस्य क्रयमात्रस्याग्निहोत्रवदन्यत्राविधानात् । ततो वस्त्रादिद्रव्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः । नहि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्राद्यवच्छेदो युक्तः । तस्मात्क्रयेण साक्षादन्वितयोर्द्रव्यगुणयोः पश्चादर्थापत्त्या परस्परवच्छेदकत्वेनान्वयः । तथा सति ऽआरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातिऽ इत्यर्थः पर्यवस्यति । तस्मात् - आरुण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते

------------------ jyotiṣṭome śrūyate - 'aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā somaṃ krīṇāti' iti | tatra - aruṇāśabdo 'ruṇimānaṃ guṇamācaṣṭe | guṇiviṣayatayā prayujyamānasyāpi 'nāgṛhītaviśeṣaṇa viśiṣṭer buddhaḥ' iti nyāyena guṇabodhakatvāt | anvayavyatirekābhyāṃ guṇamātre tadvyutpatteśca | tasya cāruṇimaguṇasya tṛtīyāśrutyā somakrayasādhanatvaṃ pratīyate taccānupapannam | amūrtasya guṇasya vāsohiṇyājivatkrayasādhanatvāsaṃbhavāt | tatastṛtīyāśruterviniyojakatvābhāvena prakaraṇasyātra viniyojakatvaṃ vaktavyam | prakaraṇaṃ ca grahacamasādyakhiladravyeṣvaruṇimānaṃ niveśayati | na cānena nyāyena piṅgākṣyekahāyanīśabdārthayorapi sarvadravyagāmitvaṃ śaṅkanīyam | tayoḥ śabdayordravyavācitvāt | piṅgalavarṇe akṣiṇī yasyāḥ sā gauḥ piṅgākṣī | evamekahāyanī | yadyapyekagovācinau śabdau, tathāpi viśeṣaṇabhūtadharmabhedācchabdadvayam | tacca yugapatpravṛttaṃ saddharmadvayaviśiṣṭaṃ godravyaṃ krayasādhanatvena vidadhāti | na cetaraddravyamitaradravye niveśayituṃ śakyam | aruṇimaguṇastu dravyeṣu viśeṣaṇatvenānvetuṃ yogyatvātteṣu niveśyate | tatraiṣākṣarayojanā - 'aruṇayā' ityetatpṛthagvākyam | tatra tṛtīyāśrutyā prākaraṇikāni sādhanadravyāṇi sarvāṇyanūdya prātipadikena guṇo vidhīyate-'yāni jyotiṣṭom sādhanadravyāṇi, tāni sarvāṇyaruṇāni kartavyāni' iti | tasmāt - guṇaḥ saṃkīrṇaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadyapyamūrte guṇaḥ, tathāpi hāyanavadakṣivacca godravyamavacchinatti | tacca dravyaṃ sādhanamiti taddvārā guṇasya krayeṇānvayo bhavati | evaṃ sati vākyabhedo na bhaviṣyati | nanu vākyabhedābhāve 'pi lakṣaṇā durvārā | guṇavācinaḥ śabdasya guṇidravyaparatvāṅgīkārāt | maivam | gusyaivātra tṛtīyāśrutyā sādhanatvamucyate | tacca dravyadvāramantareṇa na saṃbhavatītyarthāpattyā dravyāvacchedakatvaṃ kalpyate | tarhi grahacamasādidravyamapyavacchidyatām - iti cet | na | tasya dravyasya krayasādhanatvābhāvena tadavacchede guṇasya śrūyamāṇakrayasādhanatvāsiddheḥ | tarhi - 'vāsasā krīṇāti' 'ajayā krīṇāti' iti vastrādīnāṃ krayasādhanatvāttadavacchedo 'stu - iti cet | na | teṣāṃ krayāntarasādhanatvāt | na hi tatrāgnihotre payodadhyādivikalpavatkrayānuvādena vastrādidravyavikalpo vidhīyate | anuvādyasya krayamātrasyāgnihotravadanyatrāvidhānāt | tato vastrādidravyaviśiṣṭāḥ krayāntaravidhayaḥ | nahi svavākyagatamekahāyanīdravyamupekṣya vastrādyavacchedo yuktaḥ | tasmātkrayeṇa sākṣādanvitayordravyaguṇayoḥ paścādarthāpattyā parasparavacchedakatvenānvayaḥ | tathā sati 'āruṇyaviśiṣṭaikahāyanyā krīṇāti' ityarthaḥ paryavasyati | tasmāt - āruṇyaguṇaḥ krayahetumekahāyanīmeva bhajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सोमे श्रूयते- ऽदशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टिऽ इति । दशापत्रित्रं वासःखण्डः । तत्र - यथा ऽपशुना यजेतऽ इत्यश्चोपादेयपशुगतमेकत्वं विवक्षितम्, तद्वद्द्देश्यग्रहगतमप्येकत्वं विवक्षितव्यम् । किंच ग्रहशब्दस्य जातिवाचित्वेन जातेः संस्कायत्वे सति तदाश्रयभूते यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठितेन संस्कारेण जातिः संस्कृता भवति । तस्मात् - एक एव ग्रहः शोधनीयः-इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽग्रहम्ऽ इति द्वितीयया ग्रहस्योद्देश्यतया प्रयोजनवत्तया च प्राधान्यं गम्यते । ग्रहं प्रति गुणः संमार्गः । ऽप्रतिप्रधानं च गुण आवर्तनीयःऽ इति न्यायेन यावन्तो ग्रहाः सन्ति, ते संमार्जनीयाः । एवं निश्चये सति संमार्जयितव्यग्रहेयत्ताया अवुभुत्सितत्वादुद्देश्यगतमेकत्वं श्रूयमाणमप्यविवक्षितम् । अथोच्येत - नेदमुद्देश्यगतम्, किंतु द्वयं विधेयम्-इति । तन्न । वाक्यभेदापत्तेः । ऽग्रहं संसृज्यात्, तं चैकम्ऽ इत्येवं विधेयार्थभेदाद्वाक्यभेदः । ऽ पशुना यजेतऽ इत्यत्र तु यागं प्रति गुणभूतः पशुः । न हि ऽप्रतिगुणं प्रधानस्याऽवृत्तिःऽ इति कश्चिन्यायो ऽस्ति । तत इयत्ताया बुभुत्सितत्वाच्छ्रूयमाणमेकत्वं विवक्ष्यत इति वैषम्यम् । न च जातिः संस्कार्या । तस्या अभूर्तत्वात् । ततो जातिद्वारा द्रव्यलक्षको गुणशब्दः । तत्र चाऽवृत्तिरुक्ता । तस्मात्- सर्वे ग्रहाः संमार्जनीयाः

------------------ some śrūyate- 'daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭi' iti | daśāpatritraṃ vāsaḥkhaṇḍaḥ | tatra - yathā 'paśunā yajeta' ityaścopādeyapaśugatamekatvaṃ vivakṣitam, tadvadddeśyagrahagatamapyekatvaṃ vivakṣitavyam | kiṃca grahaśabdasya jātivācitvena jāteḥ saṃskāyatve sati tadāśrayabhūte yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitena saṃskāreṇa jātiḥ saṃskṛtā bhavati | tasmāt - eka eva grahaḥ śodhanīyaḥ-iti prāpte, - brūmaḥ- 'graham' iti dvitīyayā grahasyoddeśyatayā prayojanavattayā ca prādhānyaṃ gamyate | grahaṃ prati guṇaḥ saṃmārgaḥ | 'pratipradhānaṃ ca guṇa āvartanīyaḥ' iti nyāyena yāvanto grahāḥ santi, te saṃmārjanīyāḥ | evaṃ niścaye sati saṃmārjayitavyagraheyattāyā avubhutsitatvāduddeśyagatamekatvaṃ śrūyamāṇamapyavivakṣitam | athocyeta - nedamuddeśyagatam, kiṃtu dvayaṃ vidheyam-iti | tanna | vākyabhedāpatteḥ | 'grahaṃ saṃsṛjyāt, taṃ caikam' ityevaṃ vidheyārthabhedādvākyabhedaḥ | ' paśunā yajeta' ityatra tu yāgaṃ prati guṇabhūtaḥ paśuḥ | na hi 'pratiguṇaṃ pradhānasyā'vṛttiḥ' iti kaścinyāyo 'sti | tata iyattāyā bubhutsitatvācchrūyamāṇamekatvaṃ vivakṣyata iti vaiṣamyam | na ca jātiḥ saṃskāryā | tasyā abhūrtatvāt | tato jātidvārā dravyalakṣako guṇaśabdaḥ | tatra cā'vṛttiruktā | tasmāt- sarve grahāḥ saṃmārjanīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽग्रहम्ऽ इत्यत्र प्रत्ययार्थभूतमेकत्वं यथा न विवक्षितम्, तथा प्रातिदिकार्थस्य ग्रहत्वस्याप्यविवक्षा संभाव्यते । ततो ग्रहशब्दस्य सोमपात्रोपलक्षकत्वाद्ग्रहाणामिव चमसानामपि संमार्गेण सोमावसेकनिर्हरणप्रयोजनसंभवाच्यमसादयो ऽपि मार्जनीयाः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- एकत्वं वाक्यभेदेन दुष्टत्वादविवक्षितम् । अदुष्टं तु ग्रहत्वं कुतो न विवक्ष्येत । ततः सत्यपि प्रयोजने प्रमाणाभावाच्चमसादौ नास्ति संमार्गः । न च विपयापेक्षया तत्कल्पनम् । ग्रहश्रुत्यैव तद्विषयसमर्पणात् । तस्मान्नास्ति संमार्गः

