Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3

------------------ अनेन द्वितीयतृतीययोरध्याययोः पौर्वापर्ये निरूपितम्

------------------ anena dvitīyatṛtīyayoradhyāyayoḥ paurvāparye nirūpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यदिदमस्मिंस्तृतीयाध्याये प्रतिपाद्यं शेषत्वम्, न तच्छाब्दम् । कुतः । केनापि शब्देन शेषत्वस्याप्रतीयमानत्वात् । व्युत्पन्नो हि शब्दः प्रत्यायकः । व्युत्पतिश्च न शेषशेषिभावे क्वचिद्दृष्टा । लोके सर्वत्र क्रियाकारकान्वयस्यैव व्युत्पत्तिप्रयोजकत्वदर्शनात् । अतः शेषताया अशब्दत्वान्नायमध्याय आरम्भणीय इति चेत् । मैवम् । अन्वये शेषशेषिभावस्यान्तर्भावात् । न हि गुणप्रधानभावमन्तरेणान्वयः संभवति । द्वयोर्गुणयोः परस्पराकाङ्क्षारहितत्वेनान्वययोग्यत्वाभावात् । एवं द्वयोः प्रधानयोरपि । अतो व्युत्पत्तिसंभवात्क्रियाकारकतदन्वया यथा शाब्दाः, तथा तदन्वयान्तर्गतः शेषशेषिभावो ऽपि शाब्दः । तस्मादयमध्याय आरम्भणीयः

------------------ yadidamasmiṃstṛtīyādhyāye pratipādyaṃ śeṣatvam, na tacchābdam | kutaḥ | kenāpi śabdena śeṣatvasyāpratīyamānatvāt | vyutpanno hi śabdaḥ pratyāyakaḥ | vyutpatiśca na śeṣaśeṣibhāve kvaciddṛṣṭā | loke sarvatra kriyākārakānvayasyaiva vyutpattiprayojakatvadarśanāt | ataḥ śeṣatāyā aśabdatvānnāyamadhyāya ārambhaṇīya iti cet | maivam | anvaye śeṣaśeṣibhāvasyāntarbhāvāt | na hi guṇapradhānabhāvamantareṇānvayaḥ saṃbhavati | dvayorguṇayoḥ parasparākāṅkṣārahitatvenānvayayogyatvābhāvāt | evaṃ dvayoḥ pradhānayorapi | ato vyutpattisaṃbhavātkriyākārakatadanvayā yathā śābdāḥ, tathā tadanvayāntargataḥ śeṣaśeṣibhāvo 'pi śābdaḥ | tasmādayamadhyāya ārambhaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतिऽ इत्येवमग्निहोत्रे यज्ञोपवीतस्य सिद्धवदनुवादेन लिङ्गेन सर्वकर्मार्थमुपवीतम्- इति चेत् । न । लिङ्गस्यान्यथोपपत्तेः । मृताग्निहोत्रं तस्मिन्दिने ऽन्येन हूयते । तत्र ऽप्राचीनावीती दोहयेत्ऽ इति विधाय तस्य स्तुतये ऽयज्ञेपवीतीऽ- इत्याद्यनूदितम् । अतो लिङ्गाभासेन बाधासंभवात्प्रकरणाद्दर्शपूर्णमाक्षाङ्गमुपवीत्रम्

------------------ 'yajñopavītī hi devebhyo dohayati' ityevamagnihotre yajñopavītasya siddhavadanuvādena liṅgena sarvakarmārthamupavītam- iti cet | na | liṅgasyānyathopapatteḥ | mṛtāgnihotraṃ tasmindine 'nyena hūyate | tatra 'prācīnāvītī dohayet' iti vidhāya tasya stutaye 'yajñepavītī'- ityādyanūditam | ato liṅgābhāsena bādhāsaṃbhavātprakaraṇāddarśapūrṇamākṣāṅgamupavītram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ न तावदत्र शेषत्वस्य स्वरूपं निरूपयितुं शक्यते । तथा हि-शेषत्वं नाम किम्-अविनाभूतत्वम्, प्रयोज्यत्वं वा, विध्यन्तविहितत्वं वा । नाऽद्यः । षडद्यागानामविनाभूतानां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इत्यत्र तुषोपवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्प्रयोज्यत्वाभावात् । न तृतीयः । बिध्यादिविहितस्य पलाशशाखाच्छेदस्य सत्यपि शेषत्वे विध्यन्तविहितत्वाभावात् । तस्मान्नास्ति शेषतायाः स्वरूपम् । नापि हेतुरस्ति । ऽविमतः शेषः, एवंत्वात्, इति कस्यचिद्धेतोरनिरूपणात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽविमतः प्रयाजादिः शेषः, परार्थत्वात्, भृत्यादिवत्ऽ इति हेतुः सुनिरूपः । अविनाभूतत्वादीनां लक्षणानां दुष्टत्वे ऽपि ऽपरार्थः शेषःऽ इति लक्षणस्यादुष्टत्वात् । तेन लक्षित आकारः स्वरूपम् । न च पारार्थ्यस्यैव हेतुत्वे लक्षणत्वे च सांकर्यम् । आकारभेदेन तद्भेदात् । दृष्टान्ते गृहीतव्याप्तिं सहायीकृत्य बोधक आकारो हेतुः । इतख्यावृत्त्या बोधक आकारो लक्षणम् । तस्माच्छेषताया हेतुस्वरूपे विद्येते

------------------ na tāvadatra śeṣatvasya svarūpaṃ nirūpayituṃ śakyate | tathā hi-śeṣatvaṃ nāma kim-avinābhūtatvam, prayojyatvaṃ vā, vidhyantavihitatvaṃ vā | nā'dyaḥ | ṣaḍadyāgānāmavinābhūtānāṃ parasparaśeṣatvaprasaṅgāt | na dvitīyaḥ | 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' ityatra tuṣopavāpaṃ prati śeṣasyāpi kapālasya tatprayojyatvābhāvāt | na tṛtīyaḥ | bidhyādivihitasya palāśaśākhācchedasya satyapi śeṣatve vidhyantavihitatvābhāvāt | tasmānnāsti śeṣatāyāḥ svarūpam | nāpi heturasti | 'vimataḥ śeṣaḥ, evaṃtvāt, iti kasyaciddhetoranirūpaṇāt-iti prāpte,- brūmaḥ- 'vimataḥ prayājādiḥ śeṣaḥ, parārthatvāt, bhṛtyādivat' iti hetuḥ sunirūpaḥ | avinābhūtatvādīnāṃ lakṣaṇānāṃ duṣṭatve 'pi 'parārthaḥ śeṣaḥ' iti lakṣaṇasyāduṣṭatvāt | tena lakṣita ākāraḥ svarūpam | na ca pārārthyasyaiva hetutve lakṣaṇatve ca sāṃkaryam | ākārabhedena tadbhedāt | dṛṣṭānte gṛhītavyāptiṃ sahāyīkṛtya bodhaka ākāro hetuḥ | itakhyāvṛttyā bodhaka ākāro lakṣaṇam | tasmāccheṣatāyā hetusvarūpe vidyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फ्यकपालादिकं द्रव्यम्, अरूणिमादिको गुणः, अवघातप्रोक्षणादिकः संस्कारः । एतेषु त्रिष्वेव शेषत्वम् । स्वर्गः फलम्, तत्कामी पुरुषः, दर्शपूर्णमासौ कर्म । न हि फलादीनां त्रयाणां शेषत्वमस्ति । उपकारित्वस्य शेषत्वलक्षणस्य फलादिष्वभावात् - इति बादरेर्मतम् । पारार्थ्ये लक्षणमभिप्रेत्य ऽफलादयो ऽपि शेषाःऽ इति जैमिनेर्मतम् । तथा च त्रीणि सूत्राणि पठ्यन्ते- ऽकर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्ऽ ऽफलं च पुरुषार्थत्वात्ऽ ऽपुरुषश्च कर्मार्थत्वात्ऽ इति । तत्रोपकारित्वमतिव्याप्तम् । प्रधानभूते ऽपि स्वामिनि गर्भदासोपकारित्वदर्शनात् । तस्माज्जैमिनिमतमेव मुख्यः सिद्धान्तः

sphyakapālādikaṃ dravyam, arūṇimādiko guṇaḥ, avaghātaprokṣaṇādikaḥ saṃskāraḥ | eteṣu triṣveva śeṣatvam | svargaḥ phalam, tatkāmī puruṣaḥ, darśapūrṇamāsau karma | na hi phalādīnāṃ trayāṇāṃ śeṣatvamasti | upakāritvasya śeṣatvalakṣaṇasya phalādiṣvabhāvāt - iti bādarermatam | pārārthye lakṣaṇamabhipretya 'phalādayo 'pi śeṣāḥ' iti jaiminermatam | tathā ca trīṇi sūtrāṇi paṭhyante- 'karmāṇyapi jaiminiḥ phalārthatvāt' 'phalaṃ ca puruṣārthatvāt' 'puruṣaśca karmārthatvāt' iti | tatropakāritvamativyāptam | pradhānabhūte 'pi svāmini garbhadāsopakāritvadarśanāt | tasmājjaiminimatameva mukhyaḥ siddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीहिधर्मा अवघातप्रोक्षणादयः, आज्यधर्मा उत्पवनावेक्षणादयः, सांनाय्यधर्मा दोहनातञ्चनादयः । ते सर्वे फलहेतुतया दर्शपूर्णमासापूर्वेण संगच्छन्ते । अवान्तरापूर्वस्य कस्यचिदभावात् । एकेनैवापूर्वेण फलसिद्धावपूर्वान्तरस्य कल्पकाभावात् । फलापूर्वप्रयुक्त्या चानुष्ठीयमाना धर्मा यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठिताः फलापूर्वे जनयन्त्येव- इति सांकर्ये प्राप्ते, - ब्रूमः- आग्नेयादयः षड्यागा भिन्नक्षणवर्तिनो विनश्वराः संभूय फलापूर्वे जनयितुं न शक्नवन्ति । ततस्तज्जननसमर्थान्याग्नेयादिजन्यानि षडवान्तरापूर्वाणि कल्प्यानि । तेषु पुरोडाशद्रव्यकयागजन्यापूर्वे व्रीहिधर्माणां प्रयोजकं, प्रत्यासन्नत्वात् । फलापूर्वे तु तेन व्यवहितम् । एवम्-आज्यधर्माणां सांनाय्यधर्माणां च तत्तद्द्रव्यकयागजन्यावान्तरापूर्वेणैव साक्षात्संगतिः । तथासति तत्तदपूर्वप्रयुक्ताः संस्कारास्तत्तदपूर्वसाधनप्रकृतिद्रव्येष्वेव व्यवतिष्ठन्ते । ननु दर्शपूर्णमासप्रकरणमत्र संस्काराणां विनियोजकम् । तच्च सर्वप्रकृतिद्रव्यसाधारणमिति तदवस्थमेव सांकर्यम् । अथोच्येत-ऽतुषविमोकस्य व्रीहिष्वेव संभवात्तेष्ववाववातः, न त्वाज्यसांनाय्ययोः । एवं विलापनमाज्य एव । दोहनादिकं सांनाय्य एवऽ - इति । बाढम् । दृष्टार्थानां धर्माणां व्यवस्थितत्वे ऽप्यदृष्टार्थाः प्रोक्षणादयः संकीर्येरन-इति चेत् । मैवम् । ऽव्रीहीन्प्रोक्षतिऽ ऽआज्यमवेक्षतेऽ इत्यादिद्वितीयाश्रुत्या व्यवस्थापितत्वात् । श्रुतिश्च प्रकरणाद्बलीयसी । तस्माद्व्यवस्थिता धर्माः

vrīhidharmā avaghātaprokṣaṇādayaḥ, ājyadharmā utpavanāvekṣaṇādayaḥ, sāṃnāyyadharmā dohanātañcanādayaḥ | te sarve phalahetutayā darśapūrṇamāsāpūrveṇa saṃgacchante | avāntarāpūrvasya kasyacidabhāvāt | ekenaivāpūrveṇa phalasiddhāvapūrvāntarasya kalpakābhāvāt | phalāpūrvaprayuktyā cānuṣṭhīyamānā dharmā yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitāḥ phalāpūrve janayantyeva- iti sāṃkarye prāpte, - brūmaḥ- āgneyādayaḥ ṣaḍyāgā bhinnakṣaṇavartino vinaśvarāḥ saṃbhūya phalāpūrve janayituṃ na śaknavanti | tatastajjananasamarthānyāgneyādijanyāni ṣaḍavāntarāpūrvāṇi kalpyāni | teṣu puroḍāśadravyakayāgajanyāpūrve vrīhidharmāṇāṃ prayojakaṃ, pratyāsannatvāt | phalāpūrve tu tena vyavahitam | evam-ājyadharmāṇāṃ sāṃnāyyadharmāṇāṃ ca tattaddravyakayāgajanyāvāntarāpūrveṇaiva sākṣātsaṃgatiḥ | tathāsati tattadapūrvaprayuktāḥ saṃskārāstattadapūrvasādhanaprakṛtidravyeṣveva vyavatiṣṭhante | nanu darśapūrṇamāsaprakaraṇamatra saṃskārāṇāṃ viniyojakam | tacca sarvaprakṛtidravyasādhāraṇamiti tadavasthameva sāṃkaryam | athocyeta-'tuṣavimokasya vrīhiṣveva saṃbhavātteṣvavāvavātaḥ, na tvājyasāṃnāyyayoḥ | evaṃ vilāpanamājya eva | dohanādikaṃ sāṃnāyya eva' - iti | bāḍham | dṛṣṭārthānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthitatve 'pyadṛṣṭārthāḥ prokṣaṇādayaḥ saṃkīryerana-iti cet | maivam | 'vrīhīnprokṣati' 'ājyamavekṣate' ityādidvitīyāśrutyā vyavasthāpitatvāt | śrutiśca prakaraṇādbalīyasī | tasmādvyavasthitā dharmāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रेताग्निहोत्र एवं श्रूयते-ऽअधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेत्, उपरि हि देवेभ्यो धारयतिऽ इति । अत्र- ऽपित्र्यं हविर्होतुं हस्ते धारयन्यदा मन्त्रं पठति, तदानीं स्त्रुग्दण्डस्याधस्तात्समिधं धारयेत्- इति यद्विधीयते, तदेतद्दैविकेनोपरिधारणेन स्तूयते । हिशब्देन पूर्वाधिकरण इवानुवादत्वप्रतीतेः- इति चेत् । मैवम् । दैविके हविषि स्त्रुग्दण्डस्योपरि समिद्धारणस्यापूर्वार्थत्वेन विधातव्यत्वात् । अनुवादत्वगमको हिशब्दऽसंभवादुपेक्षणीयः

------------------ pretāgnihotra evaṃ śrūyate-'adhastātsamidhaṃ dhārayannanudravet, upari hi devebhyo dhārayati' iti | atra- 'pitryaṃ havirhotuṃ haste dhārayanyadā mantraṃ paṭhati, tadānīṃ strugdaṇḍasyādhastātsamidhaṃ dhārayet- iti yadvidhīyate, tadetaddaivikenoparidhāraṇena stūyate | hiśabdena pūrvādhikaraṇa ivānuvādatvapratīteḥ- iti cet | maivam | daivike haviṣi strugdaṇḍasyopari samiddhāraṇasyāpūrvārthatvena vidhātavyatvāt | anuvādatvagamako hiśabda'saṃbhavādupekṣaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽस्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्पे च कृष्णाजिनं च शम्या चोल्खलं च मुसलं च दृषच्चोषला चैतानि वै दश यज्ञायुधानिऽ इति । स्फ्यशब्देन खड्गाकारं काष्ठमुच्यते । तत्र-व्रीह्यादिद्रव्येष्ववघातादिसंस्काराणां सांकर्ये निराकृते ऽपि स्फ्यकपालादिद्रव्याणा मुद्धननपुरोडाशश्रवणाद्यङ्गक्रियासु सांकर्ये निराकर्तुमशक्यम् । येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यांचित्क्रियायां कृतायामपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधत्वस्याविरोधात् । नह्यव्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्वमपैति - इति प्राप्ते, -- ब्रूमः- ऽस्फ्येनोद्धन्तिऽ ऽकपालेषु श्रपयतिऽ ऽअग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपतिऽ ऽशूर्पेंण विविनक्तिऽ ऽकृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणातिऽ ऽशम्यया । दृषदमुपदधातिऽ ऽउलूखलमुसलाभ्यामवहन्तिऽ ऽदृषदुपलाभ्यां पिनष्टिऽ इत्येतेषां विशेषसंयोगबोधकानां वाक्यानां वैयर्थ्ये सांकर्यपक्षे प्रसज्येत । व्यवस्थापक्षे ऽपि संबन्धसामान्यबोधकं यज्ञायुधवाक्यमनर्थकम् - इति चेत् । न । उद्धननादिवाक्यसिद्धार्थानुवादत्वात् । न च वैपरीत्येनोद्धननादिवाक्यानामेवानुवादत्वमिति वाच्यम् । बहुवैयर्थ्यस्य जघन्यत्वात् । न चात्यन्तं यज्ञायुधानुवादस्य वैयर्थ्यम् । ऽयज्ञायुधानि संभरन्तिऽ इत्यासादनबिधानायोपयुक्तत्वात् । तस्मात् - अवघातादिसंस्कार इव स्फ्यकपालादिद्रव्याणि व्यवस्थितानि