'graham' ityatra pratyayārthabhūtamekatvaṃ yathā na vivakṣitam, tathā prātidikārthasya grahatvasyāpyavivakṣā saṃbhāvyate | tato grahaśabdasya somapātropalakṣakatvādgrahāṇāmiva camasānāmapi saṃmārgeṇa somāvasekanirharaṇaprayojanasaṃbhavācyamasādayo 'pi mārjanīyāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- ekatvaṃ vākyabhedena duṣṭatvādavivakṣitam | aduṣṭaṃ tu grahatvaṃ kuto na vivakṣyeta | tataḥ satyapi prayojane pramāṇābhāvāccamasādau nāsti saṃmārgaḥ | na ca vipayāpekṣayā tatkalpanam | grahaśrutyaiva tadviṣayasamarpaṇāt | tasmānnāsti saṃmārgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वाजपेयप्रकरणे श्रूयते - ऽ सप्तदशारत्निर्वाजपेयस्य यूपो भवतिऽ इति । तत्र - यूपद्रव्यगतं सप्तदशारत्निशब्दोदितं यदूर्ध्वमानं तद्वाजपेयकर्मणो ऽङ्गम् । सप्तदशारत्निशब्दवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यात् । प्रकरणं चैवमनुगृह्यते । यदि कर्मणः साक्षादूर्ध्वमानं न संभवेत्, तर्हि वाजपेयगतं खादिरमूर्ध्वे यत्षोडशिपात्रं तस्मिन्नद उन्मानं प्रथमं संबध्य तद्द्वारा कर्मणान्वेति - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽसप्तदशारत्निर्यूपःऽ इति सामानाधिकरण्याद्यूपेन साक्षात्संबध्यते । तस्य यूपस्य पश्वङ्गत्वादुन्मानं यूपद्वारा पशोरङ्गं भवति । तस्यापि पशोर्वाजपेयाङ्गत्वात्पशुद्वारा कर्मणो ऽङ्गम् । यद्यपि वाजपेययूपशब्दयोरानन्तर्यमस्ति, तथापि वाजपेयस्य सोमयागतया साक्षाद्यूपसंबन्धाभावा- त्पशुव्यवधानमभ्युपेयम् । ऽवाजपेयस्यऽ इति षष्ठ्याः संबन्धमात्रवाचित्वेन व्यवहितसंबन्धमप्यसावभिधत्ते । ऽदेवदत्तस्य नप्ताऽ इति प्रयोगात् । यत्तु-सप्तदशारत्निवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यम्, पञ्च प्रकरणम्ऽ तदुभयमप्यविरुद्धम् । पश्वङ्गत्वे ऽप्यन्ततो वाजपेयाङ्गत्वाङ्गीकारात् । किंच- पूर्वपक्षे यूपशब्देन षोडाशिपात्रं लक्षणीयम् । सिद्धान्ते तु नासौ देषः

------------------ vājapeyaprakaraṇe śrūyate - ' saptadaśāratnirvājapeyasya yūpo bhavati' iti | tatra - yūpadravyagataṃ saptadaśāratniśabdoditaṃ yadūrdhvamānaṃ tadvājapeyakarmaṇo 'ṅgam | saptadaśāratniśabdavājapeyaśabdayorānantaryāt | prakaraṇaṃ caivamanugṛhyate | yadi karmaṇaḥ sākṣādūrdhvamānaṃ na saṃbhavet, tarhi vājapeyagataṃ khādiramūrdhve yatṣoḍaśipātraṃ tasminnada unmānaṃ prathamaṃ saṃbadhya taddvārā karmaṇānveti - iti prāpte, - brūmaḥ- 'saptadaśāratniryūpaḥ' iti sāmānādhikaraṇyādyūpena sākṣātsaṃbadhyate | tasya yūpasya paśvaṅgatvādunmānaṃ yūpadvārā paśoraṅgaṃ bhavati | tasyāpi paśorvājapeyāṅgatvātpaśudvārā karmaṇo 'ṅgam | yadyapi vājapeyayūpaśabdayorānantaryamasti, tathāpi vājapeyasya somayāgatayā sākṣādyūpasaṃbandhābhāvā- tpaśuvyavadhānamabhyupeyam | 'vājapeyasya' iti ṣaṣṭhyāḥ saṃbandhamātravācitvena vyavahitasaṃbandhamapyasāvabhidhatte | 'devadattasya naptā' iti prayogāt | yattu-saptadaśāratnivājapeyaśabdayorānantaryam, pañca prakaraṇam' tadubhayamapyaviruddham | paśvaṅgatve 'pyantato vājapeyāṅgatvāṅgīkārāt | kiṃca- pūrvapakṣe yūpaśabdena ṣoḍāśipātraṃ lakṣaṇīyam | siddhānte tu nāsau deṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इति श्रूयते । ऽकदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषेऽ इत्यसावृगैन्द्री । तत्रेन्द्रस्य प्रकाशनात् । ऽभो इन्द्र, कदाचिदपि घातको न भवसि । किंत्वाहुतिं दत्तवते यजमानाय प्रीयसेऽ इत्यर्थः । तत्र-इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गान्मन्त्रस्येन्द्रविषयक्रिया साधनत्वं गम्यते । यद्यसौ मन्त्र इन्द्रप्रधानकक्रियायाः साधको न भवेत्, तदानीमनेन मन्त्रेणेन्द्रप्रकाशनं व्यर्थे स्यात् । तस्मात् ऽएतन्मन्त्रकरणकक्रियां प्रतीन्द्रः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यीं- त्पादनं लिङ्गविनियोगः । ऽकासौ क्रियाऽ इति विशेषजिज्ञासायाम् ऽऐन्द्योपतिष्ठतेऽ इत्यनेनाविरुद्धपद- द्वयरूपेण वाक्येनोपस्थानक्रियायां पर्यवसानं क्रियते । तथासति ऽऐन्द्रमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इत्ययमर्थः पर्यवस्यति । तथा ऽगार्हपत्यम्ऽ इति द्वितीयान्तपदरूपया श्रुत्या गार्हपत्यस्य प्राधान्यं गम्यते । तच्च गुणभूतां यत्किंचित्करणकक्रियामन्तरेण न संभवति । ततः ऽतादृशीं कांचित्क्रियां प्रति गार्ह्यत्यः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यींत्पादनं श्रुतिविनियोगः । ऽऐन्द्या, उपतिष्ठतेऽ इति पदद्वयेन मन्त्रविशेषक्रियाविशेषयोः पर्यवसानं भवति । तथा सति ऽऐन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इत्यर्थो भवति । तदेवं श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे सति प्रमाणत्वाविशेषाद्ब्रीहियववद्विकल्पः- इत्येकः पूर्वपक्षः । इन्द्रगार्हपत्ययोः प्रधानत्वाविशेषदुपस्थानस्य च गुणत्वात् ऽप्रतिप्रधानं गुणःऽ इति न्यायेनोपस्थानावृत्या श्रुतिलिङ्गयोः समुच्चयः- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । श्रुतिर्विनियुञ्जाना वस्तुसामथ्यमनुकृत्यैव विनियुङ्क्ते । अन्यथा ऽवह्निना सिञ्चेत्ऽ ऽवारिणा दहेत्ऽ इत्यपि विनियुज्येत । तत उपजीव्यत्वेन लिङ्गस्य प्रबलत्वादिन्द्र एव मन्त्रेणोपस्थेयः- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऐन्द्रमन्त्रस्य गार्हपत्ये मुख्यवृत्त्या शक्त्यभावे ऽपि गौणवृत्त्या शक्तिरस्तीति ऽनिवेशनःऽ- इत्यस्मिन्नुदाहरणे पूर्वमेव दर्शितम् । तथा सति सामर्थ्याभावकृतप्रतिबन्धाभावान्निर्विघ्ना श्रुतिः शीघ्रं विनियुङ्क्ते, लिङ्गं तु विलम्बते । मन्त्रपदान्यादौ स्वाभिधेयमर्थे प्रतिपादयन्ति । तत ऊर्ध्व मन्त्रस्य सामर्थ्ये निरूप्यते । पश्चात्सामर्थ्यवशात्साधनत्ववाचिनी प्राधान्यवाचिनी च श्रुतिः कल्पते । सा च श्रुतिः ऽमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इति विनियुङ्क्ते । तथा सति प्रत्यक्षश्रुतौ स्वाभिधेयप्रतिपादनविनियोगयो र्मध्यवर्तिनौ सामर्थ्यनिरूपण- श्रुतिकल्पनव्यापारौ न स्त इति प्राबल्यात्तया लिङ्गं बाध्यते । न च - प्रत्यक्षश्रुतिविनियोगवेलायामलब्धात्मकत्वेनाप्राप्तं लिङ्गं कथं बाध्येत- इति शङ्कनीयम् । भविष्यत्प्रप्तिमतिबन्धस्यैवात्र बाधत्वात् । श्रुत्या विनियुक्तस्य मन्त्रस्य पुनर्विनियोगाकाङ्क्षाया अनुदयात्कथं विनियोजकं लिङ्गं प्राप्स्यति । तस्मात् - गार्हपत्योपस्थाने मन्त्रः प्रत्यक्षश्रुत्या विनियुज्यते