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'sphyaśca kapālāni cāgnihotrahavaṇī ca śūrpe ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyā colkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣaccoṣalā caitāni vai daśa yajñāyudhāni' iti | sphyaśabdena khaḍgākāraṃ kāṣṭhamucyate | tatra-vrīhyādidravyeṣvavaghātādisaṃskārāṇāṃ sāṃkarye nirākṛte 'pi sphyakapālādidravyāṇā muddhananapuroḍāśaśravaṇādyaṅgakriyāsu sāṃkarye nirākartumaśakyam | yena kenāpi dravyeṇa yasyāṃ kasyāṃcitkriyāyāṃ kṛtāyāmapi śrūyamāṇasya yajñāyudhatvasyāvirodhāt | nahyavyavasthāmātreṇa yajñasādhanatvamapaiti - iti prāpte, -- brūmaḥ- 'sphyenoddhanti' 'kapāleṣu śrapayati' 'agnihotrahavaṇyā havīṃṣi nirvapati' 'śūrpeṃṇa vivinakti' 'kṛṣṇājinamadhastādulūkhalasyāvastṛṇāti' 'śamyayā | dṛṣadamupadadhāti' 'ulūkhalamusalābhyāmavahanti' 'dṛṣadupalābhyāṃ pinaṣṭi' ityeteṣāṃ viśeṣasaṃyogabodhakānāṃ vākyānāṃ vaiyarthye sāṃkaryapakṣe prasajyeta | vyavasthāpakṣe 'pi saṃbandhasāmānyabodhakaṃ yajñāyudhavākyamanarthakam - iti cet | na | uddhananādivākyasiddhārthānuvādatvāt | na ca vaiparītyenoddhananādivākyānāmevānuvādatvamiti vācyam | bahuvaiyarthyasya jaghanyatvāt | na cātyantaṃ yajñāyudhānuvādasya vaiyarthyam | 'yajñāyudhāni saṃbharanti' ityāsādanabidhānāyopayuktatvāt | tasmāt - avaghātādisaṃskāra iva sphyakapālādidravyāṇi vyavasthitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽअरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणातिऽ इति । तत्र - अरुणाशब्दो ऽरुणिमानं गुणमाचष्टे । गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि ऽनागृहीतविशेषण विशिष्टेर् बुद्धःऽ इति न्यायेन गुणबोधकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणमात्रे तद्व्युत्पत्तेश्च । तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाश्रुत्या सोमक्रयसाधनत्वं प्रतीयते तच्चानुपपन्नम् । अमूर्तस्य गुणस्य वासोहिण्याजिवत्क्रयसाधनत्वासंभवात् । ततस्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम् । प्रकरणं च ग्रहचमसाद्यखिलद्रव्येष्वरुणिमानं निवेशयति । न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दार्थयोरपि सर्वद्रव्यगामित्वं शङ्कनीयम् । तयोः शब्दयोर्द्रव्यवाचित्वात् । पिङ्गलवर्णे अक्षिणी यस्याः सा गौः पिङ्गाक्षी । एवमेकहायनी । यद्यप्येकगोवाचिनौ शब्दौ, तथापि विशेषणभूतधर्मभेदाच्छब्दद्वयम् । तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्वयविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति । न चेतरद्द्रव्यमितरद्रव्ये निवेशयितुं शक्यम् । अरुणिमगुणस्तु द्रव्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वात्तेषु निवेश्यते । तत्रैषाक्षरयोजना - ऽअरुणयाऽ इत्येतत्पृथग्वाक्यम् । तत्र तृतीयाश्रुत्या प्राकरणिकानि साधनद्रव्याणि सर्वाण्यनूद्य प्रातिपदिकेन गुणो विधीयते-ऽयानि ज्योतिष्टोम् साधनद्रव्याणि, तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानिऽ इति । तस्मात् - गुणः संकीर्णः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्यमूर्ते गुणः, तथापि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यमवच्छिनत्ति । तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वारा गुणस्य क्रयेणान्वयो भवति । एवं सति वाक्यभेदो न भविष्यति । ननु वाक्यभेदाभावे ऽपि लक्षणा दुर्वारा । गुणवाचिनः शब्दस्य गुणिद्रव्यपरत्वाङ्गीकारात् । मैवम् । गुस्यैवात्र तृतीयाश्रुत्या साधनत्वमुच्यते । तच्च द्रव्यद्वारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या द्रव्यावच्छेदकत्वं कल्प्यते । तर्हि ग्रहचमसादिद्रव्यमप्यवच्छिद्यताम् - इति चेत् । न । तस्य द्रव्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदवच्छेदे गुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनत्वासिद्धेः । तर्हि - ऽवाससा क्रीणातिऽ ऽअजया क्रीणातिऽ इति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वात्तदवच्छेदो ऽस्तु - इति चेत् । न । तेषां क्रयान्तरसाधनत्वात् । न हि तत्राग्निहोत्रे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिद्रव्यविकल्पो विधीयते । अनुवाद्यस्य क्रयमात्रस्याग्निहोत्रवदन्यत्राविधानात् । ततो वस्त्रादिद्रव्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः । नहि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्राद्यवच्छेदो युक्तः । तस्मात्क्रयेण साक्षादन्वितयोर्द्रव्यगुणयोः पश्चादर्थापत्त्या परस्परवच्छेदकत्वेनान्वयः । तथा सति ऽआरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातिऽ इत्यर्थः पर्यवस्यति । तस्मात् - आरुण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते

------------------ jyotiṣṭome śrūyate - 'aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā somaṃ krīṇāti' iti | tatra - aruṇāśabdo 'ruṇimānaṃ guṇamācaṣṭe | guṇiviṣayatayā prayujyamānasyāpi 'nāgṛhītaviśeṣaṇa viśiṣṭer buddhaḥ' iti nyāyena guṇabodhakatvāt | anvayavyatirekābhyāṃ guṇamātre tadvyutpatteśca | tasya cāruṇimaguṇasya tṛtīyāśrutyā somakrayasādhanatvaṃ pratīyate taccānupapannam | amūrtasya guṇasya vāsohiṇyājivatkrayasādhanatvāsaṃbhavāt | tatastṛtīyāśruterviniyojakatvābhāvena prakaraṇasyātra viniyojakatvaṃ vaktavyam | prakaraṇaṃ ca grahacamasādyakhiladravyeṣvaruṇimānaṃ niveśayati | na cānena nyāyena piṅgākṣyekahāyanīśabdārthayorapi sarvadravyagāmitvaṃ śaṅkanīyam | tayoḥ śabdayordravyavācitvāt | piṅgalavarṇe akṣiṇī yasyāḥ sā gauḥ piṅgākṣī | evamekahāyanī | yadyapyekagovācinau śabdau, tathāpi viśeṣaṇabhūtadharmabhedācchabdadvayam | tacca yugapatpravṛttaṃ saddharmadvayaviśiṣṭaṃ godravyaṃ krayasādhanatvena vidadhāti | na cetaraddravyamitaradravye niveśayituṃ śakyam | aruṇimaguṇastu dravyeṣu viśeṣaṇatvenānvetuṃ yogyatvātteṣu niveśyate | tatraiṣākṣarayojanā - 'aruṇayā' ityetatpṛthagvākyam | tatra tṛtīyāśrutyā prākaraṇikāni sādhanadravyāṇi sarvāṇyanūdya prātipadikena guṇo vidhīyate-'yāni jyotiṣṭom sādhanadravyāṇi, tāni sarvāṇyaruṇāni kartavyāni' iti | tasmāt - guṇaḥ saṃkīrṇaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadyapyamūrte guṇaḥ, tathāpi hāyanavadakṣivacca godravyamavacchinatti | tacca dravyaṃ sādhanamiti taddvārā guṇasya krayeṇānvayo bhavati | evaṃ sati vākyabhedo na bhaviṣyati | nanu vākyabhedābhāve 'pi lakṣaṇā durvārā | guṇavācinaḥ śabdasya guṇidravyaparatvāṅgīkārāt | maivam | gusyaivātra tṛtīyāśrutyā sādhanatvamucyate | tacca dravyadvāramantareṇa na saṃbhavatītyarthāpattyā dravyāvacchedakatvaṃ kalpyate | tarhi grahacamasādidravyamapyavacchidyatām - iti cet | na | tasya dravyasya krayasādhanatvābhāvena tadavacchede guṇasya śrūyamāṇakrayasādhanatvāsiddheḥ | tarhi - 'vāsasā krīṇāti' 'ajayā krīṇāti' iti vastrādīnāṃ krayasādhanatvāttadavacchedo 'stu - iti cet | na | teṣāṃ krayāntarasādhanatvāt | na hi tatrāgnihotre payodadhyādivikalpavatkrayānuvādena vastrādidravyavikalpo vidhīyate | anuvādyasya krayamātrasyāgnihotravadanyatrāvidhānāt | tato vastrādidravyaviśiṣṭāḥ krayāntaravidhayaḥ | nahi svavākyagatamekahāyanīdravyamupekṣya vastrādyavacchedo yuktaḥ | tasmātkrayeṇa sākṣādanvitayordravyaguṇayoḥ paścādarthāpattyā parasparavacchedakatvenānvayaḥ | tathā sati 'āruṇyaviśiṣṭaikahāyanyā krīṇāti' ityarthaḥ paryavasyati | tasmāt - āruṇyaguṇaḥ krayahetumekahāyanīmeva bhajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सोमे श्रूयते- ऽदशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टिऽ इति । दशापत्रित्रं वासःखण्डः । तत्र - यथा ऽपशुना यजेतऽ इत्यश्चोपादेयपशुगतमेकत्वं विवक्षितम्, तद्वद्द्देश्यग्रहगतमप्येकत्वं विवक्षितव्यम् । किंच ग्रहशब्दस्य जातिवाचित्वेन जातेः संस्कायत्वे सति तदाश्रयभूते यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठितेन संस्कारेण जातिः संस्कृता भवति । तस्मात् - एक एव ग्रहः शोधनीयः-इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽग्रहम्ऽ इति द्वितीयया ग्रहस्योद्देश्यतया प्रयोजनवत्तया च प्राधान्यं गम्यते । ग्रहं प्रति गुणः संमार्गः । ऽप्रतिप्रधानं च गुण आवर्तनीयःऽ इति न्यायेन यावन्तो ग्रहाः सन्ति, ते संमार्जनीयाः । एवं निश्चये सति संमार्जयितव्यग्रहेयत्ताया अवुभुत्सितत्वादुद्देश्यगतमेकत्वं श्रूयमाणमप्यविवक्षितम् । अथोच्येत - नेदमुद्देश्यगतम्, किंतु द्वयं विधेयम्-इति । तन्न । वाक्यभेदापत्तेः । ऽग्रहं संसृज्यात्, तं चैकम्ऽ इत्येवं विधेयार्थभेदाद्वाक्यभेदः । ऽ पशुना यजेतऽ इत्यत्र तु यागं प्रति गुणभूतः पशुः । न हि ऽप्रतिगुणं प्रधानस्याऽवृत्तिःऽ इति कश्चिन्यायो ऽस्ति । तत इयत्ताया बुभुत्सितत्वाच्छ्रूयमाणमेकत्वं विवक्ष्यत इति वैषम्यम् । न च जातिः संस्कार्या । तस्या अभूर्तत्वात् । ततो जातिद्वारा द्रव्यलक्षको गुणशब्दः । तत्र चाऽवृत्तिरुक्ता । तस्मात्- सर्वे ग्रहाः संमार्जनीयाः

------------------ some śrūyate- 'daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭi' iti | daśāpatritraṃ vāsaḥkhaṇḍaḥ | tatra - yathā 'paśunā yajeta' ityaścopādeyapaśugatamekatvaṃ vivakṣitam, tadvadddeśyagrahagatamapyekatvaṃ vivakṣitavyam | kiṃca grahaśabdasya jātivācitvena jāteḥ saṃskāyatve sati tadāśrayabhūte yasminkasminnapi dravye 'nuṣṭhitena saṃskāreṇa jātiḥ saṃskṛtā bhavati | tasmāt - eka eva grahaḥ śodhanīyaḥ-iti prāpte, - brūmaḥ- 'graham' iti dvitīyayā grahasyoddeśyatayā prayojanavattayā ca prādhānyaṃ gamyate | grahaṃ prati guṇaḥ saṃmārgaḥ | 'pratipradhānaṃ ca guṇa āvartanīyaḥ' iti nyāyena yāvanto grahāḥ santi, te saṃmārjanīyāḥ | evaṃ niścaye sati saṃmārjayitavyagraheyattāyā avubhutsitatvāduddeśyagatamekatvaṃ śrūyamāṇamapyavivakṣitam | athocyeta - nedamuddeśyagatam, kiṃtu dvayaṃ vidheyam-iti | tanna | vākyabhedāpatteḥ | 'grahaṃ saṃsṛjyāt, taṃ caikam' ityevaṃ vidheyārthabhedādvākyabhedaḥ | ' paśunā yajeta' ityatra tu yāgaṃ prati guṇabhūtaḥ paśuḥ | na hi 'pratiguṇaṃ pradhānasyā'vṛttiḥ' iti kaścinyāyo 'sti | tata iyattāyā bubhutsitatvācchrūyamāṇamekatvaṃ vivakṣyata iti vaiṣamyam | na ca jātiḥ saṃskāryā | tasyā abhūrtatvāt | tato jātidvārā dravyalakṣako guṇaśabdaḥ | tatra cā'vṛttiruktā | tasmāt- sarve grahāḥ saṃmārjanīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽग्रहम्ऽ इत्यत्र प्रत्ययार्थभूतमेकत्वं यथा न विवक्षितम्, तथा प्रातिदिकार्थस्य ग्रहत्वस्याप्यविवक्षा संभाव्यते । ततो ग्रहशब्दस्य सोमपात्रोपलक्षकत्वाद्ग्रहाणामिव चमसानामपि संमार्गेण सोमावसेकनिर्हरणप्रयोजनसंभवाच्यमसादयो ऽपि मार्जनीयाः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- एकत्वं वाक्यभेदेन दुष्टत्वादविवक्षितम् । अदुष्टं तु ग्रहत्वं कुतो न विवक्ष्येत । ततः सत्यपि प्रयोजने प्रमाणाभावाच्चमसादौ नास्ति संमार्गः । न च विपयापेक्षया तत्कल्पनम् । ग्रहश्रुत्यैव तद्विषयसमर्पणात् । तस्मान्नास्ति संमार्गः

'graham' ityatra pratyayārthabhūtamekatvaṃ yathā na vivakṣitam, tathā prātidikārthasya grahatvasyāpyavivakṣā saṃbhāvyate | tato grahaśabdasya somapātropalakṣakatvādgrahāṇāmiva camasānāmapi saṃmārgeṇa somāvasekanirharaṇaprayojanasaṃbhavācyamasādayo 'pi mārjanīyāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- ekatvaṃ vākyabhedena duṣṭatvādavivakṣitam | aduṣṭaṃ tu grahatvaṃ kuto na vivakṣyeta | tataḥ satyapi prayojane pramāṇābhāvāccamasādau nāsti saṃmārgaḥ | na ca vipayāpekṣayā tatkalpanam | grahaśrutyaiva tadviṣayasamarpaṇāt | tasmānnāsti saṃmārgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वाजपेयप्रकरणे श्रूयते - ऽ सप्तदशारत्निर्वाजपेयस्य यूपो भवतिऽ इति । तत्र - यूपद्रव्यगतं सप्तदशारत्निशब्दोदितं यदूर्ध्वमानं तद्वाजपेयकर्मणो ऽङ्गम् । सप्तदशारत्निशब्दवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यात् । प्रकरणं चैवमनुगृह्यते । यदि कर्मणः साक्षादूर्ध्वमानं न संभवेत्, तर्हि वाजपेयगतं खादिरमूर्ध्वे यत्षोडशिपात्रं तस्मिन्नद उन्मानं प्रथमं संबध्य तद्द्वारा कर्मणान्वेति - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽसप्तदशारत्निर्यूपःऽ इति सामानाधिकरण्याद्यूपेन साक्षात्संबध्यते । तस्य यूपस्य पश्वङ्गत्वादुन्मानं यूपद्वारा पशोरङ्गं भवति । तस्यापि पशोर्वाजपेयाङ्गत्वात्पशुद्वारा कर्मणो ऽङ्गम् । यद्यपि वाजपेययूपशब्दयोरानन्तर्यमस्ति, तथापि वाजपेयस्य सोमयागतया साक्षाद्यूपसंबन्धाभावा- त्पशुव्यवधानमभ्युपेयम् । ऽवाजपेयस्यऽ इति षष्ठ्याः संबन्धमात्रवाचित्वेन व्यवहितसंबन्धमप्यसावभिधत्ते । ऽदेवदत्तस्य नप्ताऽ इति प्रयोगात् । यत्तु-सप्तदशारत्निवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यम्, पञ्च प्रकरणम्ऽ तदुभयमप्यविरुद्धम् । पश्वङ्गत्वे ऽप्यन्ततो वाजपेयाङ्गत्वाङ्गीकारात् । किंच- पूर्वपक्षे यूपशब्देन षोडाशिपात्रं लक्षणीयम् । सिद्धान्ते तु नासौ देषः

------------------ vājapeyaprakaraṇe śrūyate - ' saptadaśāratnirvājapeyasya yūpo bhavati' iti | tatra - yūpadravyagataṃ saptadaśāratniśabdoditaṃ yadūrdhvamānaṃ tadvājapeyakarmaṇo 'ṅgam | saptadaśāratniśabdavājapeyaśabdayorānantaryāt | prakaraṇaṃ caivamanugṛhyate | yadi karmaṇaḥ sākṣādūrdhvamānaṃ na saṃbhavet, tarhi vājapeyagataṃ khādiramūrdhve yatṣoḍaśipātraṃ tasminnada unmānaṃ prathamaṃ saṃbadhya taddvārā karmaṇānveti - iti prāpte, - brūmaḥ- 'saptadaśāratniryūpaḥ' iti sāmānādhikaraṇyādyūpena sākṣātsaṃbadhyate | tasya yūpasya paśvaṅgatvādunmānaṃ yūpadvārā paśoraṅgaṃ bhavati | tasyāpi paśorvājapeyāṅgatvātpaśudvārā karmaṇo 'ṅgam | yadyapi vājapeyayūpaśabdayorānantaryamasti, tathāpi vājapeyasya somayāgatayā sākṣādyūpasaṃbandhābhāvā- tpaśuvyavadhānamabhyupeyam | 'vājapeyasya' iti ṣaṣṭhyāḥ saṃbandhamātravācitvena vyavahitasaṃbandhamapyasāvabhidhatte | 'devadattasya naptā' iti prayogāt | yattu-saptadaśāratnivājapeyaśabdayorānantaryam, pañca prakaraṇam' tadubhayamapyaviruddham | paśvaṅgatve 'pyantato vājapeyāṅgatvāṅgīkārāt | kiṃca- pūrvapakṣe yūpaśabdena ṣoḍāśipātraṃ lakṣaṇīyam | siddhānte tu nāsau deṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इति श्रूयते । ऽकदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषेऽ इत्यसावृगैन्द्री । तत्रेन्द्रस्य प्रकाशनात् । ऽभो इन्द्र, कदाचिदपि घातको न भवसि । किंत्वाहुतिं दत्तवते यजमानाय प्रीयसेऽ इत्यर्थः । तत्र-इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गान्मन्त्रस्येन्द्रविषयक्रिया साधनत्वं गम्यते । यद्यसौ मन्त्र इन्द्रप्रधानकक्रियायाः साधको न भवेत्, तदानीमनेन मन्त्रेणेन्द्रप्रकाशनं व्यर्थे स्यात् । तस्मात् ऽएतन्मन्त्रकरणकक्रियां प्रतीन्द्रः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यीं- त्पादनं लिङ्गविनियोगः । ऽकासौ क्रियाऽ इति विशेषजिज्ञासायाम् ऽऐन्द्योपतिष्ठतेऽ इत्यनेनाविरुद्धपद- द्वयरूपेण वाक्येनोपस्थानक्रियायां पर्यवसानं क्रियते । तथासति ऽऐन्द्रमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इत्ययमर्थः पर्यवस्यति । तथा ऽगार्हपत्यम्ऽ इति द्वितीयान्तपदरूपया श्रुत्या गार्हपत्यस्य प्राधान्यं गम्यते । तच्च गुणभूतां यत्किंचित्करणकक्रियामन्तरेण न संभवति । ततः ऽतादृशीं कांचित्क्रियां प्रति गार्ह्यत्यः प्रधानम्ऽ इत्येतादृशबुद्ध्यींत्पादनं श्रुतिविनियोगः । ऽऐन्द्या, उपतिष्ठतेऽ इति पदद्वयेन मन्त्रविशेषक्रियाविशेषयोः पर्यवसानं भवति । तथा सति ऽऐन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इत्यर्थो भवति । तदेवं श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे सति प्रमाणत्वाविशेषाद्ब्रीहियववद्विकल्पः- इत्येकः पूर्वपक्षः । इन्द्रगार्हपत्ययोः प्रधानत्वाविशेषदुपस्थानस्य च गुणत्वात् ऽप्रतिप्रधानं गुणःऽ इति न्यायेनोपस्थानावृत्या श्रुतिलिङ्गयोः समुच्चयः- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । श्रुतिर्विनियुञ्जाना वस्तुसामथ्यमनुकृत्यैव विनियुङ्क्ते । अन्यथा ऽवह्निना सिञ्चेत्ऽ ऽवारिणा दहेत्ऽ इत्यपि विनियुज्येत । तत उपजीव्यत्वेन लिङ्गस्य प्रबलत्वादिन्द्र एव मन्त्रेणोपस्थेयः- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऐन्द्रमन्त्रस्य गार्हपत्ये मुख्यवृत्त्या शक्त्यभावे ऽपि गौणवृत्त्या शक्तिरस्तीति ऽनिवेशनःऽ- इत्यस्मिन्नुदाहरणे पूर्वमेव दर्शितम् । तथा सति सामर्थ्याभावकृतप्रतिबन्धाभावान्निर्विघ्ना श्रुतिः शीघ्रं विनियुङ्क्ते, लिङ्गं तु विलम्बते । मन्त्रपदान्यादौ स्वाभिधेयमर्थे प्रतिपादयन्ति । तत ऊर्ध्व मन्त्रस्य सामर्थ्ये निरूप्यते । पश्चात्सामर्थ्यवशात्साधनत्ववाचिनी प्राधान्यवाचिनी च श्रुतिः कल्पते । सा च श्रुतिः ऽमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतऽ इति विनियुङ्क्ते । तथा सति प्रत्यक्षश्रुतौ स्वाभिधेयप्रतिपादनविनियोगयो र्मध्यवर्तिनौ सामर्थ्यनिरूपण- श्रुतिकल्पनव्यापारौ न स्त इति प्राबल्यात्तया लिङ्गं बाध्यते । न च - प्रत्यक्षश्रुतिविनियोगवेलायामलब्धात्मकत्वेनाप्राप्तं लिङ्गं कथं बाध्येत- इति शङ्कनीयम् । भविष्यत्प्रप्तिमतिबन्धस्यैवात्र बाधत्वात् । श्रुत्या विनियुक्तस्य मन्त्रस्य पुनर्विनियोगाकाङ्क्षाया अनुदयात्कथं विनियोजकं लिङ्गं प्राप्स्यति । तस्मात् - गार्हपत्योपस्थाने मन्त्रः प्रत्यक्षश्रुत्या विनियुज्यते