------------------ 'aindyā gārhapatyamupatiṣṭhate' iti śrūyate | 'kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe' ityasāvṛgaindrī | tatrendrasya prakāśanāt | 'bho indra, kadācidapi ghātako na bhavasi | kiṃtvāhutiṃ dattavate yajamānāya prīyase' ityarthaḥ | tatra-indraprakāśanasāmarthyarūpālliṅgānmantrasyendraviṣayakriyā sādhanatvaṃ gamyate | yadyasau mantra indrapradhānakakriyāyāḥ sādhako na bhavet, tadānīmanena mantreṇendraprakāśanaṃ vyarthe syāt | tasmāt 'etanmantrakaraṇakakriyāṃ pratīndraḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃ- tpādanaṃ liṅgaviniyogaḥ | 'kāsau kriyā' iti viśeṣajijñāsāyām 'aindyopatiṣṭhate' ityanenāviruddhapada- dvayarūpeṇa vākyenopasthānakriyāyāṃ paryavasānaṃ kriyate | tathāsati 'aindramantreṇendramupatiṣṭheta' ityayamarthaḥ paryavasyati | tathā 'gārhapatyam' iti dvitīyāntapadarūpayā śrutyā gārhapatyasya prādhānyaṃ gamyate | tacca guṇabhūtāṃ yatkiṃcitkaraṇakakriyāmantareṇa na saṃbhavati | tataḥ 'tādṛśīṃ kāṃcitkriyāṃ prati gārhyatyaḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃtpādanaṃ śrutiviniyogaḥ | 'aindyā, upatiṣṭhate' iti padadvayena mantraviśeṣakriyāviśeṣayoḥ paryavasānaṃ bhavati | tathā sati 'aindreṇa mantreṇa gārhapatyamupatiṣṭhate' ityartho bhavati | tadevaṃ śrutiliṅgayorvirodhe sati pramāṇatvāviśeṣādbrīhiyavavadvikalpaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | indragārhapatyayoḥ pradhānatvāviśeṣadupasthānasya ca guṇatvāt 'pratipradhānaṃ guṇaḥ' iti nyāyenopasthānāvṛtyā śrutiliṅgayoḥ samuccayaḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | śrutirviniyuñjānā vastusāmathyamanukṛtyaiva viniyuṅkte | anyathā 'vahninā siñcet' 'vāriṇā dahet' ityapi viniyujyeta | tata upajīvyatvena liṅgasya prabalatvādindra eva mantreṇopastheyaḥ- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | aindramantrasya gārhapatye mukhyavṛttyā śaktyabhāve 'pi gauṇavṛttyā śaktirastīti 'niveśanaḥ'- ityasminnudāharaṇe pūrvameva darśitam | tathā sati sāmarthyābhāvakṛtapratibandhābhāvānnirvighnā śrutiḥ śīghraṃ viniyuṅkte, liṅgaṃ tu vilambate | mantrapadānyādau svābhidheyamarthe pratipādayanti | tata ūrdhva mantrasya sāmarthye nirūpyate | paścātsāmarthyavaśātsādhanatvavācinī prādhānyavācinī ca śrutiḥ kalpate | sā ca śrutiḥ 'mantreṇendramupatiṣṭheta' iti viniyuṅkte | tathā sati pratyakṣaśrutau svābhidheyapratipādanaviniyogayo rmadhyavartinau sāmarthyanirūpaṇa- śrutikalpanavyāpārau na sta iti prābalyāttayā liṅgaṃ bādhyate | na ca - pratyakṣaśrutiviniyogavelāyāmalabdhātmakatvenāprāptaṃ liṅgaṃ kathaṃ bādhyeta- iti śaṅkanīyam | bhaviṣyatpraptimatibandhasyaivātra bādhatvāt | śrutyā viniyuktasya mantrasya punarviniyogākāṅkṣāyā anudayātkathaṃ viniyojakaṃ liṅgaṃ prāpsyati | tasmāt - gārhapatyopasthāne mantraḥ pratyakṣaśrutyā viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रूयते- ऽअभिक्रामं जुहोतिऽ इति । तत्र होमकाले यदेतदाहवनीयमभितः संचरणं, तत्कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्त्रा संबध्यते, न तु प्रयाजमात्रकर्त्रा । कुतः । अभिक्रमणस्य क्रियारूपस्य कारकत्वाभावेन प्रयाञक्रियया संबन्धासंभवात् - इति चेत् । मैवम् । क्रियारूपत्वादेव दर्शपूर्णमासक्रिययापि संबन्धासंभवात् । अथोच्येत-अभिक्रमणं कर्तृकारकेण साक्षात्संबध्यते, तद्द्वारा कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्मणा संबध्यते- इति । तदेतत्समाधानं प्रयाजसंबन्धे ऽपि समानम् । अतः संनिधिबलात्प्रयाजकर्त्रा संबध्यते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ prayājasamīpe śrūyate- 'abhikrāmaṃ juhoti' iti | tatra homakāle yadetadāhavanīyamabhitaḥ saṃcaraṇaṃ, tatkṛtsnadarśapūrṇamāsakartrā saṃbadhyate, na tu prayājamātrakartrā | kutaḥ | abhikramaṇasya kriyārūpasya kārakatvābhāvena prayāñakriyayā saṃbandhāsaṃbhavāt - iti cet | maivam | kriyārūpatvādeva darśapūrṇamāsakriyayāpi saṃbandhāsaṃbhavāt | athocyeta-abhikramaṇaṃ kartṛkārakeṇa sākṣātsaṃbadhyate, taddvārā kṛtsnadarśapūrṇamāsakarmaṇā saṃbadhyate- iti | tadetatsamādhānaṃ prayājasaṃbandhe 'pi samānam | ataḥ saṃnidhibalātprayājakartrā saṃbadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अस्मिन्नपि मते तावेव विषयसंशयौ । पूर्वोत्तरपक्षहेतुमात्रमन्यत् । प्रयाजसंनिधितो ऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणस्य प्रबलत्वात्प्राकरणिकेषु कृत्स्नेष्वप्यभिक्रमणं निविशते - इति पूर्वःपक्षः । "समिधो यजति"इत्यारंभ्याऽम्नातमवान्तरप्रयाजप्रकरणम् । तन्मध्ये ऽभिक्रमणमाम्नातम् । तस्य चाभिक्रमणविधेरुभयतः प्रयाजविषयैर्वाक्यैः संदृष्टत्वादभिक्रमणं प्रयाजमात्रे निविशते - इति राद्धान्तः । अस्मिन्नपि पक्षे महाप्रकरणं न विरुध्यते । प्रयाजद्वारा दर्शपूर्णमासयोर्निवेशात्

------------------ asminnapi mate tāveva viṣayasaṃśayau | pūrvottarapakṣahetumātramanyat | prayājasaṃnidhito 'pi darśapūrṇamāsaprakaraṇasya prabalatvātprākaraṇikeṣu kṛtsneṣvapyabhikramaṇaṃ niviśate - iti pūrvaḥpakṣaḥ | "samidho yajati"ityāraṃbhyā'mnātamavāntaraprayājaprakaraṇam | tanmadhye 'bhikramaṇamāmnātam | tasya cābhikramaṇavidherubhayataḥ prayājaviṣayairvākyaiḥ saṃdṛṣṭatvādabhikramaṇaṃ prayājamātre niviśate - iti rāddhāntaḥ | asminnapi pakṣe mahāprakaraṇaṃ na virudhyate | prayājadvārā darśapūrṇamāsayorniveśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे ऽविश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः"- इत्यस्मिन्प्रपाठके सप्तमाष्टमयोरनुवाकयोः- सामिधेनीब्राह्मणमाम्नातम् । नवमे - निवित्संज्ञकानाम्"अग्ने महां असि ब्राह्मणभारतऽ - इत्यादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम् । दशमे - काम्याः सामिधेनीपक्षाः । एकादशे तु - उपवीतमेवं विहितम् - ऽनिवीतं मनुष्याणाम्, प्राचीनावीतं पितॄणाम्, उपवीतं देवानाम्, उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते"इति । तत्र - पूर्वन्यायेन सामिधेनीप्रकरणस्यावान्तरस्याङ्गीकारात्सामिधेन्यङ्गमुपवीतम् - इति चेत् । न । निविद्ब्राह्मणेन सामिधेनीप्रकरणस्य विच्छेदितत्वात् । न च - निविदामपि सामिधेन्यङ्गतया तत्प्रकरणपाठादविच्छेदकत्वम् - इति वाच्यम् । लिङ्गेन निविदामग्न्यङ्गत्वावगमात् । आहुत्यधिकरणभूतमग्निं संबोध्य"महानसि"-इत्यादिभिर्निविद्वाक्यैरग्नेरुत्साहजननाय तद्गुणा आवेद्यन्ते । अत एव निर्वचनमेवं श्रूयते -"निविद्भर्न्यवेदयेत्, तन्निविदां निवित्त्वम्"इति । ननु - ऽसम्यगिध्यते ऽग्निर्याभिऋग्भिस्ताः सामिधेन्यःऽ इति व्युत्पत्त्या ता अप्यत्र ज्वलनद्वारेणाग्न्यर्था एव - इति चेत् । सन्तु नाम । नैतावता परस्परमङ्गाङ्गिभावः । ननु विच्छिद्यतां सामिधेनीप्रकरणम्, निवित्प्रकरणेनोपवीतस्य निबिदङ्गत्वं स्यात् - इति चेत् । न । पूर्वोत्तरानुवाकयोर्निविदामश्रवणेन प्रकरणाभावात् । संनिधिना तदङ्गत्वम् - इति चेत् । न । काम्यसामिधेनीभिर्व्यवधानात् । न च काम्यसामिधेन्यङ्गता शङ्कनीया । संनिधितः प्रकरणस्य प्रबलत्वात् । तस्मात् - इह प्रयाजन्यायाभावान्महाप्रकरणेन दर्शपूर्णमासाङ्गमुपवीतम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe 'viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ"- ityasminprapāṭhake saptamāṣṭamayoranuvākayoḥ- sāmidhenībrāhmaṇamāmnātam | navame - nivitsaṃjñakānām"agne mahāṃ asi brāhmaṇabhārata' - ityādīnāṃ mantrāṇāṃ brāhmaṇam | daśame - kāmyāḥ sāmidhenīpakṣāḥ | ekādaśe tu - upavītamevaṃ vihitam - 'nivītaṃ manuṣyāṇām, prācīnāvītaṃ pitṝṇām, upavītaṃ devānām, upavyayate devalakṣmameva tatkurute"iti | tatra - pūrvanyāyena sāmidhenīprakaraṇasyāvāntarasyāṅgīkārātsāmidhenyaṅgamupavītam - iti cet | na | nividbrāhmaṇena sāmidhenīprakaraṇasya viccheditatvāt | na ca - nividāmapi sāmidhenyaṅgatayā tatprakaraṇapāṭhādavicchedakatvam - iti vācyam | liṅgena nividāmagnyaṅgatvāvagamāt | āhutyadhikaraṇabhūtamagniṃ saṃbodhya"mahānasi"-ityādibhirnividvākyairagnerutsāhajananāya tadguṇā āvedyante | ata eva nirvacanamevaṃ śrūyate -"nividbharnyavedayet, tannividāṃ nivittvam"iti | nanu - 'samyagidhyate 'gniryābhiṛgbhistāḥ sāmidhenyaḥ' iti vyutpattyā tā apyatra jvalanadvāreṇāgnyarthā eva - iti cet | santu nāma | naitāvatā parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ | nanu vicchidyatāṃ sāmidhenīprakaraṇam, nivitprakaraṇenopavītasya nibidaṅgatvaṃ syāt - iti cet | na | pūrvottarānuvākayornividāmaśravaṇena prakaraṇābhāvāt | saṃnidhinā tadaṅgatvam - iti cet | na | kāmyasāmidhenībhirvyavadhānāt | na ca kāmyasāmidhenyaṅgatā śaṅkanīyā | saṃnidhitaḥ prakaraṇasya prabalatvāt | tasmāt - iha prayājanyāyābhāvānmahāprakaraṇena darśapūrṇamāsāṅgamupavītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ आधानप्रकरणे दारुपात्रं होमार्थे यज्ञार्थे च श्रूयते -"तस्माद्वारणो यज्ञावचरः स्यान्नत्वेतेन जुहुयात्, वैकङ्कतो यज्ञावचरः स्याज्जुहुयादेवैतेन"इति । यज्ञावचरो यज्ञप्रचारहेतुः । तत्र - वारणवैकङ्कतादिपात्रं प्रकरणबलादाधाने प्रथममन्वेति । एतेन पात्रेणाऽधाने प्रयोजनाभावादाधानाङ्गेषु पवमानहविःष्वेव तत्पात्रं निविशते । अस्ति हि पवमानहविषामाधानाङ्गत्वम् । तत्प्रकरणे पाठात् । ऽकृत्तिकास्वग्निमादधीतऽ इत्यस्मिन्प्रकरणे ऽप्रजापतिर्वाचः सत्यमपश्यत्ऽ इत्यस्मिन्ननुवाके ऽत्रीणि हवींषि निर्वपतिऽ इत्यादिना तानि विहितानि । ततो यथा सप्तदशारत्नित्वं वाजपेये साक्षादसंभवत्तदङ्गपशोरङ्गे निविशते, तद्वदिदमपि -- इति प्रापते, ब्रूमः- अग्निमुद्दिश्याऽधानं यथा विहितं, तथा पवमानहवींष्यपि । ऽयदाहवनीये जुह्वति तेन सो ऽस्वाभीष्टः प्रीतःऽ इत्याहवनीयोद्देशेन पवमानहविर्होमविधानात् । तस्मादग्निसंस्कारत्वेन समाम्नातानाप्राधानहविषां नास्ति परस्परमङ्गाङ्गिभावः । तथा सति प्रकरणस्य पात्रं प्रति विनियोजकत्वाभावात् । ऽवैकङ्कतो यज्ञावचरःऽ इति वाक्येन दर्शपूर्णमासादिसर्वयज्ञेषु तद्विनियुज्यते