------------------ 'aindyā gārhapatyamupatiṣṭhate' iti śrūyate | 'kadācana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe' ityasāvṛgaindrī | tatrendrasya prakāśanāt | 'bho indra, kadācidapi ghātako na bhavasi | kiṃtvāhutiṃ dattavate yajamānāya prīyase' ityarthaḥ | tatra-indraprakāśanasāmarthyarūpālliṅgānmantrasyendraviṣayakriyā sādhanatvaṃ gamyate | yadyasau mantra indrapradhānakakriyāyāḥ sādhako na bhavet, tadānīmanena mantreṇendraprakāśanaṃ vyarthe syāt | tasmāt 'etanmantrakaraṇakakriyāṃ pratīndraḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃ- tpādanaṃ liṅgaviniyogaḥ | 'kāsau kriyā' iti viśeṣajijñāsāyām 'aindyopatiṣṭhate' ityanenāviruddhapada- dvayarūpeṇa vākyenopasthānakriyāyāṃ paryavasānaṃ kriyate | tathāsati 'aindramantreṇendramupatiṣṭheta' ityayamarthaḥ paryavasyati | tathā 'gārhapatyam' iti dvitīyāntapadarūpayā śrutyā gārhapatyasya prādhānyaṃ gamyate | tacca guṇabhūtāṃ yatkiṃcitkaraṇakakriyāmantareṇa na saṃbhavati | tataḥ 'tādṛśīṃ kāṃcitkriyāṃ prati gārhyatyaḥ pradhānam' ityetādṛśabuddhyīṃtpādanaṃ śrutiviniyogaḥ | 'aindyā, upatiṣṭhate' iti padadvayena mantraviśeṣakriyāviśeṣayoḥ paryavasānaṃ bhavati | tathā sati 'aindreṇa mantreṇa gārhapatyamupatiṣṭhate' ityartho bhavati | tadevaṃ śrutiliṅgayorvirodhe sati pramāṇatvāviśeṣādbrīhiyavavadvikalpaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | indragārhapatyayoḥ pradhānatvāviśeṣadupasthānasya ca guṇatvāt 'pratipradhānaṃ guṇaḥ' iti nyāyenopasthānāvṛtyā śrutiliṅgayoḥ samuccayaḥ- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | śrutirviniyuñjānā vastusāmathyamanukṛtyaiva viniyuṅkte | anyathā 'vahninā siñcet' 'vāriṇā dahet' ityapi viniyujyeta | tata upajīvyatvena liṅgasya prabalatvādindra eva mantreṇopastheyaḥ- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | aindramantrasya gārhapatye mukhyavṛttyā śaktyabhāve 'pi gauṇavṛttyā śaktirastīti 'niveśanaḥ'- ityasminnudāharaṇe pūrvameva darśitam | tathā sati sāmarthyābhāvakṛtapratibandhābhāvānnirvighnā śrutiḥ śīghraṃ viniyuṅkte, liṅgaṃ tu vilambate | mantrapadānyādau svābhidheyamarthe pratipādayanti | tata ūrdhva mantrasya sāmarthye nirūpyate | paścātsāmarthyavaśātsādhanatvavācinī prādhānyavācinī ca śrutiḥ kalpate | sā ca śrutiḥ 'mantreṇendramupatiṣṭheta' iti viniyuṅkte | tathā sati pratyakṣaśrutau svābhidheyapratipādanaviniyogayo rmadhyavartinau sāmarthyanirūpaṇa- śrutikalpanavyāpārau na sta iti prābalyāttayā liṅgaṃ bādhyate | na ca - pratyakṣaśrutiviniyogavelāyāmalabdhātmakatvenāprāptaṃ liṅgaṃ kathaṃ bādhyeta- iti śaṅkanīyam | bhaviṣyatpraptimatibandhasyaivātra bādhatvāt | śrutyā viniyuktasya mantrasya punarviniyogākāṅkṣāyā anudayātkathaṃ viniyojakaṃ liṅgaṃ prāpsyati | tasmāt - gārhapatyopasthāne mantraḥ pratyakṣaśrutyā viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रूयते- ऽअभिक्रामं जुहोतिऽ इति । तत्र होमकाले यदेतदाहवनीयमभितः संचरणं, तत्कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्त्रा संबध्यते, न तु प्रयाजमात्रकर्त्रा । कुतः । अभिक्रमणस्य क्रियारूपस्य कारकत्वाभावेन प्रयाञक्रियया संबन्धासंभवात् - इति चेत् । मैवम् । क्रियारूपत्वादेव दर्शपूर्णमासक्रिययापि संबन्धासंभवात् । अथोच्येत-अभिक्रमणं कर्तृकारकेण साक्षात्संबध्यते, तद्द्वारा कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्मणा संबध्यते- इति । तदेतत्समाधानं प्रयाजसंबन्धे ऽपि समानम् । अतः संनिधिबलात्प्रयाजकर्त्रा संबध्यते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ prayājasamīpe śrūyate- 'abhikrāmaṃ juhoti' iti | tatra homakāle yadetadāhavanīyamabhitaḥ saṃcaraṇaṃ, tatkṛtsnadarśapūrṇamāsakartrā saṃbadhyate, na tu prayājamātrakartrā | kutaḥ | abhikramaṇasya kriyārūpasya kārakatvābhāvena prayāñakriyayā saṃbandhāsaṃbhavāt - iti cet | maivam | kriyārūpatvādeva darśapūrṇamāsakriyayāpi saṃbandhāsaṃbhavāt | athocyeta-abhikramaṇaṃ kartṛkārakeṇa sākṣātsaṃbadhyate, taddvārā kṛtsnadarśapūrṇamāsakarmaṇā saṃbadhyate- iti | tadetatsamādhānaṃ prayājasaṃbandhe 'pi samānam | ataḥ saṃnidhibalātprayājakartrā saṃbadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अस्मिन्नपि मते तावेव विषयसंशयौ । पूर्वोत्तरपक्षहेतुमात्रमन्यत् । प्रयाजसंनिधितो ऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणस्य प्रबलत्वात्प्राकरणिकेषु कृत्स्नेष्वप्यभिक्रमणं निविशते - इति पूर्वःपक्षः । "समिधो यजति"इत्यारंभ्याऽम्नातमवान्तरप्रयाजप्रकरणम् । तन्मध्ये ऽभिक्रमणमाम्नातम् । तस्य चाभिक्रमणविधेरुभयतः प्रयाजविषयैर्वाक्यैः संदृष्टत्वादभिक्रमणं प्रयाजमात्रे निविशते - इति राद्धान्तः । अस्मिन्नपि पक्षे महाप्रकरणं न विरुध्यते । प्रयाजद्वारा दर्शपूर्णमासयोर्निवेशात्