------------------ ādhānaprakaraṇe dārupātraṃ homārthe yajñārthe ca śrūyate -"tasmādvāraṇo yajñāvacaraḥ syānnatvetena juhuyāt, vaikaṅkato yajñāvacaraḥ syājjuhuyādevaitena"iti | yajñāvacaro yajñapracārahetuḥ | tatra - vāraṇavaikaṅkatādipātraṃ prakaraṇabalādādhāne prathamamanveti | etena pātreṇā'dhāne prayojanābhāvādādhānāṅgeṣu pavamānahaviḥṣveva tatpātraṃ niviśate | asti hi pavamānahaviṣāmādhānāṅgatvam | tatprakaraṇe pāṭhāt | 'kṛttikāsvagnimādadhīta' ityasminprakaraṇe 'prajāpatirvācaḥ satyamapaśyat' ityasminnanuvāke 'trīṇi havīṃṣi nirvapati' ityādinā tāni vihitāni | tato yathā saptadaśāratnitvaṃ vājapeye sākṣādasaṃbhavattadaṅgapaśoraṅge niviśate, tadvadidamapi -- iti prāpate, brūmaḥ- agnimuddiśyā'dhānaṃ yathā vihitaṃ, tathā pavamānahavīṃṣyapi | 'yadāhavanīye juhvati tena so 'svābhīṣṭaḥ prītaḥ' ityāhavanīyoddeśena pavamānahavirhomavidhānāt | tasmādagnisaṃskāratvena samāmnātānāprādhānahaviṣāṃ nāsti parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ | tathā sati prakaraṇasya pātraṃ prati viniyojakatvābhāvāt | 'vaikaṅkato yajñāvacaraḥ' iti vākyena darśapūrṇamāsādisarvayajñeṣu tadviniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽवार्त्रघ्नीऽ पूर्णमासे ऽनूच्येते, वृधन्वती अमावायायाम्ऽ इति । तत्र - इदं वार्त्रघ्नीयुगलं वृधन्वतीयुगलं च हौत्रकाण्ड आज्यभागयोः क्रमे ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्घनम् -ऽ इत्यनुवाकेनाऽम्नातम् । उदाहृतेन तु ब्राह्मणवाक्येन दर्शपूर्णमासयागयोस्तद्विधिरवगम्यते । तत्र वाक्यस्य प्रबलत्वादेषां मन्त्राणां दर्शपूर्णमासयागाङ्गत्वम्, न त्वाज्यभागाङ्गत्वम् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्गनत्ऽ इत्याग्नेयी प्रथमा वार्त्रघ्नी, ऽत्वं सोमासि सत्पतिःऽ इति सौम्या द्वितीया वार्त्रघ्नी । ऽअग्निः प्रत्नेन जन्मनाऽ - इत्याग्नेयी प्रथमा बृधन्वती, ऽसोम गीर्भिष्ट्वा वयम्ऽ इति सौम्या द्वितीया वृधन्वती । तत्र मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयागयोराग्नेयपुरोडाशसद्भावादाग्नेयीद्वयस्य विकल्पेन पुरोनुवाक्यात्वं कथंचिद्भवतु । सौम्ययोस्तु तन्न संभवति । सोमदेवताया अभावात् । नह्यग्नीषोमीये ऽपि केवलः सोमो विद्यते । किंच ऽपूर्णमासे, अमावास्यायाम्ऽ इति सप्तमीभ्यामाधारत्वं गम्यते । तच्च यागवाचित्वे यागस्य मुख्यत्वान्न संभवति । कालस्य तूपसर्जनत्वात्तद्वाचित्वं युक्तम् । किंच - प्रयाजमन्त्रानुवादकस्यानन्तरमेवायमनुवाकः पठितः । स चाऽज्यभागयोरङ्गयोः क्रमः । न तु मुख्ययोदर्श पूर्णमासयोः । तस्मान्न मन्त्रचतुष्टयस्य मुख्ययागाङ्गत्वम, किं त्वाज्यभागाङ्गत्वम् । ननु - एतत्क्रमेणैव लब्धम् । तत्रापि ऽआग्नेये प्रथमाज्यभागे मन्त्रो ऽप्याग्नेयः । सौम्ये द्वितीये सौम्यःऽ इत्येषा व्यवस्था लिङ्गेनैव लभ्यते । बाढम् । तथापि ऽवार्त्रघ्नीयुगलं पौर्णमासीकाले, वृधन्वतीयुगलममावास्यायाम्ऽ इत्येषा व्यवस्था पूर्वनप्राप्ता ब्राह्मणवाक्येनाभिधीयते - इति न वैयर्थ्यम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'vārtraghnī' pūrṇamāse 'nūcyete, vṛdhanvatī amāvāyāyām' iti | tatra - idaṃ vārtraghnīyugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ca hautrakāṇḍa ājyabhāgayoḥ krame 'agnirvṛtrāṇi jaṅghanam -' ityanuvākenā'mnātam | udāhṛtena tu brāhmaṇavākyena darśapūrṇamāsayāgayostadvidhiravagamyate | tatra vākyasya prabalatvādeṣāṃ mantrāṇāṃ darśapūrṇamāsayāgāṅgatvam, na tvājyabhāgāṅgatvam - iti prāpte, - brūmaḥ- 'agnirvṛtrāṇi jaṅganat' ityāgneyī prathamā vārtraghnī, 'tvaṃ somāsi satpatiḥ' iti saumyā dvitīyā vārtraghnī | 'agniḥ pratnena janmanā' - ityāgneyī prathamā bṛdhanvatī, 'soma gīrbhiṣṭvā vayam' iti saumyā dvitīyā vṛdhanvatī | tatra mukhyayordarśapūrṇamāsayāgayorāgneyapuroḍāśasadbhāvādāgneyīdvayasya vikalpena puronuvākyātvaṃ kathaṃcidbhavatu | saumyayostu tanna saṃbhavati | somadevatāyā abhāvāt | nahyagnīṣomīye 'pi kevalaḥ somo vidyate | kiṃca 'pūrṇamāse, amāvāsyāyām' iti saptamībhyāmādhāratvaṃ gamyate | tacca yāgavācitve yāgasya mukhyatvānna saṃbhavati | kālasya tūpasarjanatvāttadvācitvaṃ yuktam | kiṃca - prayājamantrānuvādakasyānantaramevāyamanuvākaḥ paṭhitaḥ | sa cā'jyabhāgayoraṅgayoḥ kramaḥ | na tu mukhyayodarśa pūrṇamāsayoḥ | tasmānna mantracatuṣṭayasya mukhyayāgāṅgatvama, kiṃ tvājyabhāgāṅgatvam | nanu - etatkrameṇaiva labdham | tatrāpi 'āgneye prathamājyabhāge mantro 'pyāgneyaḥ | saumye dvitīye saumyaḥ' ityeṣā vyavasthā liṅgenaiva labhyate | bāḍham | tathāpi 'vārtraghnīyugalaṃ paurṇamāsīkāle, vṛdhanvatīyugalamamāvāsyāyām' ityeṣā vyavasthā pūrvanaprāptā brāhmaṇavākyenābhidhīyate - iti na vaiyarthyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-ऽतिस्त्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्यऽ इति । एकेनाह्ना निष्पाद्यत्वात्साह्नो ज्योतिष्टोमः । दीक्षादिवसादूर्ध्वे सोमाभिषवदिवसात्पूर्व कर्तव्या होमा उपसदः । तासां द्वादशत्वं प्रकरणबलाज्ज्योतिष्टोमे निविशते । अहीनशब्दश्च तस्मिन्नेव कल्पते । ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृतित्वेन सर्वेषामङ्गानां तत्रोपदेशे सति तदुपदेशविकलविकृतीनामिव हीनत्वाभावात् । अतो द्वादशत्वत्रित्वयोर्विकल्पः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- आवृत्तसोमयागरूपो द्विरात्रत्रिरात्रादिरहर्गणः । तस्मिन्नहीनशब्दो रूढः । यौगिकत्वे तु ऽन हीनःऽ इति विगृह्य समासे कृते सत्ययज्ञादिशब्दबदाद्युदात्तः स्यात् । मध्योदात्तस्त्वाम्नायते । रूढिश्च विग्रहनिरपेक्षत्वाच्छीप्रबुद्धिहेतुः । अतो ज्योतिष्टोमवाचिनः साह्नशब्दाद्भिन्नेयमहीनसंज्ञा ज्योतिष्टोमाद्भिन्नमहर्गणमभिधत्ते । तस्मिन्नहर्गणे षष्ठीश्रुत्या तदुक्तं द्वादशत्वं निवेश्यते । तत्सिद्धये प्रकरणादिदमपनेतव्यम्

------------------ jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyate-'tistra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasya' iti | ekenāhnā niṣpādyatvātsāhno jyotiṣṭomaḥ | dīkṣādivasādūrdhve somābhiṣavadivasātpūrva kartavyā homā upasadaḥ | tāsāṃ dvādaśatvaṃ prakaraṇabalājjyotiṣṭome niviśate | ahīnaśabdaśca tasminneva kalpate | jyotiṣṭomasya nikhilasomayāgaprakṛtitvena sarveṣāmaṅgānāṃ tatropadeśe sati tadupadeśavikalavikṛtīnāmiva hīnatvābhāvāt | ato dvādaśatvatritvayorvikalpaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- āvṛttasomayāgarūpo dvirātratrirātrādirahargaṇaḥ | tasminnahīnaśabdo rūḍhaḥ | yaugikatve tu 'na hīnaḥ' iti vigṛhya samāse kṛte satyayajñādiśabdabadādyudāttaḥ syāt | madhyodāttastvāmnāyate | rūḍhiśca vigrahanirapekṣatvācchīprabuddhihetuḥ | ato jyotiṣṭomavācinaḥ sāhnaśabdādbhinneyamahīnasaṃjñā jyotiṣṭomādbhinnamahargaṇamabhidhatte | tasminnahargaṇe ṣaṣṭhīśrutyā taduktaṃ dvādaśatvaṃ niveśyate | tatsiddhaye prakaraṇādidamapanetavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽहस्ताववनेनिक्ते, ऽ ऽउलपराजिं स्तृणातिऽ इति । वेद्यामास्तरितुं संपादितस्तृणस्तम्ब उलपराजिः । तत्र - हस्तर्शुद्धदर्भास्तरणवाक्ययोर्नैरन्तर्येण पठितत्वात्क्रमप्रमाणेन हस्तर्शुद्धरास्तरणमात्रस्याङ्गम् - इति चेत् । मैवम् । अवनेजनं हस्तसंस्कारः । ऽसंस्कृतौ च हस्तौ सर्वानुष्ठानयोग्यौऽ इत्येतादृशं सामर्थ्यो लिङ्गम् । प्रकरणं च दर्शपूर्णमासयोः स्फुटम् । अतः प्रबलाभ्यां लिङ्गप्रकरणाभ्यां क्रमबाधात्सर्वशेषो हस्तर्शुद्धः । अयं न्यायो वाग्यमे ऽपि द्रष्टव्यः । स च वाग्यमो ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रुतः- ऽमुष्टी करोतिऽ ऽवाचं यच्छतिऽ इति । तदनन्तरमेवेदं श्रुतम् - ऽदीक्षितमावेदयतिऽ इति । आवेदनप्रकारश्चैवं श्रुतः- ऽअदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरुपांश्वाह देवेभ्य एवैनं प्राह, त्रिरुच्चैरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राहऽ इति । अत्र मुष्टीकरणवाङ्नियमाभ्यां हस्तजिह्वागतचापले निवारिते सति मनस एकाग्रस्य सर्वकर्मस्तु योग्यत्वं लिङ्गम् । तेन क्रमो बाध्यते

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'hastāvavanenikte, ' 'ulaparājiṃ stṛṇāti' iti | vedyāmāstarituṃ saṃpāditastṛṇastamba ulaparājiḥ | tatra - hastarśuddhadarbhāstaraṇavākyayornairantaryeṇa paṭhitatvātkramapramāṇena hastarśuddharāstaraṇamātrasyāṅgam - iti cet | maivam | avanejanaṃ hastasaṃskāraḥ | 'saṃskṛtau ca hastau sarvānuṣṭhānayogyau' ityetādṛśaṃ sāmarthyo liṅgam | prakaraṇaṃ ca darśapūrṇamāsayoḥ sphuṭam | ataḥ prabalābhyāṃ liṅgaprakaraṇābhyāṃ kramabādhātsarvaśeṣo hastarśuddhaḥ | ayaṃ nyāyo vāgyame 'pi draṣṭavyaḥ | sa ca vāgyamo jyotiṣṭomaprakaraṇe śrutaḥ- 'muṣṭī karoti' 'vācaṃ yacchati' iti | tadanantaramevedaṃ śrutam - 'dīkṣitamāvedayati' iti | āvedanaprakāraścaivaṃ śrutaḥ- 'adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇa iti trirupāṃśvāha devebhya evainaṃ prāha, triruccairubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha' iti | atra muṣṭīkaraṇavāṅniyamābhyāṃ hastajihvāgatacāpale nivārite sati manasa ekāgrasya sarvakarmastu yogyatvaṃ liṅgam | tena kramo bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽआग्नेयं चतुर्धा करोतिऽ इति । तत्र -आग्नेयवदैन्द्राग्नाग्नीषोमीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसंबन्धादाग्नेयशब्देन पुरोडाशत्रययुपलक्ष्यते । ततस्त्रयाणां शेषः- इति चेत् । मैवम् । नहि ऽआग्नेयःऽ इत्ययर्ं तद्धतः संबन्धमात्रे विहितः, किंतु द्देवतासंबन्धे । आग्निश्च केवलो द्विदैवत्ययोः पुरोडाशयोर्न देवता । ततो द्देवतैकदेशेन कृत्स्नदेवतोपलक्षणत्वादाग्नेयत्वं तयोर्न मुख्यमिति मुख्य एवाऽग्नेये चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'āgneyaṃ caturdhā karoti' iti | tatra -āgneyavadaindrāgnāgnīṣomīyayorapi puroḍāśayoragnisaṃbandhādāgneyaśabdena puroḍāśatrayayupalakṣyate | tatastrayāṇāṃ śeṣaḥ- iti cet | maivam | nahi 'āgneyaḥ' ityayarṃ taddhataḥ saṃbandhamātre vihitaḥ, kiṃtu ddevatāsaṃbandhe | āgniśca kevalo dvidaivatyayoḥ puroḍāśayorna devatā | tato ddevataikadeśena kṛtsnadevatopalakṣaṇatvādāgneyatvaṃ tayorna mukhyamiti mukhya evā'gneye caturdhākaraṇaṃ vyavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-ऽजाघन्या पत्नीः संयाजयन्तिऽ इति । जाघनी पशोः पुच्छम् । पत्नीशब्दो ऽत्राऽहुतिचतुष्टयात्मकस्य कर्मणो नामधेयैकदेशः । अत एव श्रूयते-ऽपञ्च प्रयाजा इज्यन्ते, चत्वारः पत्नीसंयाजाःऽ इति । तत्र तृतीयाहुतौ देवपत्नीनां देवतात्वात्तद्द्वारा कर्मनाम्नः पत्नीसंयाजशब्दस्य प्रवृत्तिः । तत्र जाघनीमुद्दिश्य पत्नीसंयाजसंस्कारो विधीयते । जाघनी च पशौ समवेता न तु दर्शपूर्णमासयोः । अतः प्रकरणादुत्कृष्य पशौ निवेशनम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- जाघनीशब्देन पशोर्भामो ऽभिधीयते । स च दर्शपूर्णमासयोः पशुयागत्वाभावे ऽपि क्रयादिना संपादयितुं शक्यते । न चात्र पशौ विद्यमानायां जाघन्यां पत्नीसंयाजैः संस्कार्यत्वम् । तृतीयया साधनत्वावगमात् । तस्मात्-न प्रकरणादुत्कर्षः

darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'jāghanyā patnīḥ saṃyājayanti' iti | jāghanī paśoḥ puccham | patnīśabdo 'trā'huticatuṣṭayātmakasya karmaṇo nāmadheyaikadeśaḥ | ata eva śrūyate-'pañca prayājā ijyante, catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ' iti | tatra tṛtīyāhutau devapatnīnāṃ devatātvāttaddvārā karmanāmnaḥ patnīsaṃyājaśabdasya pravṛttiḥ | tatra jāghanīmuddiśya patnīsaṃyājasaṃskāro vidhīyate | jāghanī ca paśau samavetā na tu darśapūrṇamāsayoḥ | ataḥ prakaraṇādutkṛṣya paśau niveśanam- iti prāpte, - brūmaḥ- jāghanīśabdena paśorbhāmo 'bhidhīyate | sa ca darśapūrṇamāsayoḥ paśuyāgatvābhāve 'pi krayādinā saṃpādayituṃ śakyate | na cātra paśau vidyamānāyāṃ jāghanyāṃ patnīsaṃyājaiḥ saṃskāryatvam | tṛtīyayā sādhanatvāvagamāt | tasmāt-na prakaraṇādutkarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽदीर्घसोमे संतृद्येद्धृत्यैऽ इति । सोमयागविशेषो दीर्घसोमः । तस्मिन्सोमाभिषवाधारयोरधिषवणफलकयोः संतर्दनं कार्यम् । अन्योन्यवियोगेन शैथिल्यं मा भूदिति दृढसंश्लेषः संतर्दनम् । तदेतत्प्रकरणबलात्प्रकृतौ निविशते । न च तत्र दीर्घसोमत्वानुपपत्तिः । ऽदीर्घस्य सोमःऽ इत्येवं दीर्घशब्दस्य यजमानविशेषणत्वेनाप्युपपत्तेः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽषष्ठीसमासात्कर्मधारयो बलीयान्ऽ इति (निषादस्थपत्यधिकरणे) वक्ष्यते । तथा सति दीर्घत्वं सोमस्य धर्मः, न तु यजमानस्य । नन्वेवमपि प्रकृतिभूतस्य सोमस्येष्टिपश्वपेक्षया दीर्घत्वमस्त्येव - इति चेत् । न । सोमशब्देनैव तदवगतौ दीर्घशब्दस्य वैयर्थ्यात् । न हीष्टिपश्वपेक्षया ह्रस्वः कश्चित्सोमो ऽस्ति, यस्य व्यावृत्तये दीर्घशब्दः प्रयुज्येत । तस्मात्प्रकृतिरूपं ह्रस्वं सोयं व्यावर्तयितुमयं दीर्घशब्दः । विकृतिषूक्थ्यादिषु ग्रहाधिक्याद्दीर्घत्वम् । द्विरात्रादिषु चाऽवृत्त्या दीर्घत्वम् । तस्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा विकृतिषु तन्निवेशः । प्रकृतौ तु दीर्घशब्दस्य बाधः पूर्वमुक्तः । संतर्दनबाधश्च साक्षाच्छ्रूयते- ऽहनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे न संतृणत्ति, असंतृष्णे हि हन्ऽ इति । तस्मात्- न प्रकृतौ निवेशः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'dīrghasome saṃtṛdyeddhṛtyai' iti | somayāgaviśeṣo dīrghasomaḥ | tasminsomābhiṣavādhārayoradhiṣavaṇaphalakayoḥ saṃtardanaṃ kāryam | anyonyaviyogena śaithilyaṃ mā bhūditi dṛḍhasaṃśleṣaḥ saṃtardanam | tadetatprakaraṇabalātprakṛtau niviśate | na ca tatra dīrghasomatvānupapattiḥ | 'dīrghasya somaḥ' ityevaṃ dīrghaśabdasya yajamānaviśeṣaṇatvenāpyupapatteḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'ṣaṣṭhīsamāsātkarmadhārayo balīyān' iti (niṣādasthapatyadhikaraṇe) vakṣyate | tathā sati dīrghatvaṃ somasya dharmaḥ, na tu yajamānasya | nanvevamapi prakṛtibhūtasya somasyeṣṭipaśvapekṣayā dīrghatvamastyeva - iti cet | na | somaśabdenaiva tadavagatau dīrghaśabdasya vaiyarthyāt | na hīṣṭipaśvapekṣayā hrasvaḥ kaścitsomo 'sti, yasya vyāvṛttaye dīrghaśabdaḥ prayujyeta | tasmātprakṛtirūpaṃ hrasvaṃ soyaṃ vyāvartayitumayaṃ dīrghaśabdaḥ | vikṛtiṣūkthyādiṣu grahādhikyāddīrghatvam | dvirātrādiṣu cā'vṛttyā dīrghatvam | tasmādvākyena prakaraṇaṃ bādhitvā vikṛtiṣu tanniveśaḥ | prakṛtau tu dīrghaśabdasya bādhaḥ pūrvamuktaḥ | saṃtardanabādhaśca sākṣācchrūyate- 'hanū vā ete yajñasya yadadhiṣavaṇe na saṃtṛṇatti, asaṃtṛṣṇe hi han' iti | tasmāt- na prakṛtau niveśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते- ऽन प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्ऽ इति । सो ऽयं प्रतिषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यःऽ न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । ऽएववाव प्रथमोऽ यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमःऽ इति तस्य प्रथमयज्ञत्वामिधानात्- इति चेत् मैवम् । ऽपुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्ये प्रवृणक्तिऽ इति वाक्येन क्ततौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न च विधिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वादनिर्णयः । निषेधवाक्ये प्रथमशब्देन निषेधस्य प्रयोगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्वस्तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथमं काण्डम्, तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीयं काण्डम् । एवम्- आदावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयः । तथा सति प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः । तदावृत्तिविषयतया यज्ञे लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे ऽपि क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः, प्रयोगे लाक्षणिकः स्यात्- इति चेत् । बाढम् । तथाप्यसंजातविरोधिनिलाक्षणिकत्वकल्पनाद्वरमुत्तर पदे तत्कल्पनम् । तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्ग्यनिषेधः । ननु-सप्तसंस्थायुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपो ऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च तत्र श्रूयते- अग्निष्टोमे प्रवृणक्तिऽ इति । एवं तर्ह्यधिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थास्तु । तथा हि श्रूयते- ऽकामं तु यो ऽनूचानः स्यात्, तस्य प्रवञ्ज्यात्ऽ इति । तस्मात्- अनूचानव्यतिरिक्तकर्तृके ऽग्निष्टोमप्रथमप्रयोग एवायं निषेधः

------------------ jyotiṣṭome pravargyākhyaṃ karma prakṛtya śrūyate- 'na prathamayajñe pravṛñjyāt' iti | so 'yaṃ pratiṣedho jyotiṣṭomakratau draṣṭavyaḥ' na tu tadīyaprathamaprayoge | kutaḥ | 'evavāva prathamo' yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭomaḥ' iti tasya prathamayajñatvāmidhānāt- iti cet maivam | 'purastādupasadāṃ pravargye pravṛṇakti' iti vākyena ktatau pravargyasya vihitatvāt | na ca vidhiniṣedhavākyayoḥ samānabalatvādanirṇayaḥ | niṣedhavākye prathamaśabdena niṣedhasya prayogaparatvanirṇayāt | prathamadvitīyādiśabdāḥ kriyāyā āvṛttau mukhyāḥ, tatsaṃbandhādvastuṣūpacaryante | prathamamadhyetavyatvātprathamaṃ kāṇḍam, tadanantaramadhyetavyatvāddvitīyaṃ kāṇḍam | evam- ādāvutpannatvātprathamaḥ putraḥ, tadanantaramutpannatvāddvitīyaḥ | tathā sati prayogakriyāyā āvṛttiviśeṣe prathamaśabdo mukhyaḥ | tadāvṛttiviṣayatayā yajñe lākṣaṇikaḥ | tvatpakṣe 'pi kratau mukhyo yajñaśabdaḥ, prayoge lākṣaṇikaḥ syāt- iti cet | bāḍham | tathāpyasaṃjātavirodhinilākṣaṇikatvakalpanādvaramuttara pade tatkalpanam | tasmājjyotiṣṭomasya prathamaprayoge pravargyaniṣedhaḥ | nanu-saptasaṃsthāyuktasya jyotiṣṭomasya prathamasaṃsthārūpo 'gniṣṭomaḥ, tatrāyaṃ niṣedhaḥ paryavasyati | vidhiśca tatra śrūyate- agniṣṭome pravṛṇakti' iti | evaṃ tarhyadhikāribhedena vidhiniṣedhayorvyavasthāstu | tathā hi śrūyate- 'kāmaṃ tu yo 'nūcānaḥ syāt, tasya pravañjyāt' iti | tasmāt- anūcānavyatiriktakartṛke 'gniṣṭomaprathamaprayoga evāyaṃ niṣedhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयत्- ऽतस्मात्पूषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हिऽ इति । तत्र- दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्टभागत्वं संतर्दनप्रतिपदादिवत्सिद्धम् । तथाप्युत्तरा । धिकरणे तस्मिन्नेव विषये विशेषं वक्तुमिह प्रस्तूयते