------------------ asminnapi mate tāveva viṣayasaṃśayau | pūrvottarapakṣahetumātramanyat | prayājasaṃnidhito 'pi darśapūrṇamāsaprakaraṇasya prabalatvātprākaraṇikeṣu kṛtsneṣvapyabhikramaṇaṃ niviśate - iti pūrvaḥpakṣaḥ | "samidho yajati"ityāraṃbhyā'mnātamavāntaraprayājaprakaraṇam | tanmadhye 'bhikramaṇamāmnātam | tasya cābhikramaṇavidherubhayataḥ prayājaviṣayairvākyaiḥ saṃdṛṣṭatvādabhikramaṇaṃ prayājamātre niviśate - iti rāddhāntaḥ | asminnapi pakṣe mahāprakaraṇaṃ na virudhyate | prayājadvārā darśapūrṇamāsayorniveśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे ऽविश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः"- इत्यस्मिन्प्रपाठके सप्तमाष्टमयोरनुवाकयोः- सामिधेनीब्राह्मणमाम्नातम् । नवमे - निवित्संज्ञकानाम्"अग्ने महां असि ब्राह्मणभारतऽ - इत्यादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम् । दशमे - काम्याः सामिधेनीपक्षाः । एकादशे तु - उपवीतमेवं विहितम् - ऽनिवीतं मनुष्याणाम्, प्राचीनावीतं पितॄणाम्, उपवीतं देवानाम्, उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते"इति । तत्र - पूर्वन्यायेन सामिधेनीप्रकरणस्यावान्तरस्याङ्गीकारात्सामिधेन्यङ्गमुपवीतम् - इति चेत् । न । निविद्ब्राह्मणेन सामिधेनीप्रकरणस्य विच्छेदितत्वात् । न च - निविदामपि सामिधेन्यङ्गतया तत्प्रकरणपाठादविच्छेदकत्वम् - इति वाच्यम् । लिङ्गेन निविदामग्न्यङ्गत्वावगमात् । आहुत्यधिकरणभूतमग्निं संबोध्य"महानसि"-इत्यादिभिर्निविद्वाक्यैरग्नेरुत्साहजननाय तद्गुणा आवेद्यन्ते । अत एव निर्वचनमेवं श्रूयते -"निविद्भर्न्यवेदयेत्, तन्निविदां निवित्त्वम्"इति । ननु - ऽसम्यगिध्यते ऽग्निर्याभिऋग्भिस्ताः सामिधेन्यःऽ इति व्युत्पत्त्या ता अप्यत्र ज्वलनद्वारेणाग्न्यर्था एव - इति चेत् । सन्तु नाम । नैतावता परस्परमङ्गाङ्गिभावः । ननु विच्छिद्यतां सामिधेनीप्रकरणम्, निवित्प्रकरणेनोपवीतस्य निबिदङ्गत्वं स्यात् - इति चेत् । न । पूर्वोत्तरानुवाकयोर्निविदामश्रवणेन प्रकरणाभावात् । संनिधिना तदङ्गत्वम् - इति चेत् । न । काम्यसामिधेनीभिर्व्यवधानात् । न च काम्यसामिधेन्यङ्गता शङ्कनीया । संनिधितः प्रकरणस्य प्रबलत्वात् । तस्मात् - इह प्रयाजन्यायाभावान्महाप्रकरणेन दर्शपूर्णमासाङ्गमुपवीतम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe 'viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ"- ityasminprapāṭhake saptamāṣṭamayoranuvākayoḥ- sāmidhenībrāhmaṇamāmnātam | navame - nivitsaṃjñakānām"agne mahāṃ asi brāhmaṇabhārata' - ityādīnāṃ mantrāṇāṃ brāhmaṇam | daśame - kāmyāḥ sāmidhenīpakṣāḥ | ekādaśe tu - upavītamevaṃ vihitam - 'nivītaṃ manuṣyāṇām, prācīnāvītaṃ pitṝṇām, upavītaṃ devānām, upavyayate devalakṣmameva tatkurute"iti | tatra - pūrvanyāyena sāmidhenīprakaraṇasyāvāntarasyāṅgīkārātsāmidhenyaṅgamupavītam - iti cet | na | nividbrāhmaṇena sāmidhenīprakaraṇasya viccheditatvāt | na ca - nividāmapi sāmidhenyaṅgatayā tatprakaraṇapāṭhādavicchedakatvam - iti vācyam | liṅgena nividāmagnyaṅgatvāvagamāt | āhutyadhikaraṇabhūtamagniṃ saṃbodhya"mahānasi"-ityādibhirnividvākyairagnerutsāhajananāya tadguṇā āvedyante | ata eva nirvacanamevaṃ śrūyate -"nividbharnyavedayet, tannividāṃ nivittvam"iti | nanu - 'samyagidhyate 'gniryābhiṛgbhistāḥ sāmidhenyaḥ' iti vyutpattyā tā apyatra jvalanadvāreṇāgnyarthā eva - iti cet | santu nāma | naitāvatā parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ | nanu vicchidyatāṃ sāmidhenīprakaraṇam, nivitprakaraṇenopavītasya nibidaṅgatvaṃ syāt - iti cet | na | pūrvottarānuvākayornividāmaśravaṇena prakaraṇābhāvāt | saṃnidhinā tadaṅgatvam - iti cet | na | kāmyasāmidhenībhirvyavadhānāt | na ca kāmyasāmidhenyaṅgatā śaṅkanīyā | saṃnidhitaḥ prakaraṇasya prabalatvāt | tasmāt - iha prayājanyāyābhāvānmahāprakaraṇena darśapūrṇamāsāṅgamupavītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ आधानप्रकरणे दारुपात्रं होमार्थे यज्ञार्थे च श्रूयते -"तस्माद्वारणो यज्ञावचरः स्यान्नत्वेतेन जुहुयात्, वैकङ्कतो यज्ञावचरः स्याज्जुहुयादेवैतेन"इति । यज्ञावचरो यज्ञप्रचारहेतुः । तत्र - वारणवैकङ्कतादिपात्रं प्रकरणबलादाधाने प्रथममन्वेति । एतेन पात्रेणाऽधाने प्रयोजनाभावादाधानाङ्गेषु पवमानहविःष्वेव तत्पात्रं निविशते । अस्ति हि पवमानहविषामाधानाङ्गत्वम् । तत्प्रकरणे पाठात् । ऽकृत्तिकास्वग्निमादधीतऽ इत्यस्मिन्प्रकरणे ऽप्रजापतिर्वाचः सत्यमपश्यत्ऽ इत्यस्मिन्ननुवाके ऽत्रीणि हवींषि निर्वपतिऽ इत्यादिना तानि विहितानि । ततो यथा सप्तदशारत्नित्वं वाजपेये साक्षादसंभवत्तदङ्गपशोरङ्गे निविशते, तद्वदिदमपि -- इति प्रापते, ब्रूमः- अग्निमुद्दिश्याऽधानं यथा विहितं, तथा पवमानहवींष्यपि । ऽयदाहवनीये जुह्वति तेन सो ऽस्वाभीष्टः प्रीतःऽ इत्याहवनीयोद्देशेन पवमानहविर्होमविधानात् । तस्मादग्निसंस्कारत्वेन समाम्नातानाप्राधानहविषां नास्ति परस्परमङ्गाङ्गिभावः । तथा सति प्रकरणस्य पात्रं प्रति विनियोजकत्वाभावात् । ऽवैकङ्कतो यज्ञावचरःऽ इति वाक्येन दर्शपूर्णमासादिसर्वयज्ञेषु तद्विनियुज्यते

------------------ ādhānaprakaraṇe dārupātraṃ homārthe yajñārthe ca śrūyate -"tasmādvāraṇo yajñāvacaraḥ syānnatvetena juhuyāt, vaikaṅkato yajñāvacaraḥ syājjuhuyādevaitena"iti | yajñāvacaro yajñapracārahetuḥ | tatra - vāraṇavaikaṅkatādipātraṃ prakaraṇabalādādhāne prathamamanveti | etena pātreṇā'dhāne prayojanābhāvādādhānāṅgeṣu pavamānahaviḥṣveva tatpātraṃ niviśate | asti hi pavamānahaviṣāmādhānāṅgatvam | tatprakaraṇe pāṭhāt | 'kṛttikāsvagnimādadhīta' ityasminprakaraṇe 'prajāpatirvācaḥ satyamapaśyat' ityasminnanuvāke 'trīṇi havīṃṣi nirvapati' ityādinā tāni vihitāni | tato yathā saptadaśāratnitvaṃ vājapeye sākṣādasaṃbhavattadaṅgapaśoraṅge niviśate, tadvadidamapi -- iti prāpate, brūmaḥ- agnimuddiśyā'dhānaṃ yathā vihitaṃ, tathā pavamānahavīṃṣyapi | 'yadāhavanīye juhvati tena so 'svābhīṣṭaḥ prītaḥ' ityāhavanīyoddeśena pavamānahavirhomavidhānāt | tasmādagnisaṃskāratvena samāmnātānāprādhānahaviṣāṃ nāsti parasparamaṅgāṅgibhāvaḥ | tathā sati prakaraṇasya pātraṃ prati viniyojakatvābhāvāt | 'vaikaṅkato yajñāvacaraḥ' iti vākyena darśapūrṇamāsādisarvayajñeṣu tadviniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽवार्त्रघ्नीऽ पूर्णमासे ऽनूच्येते, वृधन्वती अमावायायाम्ऽ इति । तत्र - इदं वार्त्रघ्नीयुगलं वृधन्वतीयुगलं च हौत्रकाण्ड आज्यभागयोः क्रमे ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्घनम् -ऽ इत्यनुवाकेनाऽम्नातम् । उदाहृतेन तु ब्राह्मणवाक्येन दर्शपूर्णमासयागयोस्तद्विधिरवगम्यते । तत्र वाक्यस्य प्रबलत्वादेषां मन्त्राणां दर्शपूर्णमासयागाङ्गत्वम्, न त्वाज्यभागाङ्गत्वम् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्गनत्ऽ इत्याग्नेयी प्रथमा वार्त्रघ्नी, ऽत्वं सोमासि सत्पतिःऽ इति सौम्या द्वितीया वार्त्रघ्नी । ऽअग्निः प्रत्नेन जन्मनाऽ - इत्याग्नेयी प्रथमा बृधन्वती, ऽसोम गीर्भिष्ट्वा वयम्ऽ इति सौम्या द्वितीया वृधन्वती । तत्र मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयागयोराग्नेयपुरोडाशसद्भावादाग्नेयीद्वयस्य विकल्पेन पुरोनुवाक्यात्वं कथंचिद्भवतु । सौम्ययोस्तु तन्न संभवति । सोमदेवताया अभावात् । नह्यग्नीषोमीये ऽपि केवलः सोमो विद्यते । किंच ऽपूर्णमासे, अमावास्यायाम्ऽ इति सप्तमीभ्यामाधारत्वं गम्यते । तच्च यागवाचित्वे यागस्य मुख्यत्वान्न संभवति । कालस्य तूपसर्जनत्वात्तद्वाचित्वं युक्तम् । किंच - प्रयाजमन्त्रानुवादकस्यानन्तरमेवायमनुवाकः पठितः । स चाऽज्यभागयोरङ्गयोः क्रमः । न तु मुख्ययोदर्श पूर्णमासयोः । तस्मान्न मन्त्रचतुष्टयस्य मुख्ययागाङ्गत्वम, किं त्वाज्यभागाङ्गत्वम् । ननु - एतत्क्रमेणैव लब्धम् । तत्रापि ऽआग्नेये प्रथमाज्यभागे मन्त्रो ऽप्याग्नेयः । सौम्ये द्वितीये सौम्यःऽ इत्येषा व्यवस्था लिङ्गेनैव लभ्यते । बाढम् । तथापि ऽवार्त्रघ्नीयुगलं पौर्णमासीकाले, वृधन्वतीयुगलममावास्यायाम्ऽ इत्येषा व्यवस्था पूर्वनप्राप्ता ब्राह्मणवाक्येनाभिधीयते - इति न वैयर्थ्यम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'vārtraghnī' pūrṇamāse 'nūcyete, vṛdhanvatī amāvāyāyām' iti | tatra - idaṃ vārtraghnīyugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ca hautrakāṇḍa ājyabhāgayoḥ krame 'agnirvṛtrāṇi jaṅghanam -' ityanuvākenā'mnātam | udāhṛtena tu brāhmaṇavākyena darśapūrṇamāsayāgayostadvidhiravagamyate | tatra vākyasya prabalatvādeṣāṃ mantrāṇāṃ darśapūrṇamāsayāgāṅgatvam, na tvājyabhāgāṅgatvam - iti prāpte, - brūmaḥ- 'agnirvṛtrāṇi jaṅganat' ityāgneyī prathamā vārtraghnī, 'tvaṃ somāsi satpatiḥ' iti saumyā dvitīyā vārtraghnī | 'agniḥ pratnena janmanā' - ityāgneyī prathamā bṛdhanvatī, 'soma gīrbhiṣṭvā vayam' iti saumyā dvitīyā vṛdhanvatī | tatra mukhyayordarśapūrṇamāsayāgayorāgneyapuroḍāśasadbhāvādāgneyīdvayasya vikalpena puronuvākyātvaṃ kathaṃcidbhavatu | saumyayostu tanna saṃbhavati | somadevatāyā abhāvāt | nahyagnīṣomīye 'pi kevalaḥ somo vidyate | kiṃca 'pūrṇamāse, amāvāsyāyām' iti saptamībhyāmādhāratvaṃ gamyate | tacca yāgavācitve yāgasya mukhyatvānna saṃbhavati | kālasya tūpasarjanatvāttadvācitvaṃ yuktam | kiṃca - prayājamantrānuvādakasyānantaramevāyamanuvākaḥ paṭhitaḥ | sa cā'jyabhāgayoraṅgayoḥ kramaḥ | na tu mukhyayodarśa pūrṇamāsayoḥ | tasmānna mantracatuṣṭayasya mukhyayāgāṅgatvama, kiṃ tvājyabhāgāṅgatvam | nanu - etatkrameṇaiva labdham | tatrāpi 'āgneye prathamājyabhāge mantro 'pyāgneyaḥ | saumye dvitīye saumyaḥ' ityeṣā vyavasthā liṅgenaiva labhyate | bāḍham | tathāpi 'vārtraghnīyugalaṃ paurṇamāsīkāle, vṛdhanvatīyugalamamāvāsyāyām' ityeṣā vyavasthā pūrvanaprāptā brāhmaṇavākyenābhidhīyate - iti na vaiyarthyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-ऽतिस्त्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्यऽ इति । एकेनाह्ना निष्पाद्यत्वात्साह्नो ज्योतिष्टोमः । दीक्षादिवसादूर्ध्वे सोमाभिषवदिवसात्पूर्व कर्तव्या होमा उपसदः । तासां द्वादशत्वं प्रकरणबलाज्ज्योतिष्टोमे निविशते । अहीनशब्दश्च तस्मिन्नेव कल्पते । ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृतित्वेन सर्वेषामङ्गानां तत्रोपदेशे सति तदुपदेशविकलविकृतीनामिव हीनत्वाभावात् । अतो द्वादशत्वत्रित्वयोर्विकल्पः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- आवृत्तसोमयागरूपो द्विरात्रत्रिरात्रादिरहर्गणः । तस्मिन्नहीनशब्दो रूढः । यौगिकत्वे तु ऽन हीनःऽ इति विगृह्य समासे कृते सत्ययज्ञादिशब्दबदाद्युदात्तः स्यात् । मध्योदात्तस्त्वाम्नायते । रूढिश्च विग्रहनिरपेक्षत्वाच्छीप्रबुद्धिहेतुः । अतो ज्योतिष्टोमवाचिनः साह्नशब्दाद्भिन्नेयमहीनसंज्ञा ज्योतिष्टोमाद्भिन्नमहर्गणमभिधत्ते । तस्मिन्नहर्गणे षष्ठीश्रुत्या तदुक्तं द्वादशत्वं निवेश्यते । तत्सिद्धये प्रकरणादिदमपनेतव्यम्