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyat- 'tasmātpūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi' iti | tatra- dantarahitasya pūṣṇaḥ piṣṭabhāgatvaṃ saṃtardanapratipadādivatsiddham | tathāpyuttarā | dhikaraṇe tasminneva viṣaye viśeṣaṃ vaktumiha prastūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽपौष्णं चरुमनुनिर्वपेत्ऽ इति चरुर्विहितः । ऽपौष्णं श्याममालमेतान्नकामःऽ इति पशुविधिः । ऽपशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतिऽ इत्येतच्चोदकेन पौष्णपशौ प्राप्तम् । तत्र- ऽयद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाशःऽ इति न्यायेन पुरोडाशस्य पूषा देवता । तत्र पूर्वोक्तं पेषणं विषयीकृत्योच्यमानाः संशयपूर्वोत्तरपक्षा विस्पष्टाः

------------------ 'pauṣṇaṃ carumanunirvapet' iti carurvihitaḥ | 'pauṣṇaṃ śyāmamālametānnakāmaḥ' iti paśuvidhiḥ | 'paśumālabhya puroḍāśaṃ nirvapati' ityetaccodakena pauṣṇapaśau prāptam | tatra- 'yaddevatyaḥ paśustaddevatyaḥ puroḍāśaḥ' iti nyāyena puroḍāśasya pūṣā devatā | tatra pūrvoktaṃ peṣaṇaṃ viṣayīkṛtyocyamānāḥ saṃśayapūrvottarapakṣā vispaṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूये श्रूयते- ऽसौमापौष्णं चरुं निर्वपति, ऐन्द्रापौष्णं चरुम्ऽ इति । तत्र द्विदेवके ऽपि चरौ पिष्टभाजः पूष्णः सत्त्वात्तत्पेषणं पूषार्थे कर्तव्यम्- इति चेत् । तत्र वक्तव्यम्- किं पेषणस्य देवता प्रयोजिका, किंवा यागः । नाऽद्यः । यागमन्तरेण केवलदेवता फलजनकत्वाभावेन पेषणं प्रयोक्तुं न प्रभवति । पौष्णस्य यागस्य पेषणप्रयोजकत्वे तु तत्पेषणं द्विदेवके यागान्तरे गन्तुं नार्हति । - ऽपूषा प्रपिष्टभागःऽ इत्यत्र यागौ न श्रुतः- इति चेत् । मैवम् । भागशब्दान्यथानुपपत्त्या यागस्य कल्प्यत्वात् । नहि देवतात्वमन्तरेण पिष्टद्रव्यभाक्त्वं सिध्यति । सति च देवतात्वे द्रव्यदेवतयोर्लाभाद्यागः कल्प्यते । तस्मात्- एकदेवक्रयागस्य पेषणप्रयोजकत्वात्, न द्विदेवकयागे पेषणमस्ति

------------------ rājasūye śrūyate- 'saumāpauṣṇaṃ caruṃ nirvapati, aindrāpauṣṇaṃ carum' iti | tatra dvidevake 'pi carau piṣṭabhājaḥ pūṣṇaḥ sattvāttatpeṣaṇaṃ pūṣārthe kartavyam- iti cet | tatra vaktavyam- kiṃ peṣaṇasya devatā prayojikā, kiṃvā yāgaḥ | nā'dyaḥ | yāgamantareṇa kevaladevatā phalajanakatvābhāvena peṣaṇaṃ prayoktuṃ na prabhavati | pauṣṇasya yāgasya peṣaṇaprayojakatve tu tatpeṣaṇaṃ dvidevake yāgāntare gantuṃ nārhati | - 'pūṣā prapiṣṭabhāgaḥ' ityatra yāgau na śrutaḥ- iti cet | maivam | bhāgaśabdānyathānupapattyā yāgasya kalpyatvāt | nahi devatātvamantareṇa piṣṭadravyabhāktvaṃ sidhyati | sati ca devatātve dravyadevatayorlābhādyāgaḥ kalpyate | tasmāt- ekadevakrayāgasya peṣaṇaprayojakatvāt, na dvidevakayāge peṣaṇamasti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रेताग्निहोत्रे श्रूयते- ऽप्राचीनावीती दोहयेद्यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतिऽ इति । ऽये पुरोदञ्चो दर्भाः, तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणीयात्ऽ इति । तत्र- मृतस्याग्निहोत्रे दोहने प्राचीनावीतम्, दर्भास्तरणे दक्षिणाग्रत्वं च यथा विधीयते, तथा मरणात्पूर्वे जीवतो ऽग्निहोत्रे दोहनाङ्गमुपवीतम्, दर्भास्तरणाङ्गमुत्तराग्रत्वं विधातव्यम् । ऽदेषेभ्यो यज्ञोपवीती दोहयेत्ऽ ऽमरणात्पुरा ये दर्भास्त उदञ्चः कार्याःऽ इति वचनव्यक्तिः । नह्येतदुभयमन्यतः प्राप्तम् । तस्मात्- अपूर्वार्थो विधीयताम्- इति चेत् । मैवम् । हिशब्देन यच्छब्देन चोभयत्रानुवादत्वप्रतीतेः । अस्ति च तयोः प्राप्तिः । ऽअग्रवन्त्युदगग्राणिऽ- इति स्मृत्या सर्वस्मिन्दैविके कर्मणि प्राप्तमुत्तराग्रत्वमनूद्य विधेयं दक्षिणाग्रत्वं स्तूयते । तथा- दर्शपूर्णमासयोः ऽउपव्ययतेऽ इत्यनेन विधिना प्राप्तं दैविकमुपवीतमनूद्य विधेयं प्राचीनावीतं स्तूयते । तस्माद्- अनुवादः

------------------ pretāgnihotre śrūyate- 'prācīnāvītī dohayedyajñopavītī hi devebhyo dohayati' iti | 'ye purodañco darbhāḥ, tāndakṣiṇāgrānstṛṇīyāt' iti | tatra- mṛtasyāgnihotre dohane prācīnāvītam, darbhāstaraṇe dakṣiṇāgratvaṃ ca yathā vidhīyate, tathā maraṇātpūrve jīvato 'gnihotre dohanāṅgamupavītam, darbhāstaraṇāṅgamuttarāgratvaṃ vidhātavyam | 'deṣebhyo yajñopavītī dohayet' 'maraṇātpurā ye darbhāsta udañcaḥ kāryāḥ' iti vacanavyaktiḥ | nahyetadubhayamanyataḥ prāptam | tasmāt- apūrvārtho vidhīyatām- iti cet | maivam | hiśabdena yacchabdena cobhayatrānuvādatvapratīteḥ | asti ca tayoḥ prāptiḥ | 'agravantyudagagrāṇi'- iti smṛtyā sarvasmindaivike karmaṇi prāptamuttarāgratvamanūdya vidheyaṃ dakṣiṇāgratvaṃ stūyate | tathā- darśapūrṇamāsayoḥ 'upavyayate' ityanena vidhinā prāptaṃ daivikamupavītamanūdya vidheyaṃ prācīnāvītaṃ stūyate | tasmād- anuvādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.