------------------ jyotiṣṭomaprakaraṇe śrūyate-'tistra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasya' iti | ekenāhnā niṣpādyatvātsāhno jyotiṣṭomaḥ | dīkṣādivasādūrdhve somābhiṣavadivasātpūrva kartavyā homā upasadaḥ | tāsāṃ dvādaśatvaṃ prakaraṇabalājjyotiṣṭome niviśate | ahīnaśabdaśca tasminneva kalpate | jyotiṣṭomasya nikhilasomayāgaprakṛtitvena sarveṣāmaṅgānāṃ tatropadeśe sati tadupadeśavikalavikṛtīnāmiva hīnatvābhāvāt | ato dvādaśatvatritvayorvikalpaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- āvṛttasomayāgarūpo dvirātratrirātrādirahargaṇaḥ | tasminnahīnaśabdo rūḍhaḥ | yaugikatve tu 'na hīnaḥ' iti vigṛhya samāse kṛte satyayajñādiśabdabadādyudāttaḥ syāt | madhyodāttastvāmnāyate | rūḍhiśca vigrahanirapekṣatvācchīprabuddhihetuḥ | ato jyotiṣṭomavācinaḥ sāhnaśabdādbhinneyamahīnasaṃjñā jyotiṣṭomādbhinnamahargaṇamabhidhatte | tasminnahargaṇe ṣaṣṭhīśrutyā taduktaṃ dvādaśatvaṃ niveśyate | tatsiddhaye prakaraṇādidamapanetavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽहस्ताववनेनिक्ते, ऽ ऽउलपराजिं स्तृणातिऽ इति । वेद्यामास्तरितुं संपादितस्तृणस्तम्ब उलपराजिः । तत्र - हस्तर्शुद्धदर्भास्तरणवाक्ययोर्नैरन्तर्येण पठितत्वात्क्रमप्रमाणेन हस्तर्शुद्धरास्तरणमात्रस्याङ्गम् - इति चेत् । मैवम् । अवनेजनं हस्तसंस्कारः । ऽसंस्कृतौ च हस्तौ सर्वानुष्ठानयोग्यौऽ इत्येतादृशं सामर्थ्यो लिङ्गम् । प्रकरणं च दर्शपूर्णमासयोः स्फुटम् । अतः प्रबलाभ्यां लिङ्गप्रकरणाभ्यां क्रमबाधात्सर्वशेषो हस्तर्शुद्धः । अयं न्यायो वाग्यमे ऽपि द्रष्टव्यः । स च वाग्यमो ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रुतः- ऽमुष्टी करोतिऽ ऽवाचं यच्छतिऽ इति । तदनन्तरमेवेदं श्रुतम् - ऽदीक्षितमावेदयतिऽ इति । आवेदनप्रकारश्चैवं श्रुतः- ऽअदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरुपांश्वाह देवेभ्य एवैनं प्राह, त्रिरुच्चैरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राहऽ इति । अत्र मुष्टीकरणवाङ्नियमाभ्यां हस्तजिह्वागतचापले निवारिते सति मनस एकाग्रस्य सर्वकर्मस्तु योग्यत्वं लिङ्गम् । तेन क्रमो बाध्यते

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate - 'hastāvavanenikte, ' 'ulaparājiṃ stṛṇāti' iti | vedyāmāstarituṃ saṃpāditastṛṇastamba ulaparājiḥ | tatra - hastarśuddhadarbhāstaraṇavākyayornairantaryeṇa paṭhitatvātkramapramāṇena hastarśuddharāstaraṇamātrasyāṅgam - iti cet | maivam | avanejanaṃ hastasaṃskāraḥ | 'saṃskṛtau ca hastau sarvānuṣṭhānayogyau' ityetādṛśaṃ sāmarthyo liṅgam | prakaraṇaṃ ca darśapūrṇamāsayoḥ sphuṭam | ataḥ prabalābhyāṃ liṅgaprakaraṇābhyāṃ kramabādhātsarvaśeṣo hastarśuddhaḥ | ayaṃ nyāyo vāgyame 'pi draṣṭavyaḥ | sa ca vāgyamo jyotiṣṭomaprakaraṇe śrutaḥ- 'muṣṭī karoti' 'vācaṃ yacchati' iti | tadanantaramevedaṃ śrutam - 'dīkṣitamāvedayati' iti | āvedanaprakāraścaivaṃ śrutaḥ- 'adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇa iti trirupāṃśvāha devebhya evainaṃ prāha, triruccairubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha' iti | atra muṣṭīkaraṇavāṅniyamābhyāṃ hastajihvāgatacāpale nivārite sati manasa ekāgrasya sarvakarmastu yogyatvaṃ liṅgam | tena kramo bādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽआग्नेयं चतुर्धा करोतिऽ इति । तत्र -आग्नेयवदैन्द्राग्नाग्नीषोमीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसंबन्धादाग्नेयशब्देन पुरोडाशत्रययुपलक्ष्यते । ततस्त्रयाणां शेषः- इति चेत् । मैवम् । नहि ऽआग्नेयःऽ इत्ययर्ं तद्धतः संबन्धमात्रे विहितः, किंतु द्देवतासंबन्धे । आग्निश्च केवलो द्विदैवत्ययोः पुरोडाशयोर्न देवता । ततो द्देवतैकदेशेन कृत्स्नदेवतोपलक्षणत्वादाग्नेयत्वं तयोर्न मुख्यमिति मुख्य एवाऽग्नेये चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'āgneyaṃ caturdhā karoti' iti | tatra -āgneyavadaindrāgnāgnīṣomīyayorapi puroḍāśayoragnisaṃbandhādāgneyaśabdena puroḍāśatrayayupalakṣyate | tatastrayāṇāṃ śeṣaḥ- iti cet | maivam | nahi 'āgneyaḥ' ityayarṃ taddhataḥ saṃbandhamātre vihitaḥ, kiṃtu ddevatāsaṃbandhe | āgniśca kevalo dvidaivatyayoḥ puroḍāśayorna devatā | tato ddevataikadeśena kṛtsnadevatopalakṣaṇatvādāgneyatvaṃ tayorna mukhyamiti mukhya evā'gneye caturdhākaraṇaṃ vyavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-ऽजाघन्या पत्नीः संयाजयन्तिऽ इति । जाघनी पशोः पुच्छम् । पत्नीशब्दो ऽत्राऽहुतिचतुष्टयात्मकस्य कर्मणो नामधेयैकदेशः । अत एव श्रूयते-ऽपञ्च प्रयाजा इज्यन्ते, चत्वारः पत्नीसंयाजाःऽ इति । तत्र तृतीयाहुतौ देवपत्नीनां देवतात्वात्तद्द्वारा कर्मनाम्नः पत्नीसंयाजशब्दस्य प्रवृत्तिः । तत्र जाघनीमुद्दिश्य पत्नीसंयाजसंस्कारो विधीयते । जाघनी च पशौ समवेता न तु दर्शपूर्णमासयोः । अतः प्रकरणादुत्कृष्य पशौ निवेशनम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- जाघनीशब्देन पशोर्भामो ऽभिधीयते । स च दर्शपूर्णमासयोः पशुयागत्वाभावे ऽपि क्रयादिना संपादयितुं शक्यते । न चात्र पशौ विद्यमानायां जाघन्यां पत्नीसंयाजैः संस्कार्यत्वम् । तृतीयया साधनत्वावगमात् । तस्मात्-न प्रकरणादुत्कर्षः

darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'jāghanyā patnīḥ saṃyājayanti' iti | jāghanī paśoḥ puccham | patnīśabdo 'trā'huticatuṣṭayātmakasya karmaṇo nāmadheyaikadeśaḥ | ata eva śrūyate-'pañca prayājā ijyante, catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ' iti | tatra tṛtīyāhutau devapatnīnāṃ devatātvāttaddvārā karmanāmnaḥ patnīsaṃyājaśabdasya pravṛttiḥ | tatra jāghanīmuddiśya patnīsaṃyājasaṃskāro vidhīyate | jāghanī ca paśau samavetā na tu darśapūrṇamāsayoḥ | ataḥ prakaraṇādutkṛṣya paśau niveśanam- iti prāpte, - brūmaḥ- jāghanīśabdena paśorbhāmo 'bhidhīyate | sa ca darśapūrṇamāsayoḥ paśuyāgatvābhāve 'pi krayādinā saṃpādayituṃ śakyate | na cātra paśau vidyamānāyāṃ jāghanyāṃ patnīsaṃyājaiḥ saṃskāryatvam | tṛtīyayā sādhanatvāvagamāt | tasmāt-na prakaraṇādutkarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽदीर्घसोमे संतृद्येद्धृत्यैऽ इति । सोमयागविशेषो दीर्घसोमः । तस्मिन्सोमाभिषवाधारयोरधिषवणफलकयोः संतर्दनं कार्यम् । अन्योन्यवियोगेन शैथिल्यं मा भूदिति दृढसंश्लेषः संतर्दनम् । तदेतत्प्रकरणबलात्प्रकृतौ निविशते । न च तत्र दीर्घसोमत्वानुपपत्तिः । ऽदीर्घस्य सोमःऽ इत्येवं दीर्घशब्दस्य यजमानविशेषणत्वेनाप्युपपत्तेः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽषष्ठीसमासात्कर्मधारयो बलीयान्ऽ इति (निषादस्थपत्यधिकरणे) वक्ष्यते । तथा सति दीर्घत्वं सोमस्य धर्मः, न तु यजमानस्य । नन्वेवमपि प्रकृतिभूतस्य सोमस्येष्टिपश्वपेक्षया दीर्घत्वमस्त्येव - इति चेत् । न । सोमशब्देनैव तदवगतौ दीर्घशब्दस्य वैयर्थ्यात् । न हीष्टिपश्वपेक्षया ह्रस्वः कश्चित्सोमो ऽस्ति, यस्य व्यावृत्तये दीर्घशब्दः प्रयुज्येत । तस्मात्प्रकृतिरूपं ह्रस्वं सोयं व्यावर्तयितुमयं दीर्घशब्दः । विकृतिषूक्थ्यादिषु ग्रहाधिक्याद्दीर्घत्वम् । द्विरात्रादिषु चाऽवृत्त्या दीर्घत्वम् । तस्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा विकृतिषु तन्निवेशः । प्रकृतौ तु दीर्घशब्दस्य बाधः पूर्वमुक्तः । संतर्दनबाधश्च साक्षाच्छ्रूयते- ऽहनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे न संतृणत्ति, असंतृष्णे हि हन्ऽ इति । तस्मात्- न प्रकृतौ निवेशः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'dīrghasome saṃtṛdyeddhṛtyai' iti | somayāgaviśeṣo dīrghasomaḥ | tasminsomābhiṣavādhārayoradhiṣavaṇaphalakayoḥ saṃtardanaṃ kāryam | anyonyaviyogena śaithilyaṃ mā bhūditi dṛḍhasaṃśleṣaḥ saṃtardanam | tadetatprakaraṇabalātprakṛtau niviśate | na ca tatra dīrghasomatvānupapattiḥ | 'dīrghasya somaḥ' ityevaṃ dīrghaśabdasya yajamānaviśeṣaṇatvenāpyupapatteḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'ṣaṣṭhīsamāsātkarmadhārayo balīyān' iti (niṣādasthapatyadhikaraṇe) vakṣyate | tathā sati dīrghatvaṃ somasya dharmaḥ, na tu yajamānasya | nanvevamapi prakṛtibhūtasya somasyeṣṭipaśvapekṣayā dīrghatvamastyeva - iti cet | na | somaśabdenaiva tadavagatau dīrghaśabdasya vaiyarthyāt | na hīṣṭipaśvapekṣayā hrasvaḥ kaścitsomo 'sti, yasya vyāvṛttaye dīrghaśabdaḥ prayujyeta | tasmātprakṛtirūpaṃ hrasvaṃ soyaṃ vyāvartayitumayaṃ dīrghaśabdaḥ | vikṛtiṣūkthyādiṣu grahādhikyāddīrghatvam | dvirātrādiṣu cā'vṛttyā dīrghatvam | tasmādvākyena prakaraṇaṃ bādhitvā vikṛtiṣu tanniveśaḥ | prakṛtau tu dīrghaśabdasya bādhaḥ pūrvamuktaḥ | saṃtardanabādhaśca sākṣācchrūyate- 'hanū vā ete yajñasya yadadhiṣavaṇe na saṃtṛṇatti, asaṃtṛṣṇe hi han' iti | tasmāt- na prakṛtau niveśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते- ऽन प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्ऽ इति । सो ऽयं प्रतिषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यःऽ न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । ऽएववाव प्रथमोऽ यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमःऽ इति तस्य प्रथमयज्ञत्वामिधानात्- इति चेत् मैवम् । ऽपुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्ये प्रवृणक्तिऽ इति वाक्येन क्ततौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न च विधिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वादनिर्णयः । निषेधवाक्ये प्रथमशब्देन निषेधस्य प्रयोगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्वस्तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथमं काण्डम्, तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीयं काण्डम् । एवम्- आदावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयः । तथा सति प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः । तदावृत्तिविषयतया यज्ञे लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे ऽपि क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः, प्रयोगे लाक्षणिकः स्यात्- इति चेत् । बाढम् । तथाप्यसंजातविरोधिनिलाक्षणिकत्वकल्पनाद्वरमुत्तर पदे तत्कल्पनम् । तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्ग्यनिषेधः । ननु-सप्तसंस्थायुक्तस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपो ऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च तत्र श्रूयते- अग्निष्टोमे प्रवृणक्तिऽ इति । एवं तर्ह्यधिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थास्तु । तथा हि श्रूयते- ऽकामं तु यो ऽनूचानः स्यात्, तस्य प्रवञ्ज्यात्ऽ इति । तस्मात्- अनूचानव्यतिरिक्तकर्तृके ऽग्निष्टोमप्रथमप्रयोग एवायं निषेधः

------------------ jyotiṣṭome pravargyākhyaṃ karma prakṛtya śrūyate- 'na prathamayajñe pravṛñjyāt' iti | so 'yaṃ pratiṣedho jyotiṣṭomakratau draṣṭavyaḥ' na tu tadīyaprathamaprayoge | kutaḥ | 'evavāva prathamo' yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭomaḥ' iti tasya prathamayajñatvāmidhānāt- iti cet maivam | 'purastādupasadāṃ pravargye pravṛṇakti' iti vākyena ktatau pravargyasya vihitatvāt | na ca vidhiniṣedhavākyayoḥ samānabalatvādanirṇayaḥ | niṣedhavākye prathamaśabdena niṣedhasya prayogaparatvanirṇayāt | prathamadvitīyādiśabdāḥ kriyāyā āvṛttau mukhyāḥ, tatsaṃbandhādvastuṣūpacaryante | prathamamadhyetavyatvātprathamaṃ kāṇḍam, tadanantaramadhyetavyatvāddvitīyaṃ kāṇḍam | evam- ādāvutpannatvātprathamaḥ putraḥ, tadanantaramutpannatvāddvitīyaḥ | tathā sati prayogakriyāyā āvṛttiviśeṣe prathamaśabdo mukhyaḥ | tadāvṛttiviṣayatayā yajñe lākṣaṇikaḥ | tvatpakṣe 'pi kratau mukhyo yajñaśabdaḥ, prayoge lākṣaṇikaḥ syāt- iti cet | bāḍham | tathāpyasaṃjātavirodhinilākṣaṇikatvakalpanādvaramuttara pade tatkalpanam | tasmājjyotiṣṭomasya prathamaprayoge pravargyaniṣedhaḥ | nanu-saptasaṃsthāyuktasya jyotiṣṭomasya prathamasaṃsthārūpo 'gniṣṭomaḥ, tatrāyaṃ niṣedhaḥ paryavasyati | vidhiśca tatra śrūyate- agniṣṭome pravṛṇakti' iti | evaṃ tarhyadhikāribhedena vidhiniṣedhayorvyavasthāstu | tathā hi śrūyate- 'kāmaṃ tu yo 'nūcānaḥ syāt, tasya pravañjyāt' iti | tasmāt- anūcānavyatiriktakartṛke 'gniṣṭomaprathamaprayoga evāyaṃ niṣedhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयत्- ऽतस्मात्पूषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हिऽ इति । तत्र- दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्टभागत्वं संतर्दनप्रतिपदादिवत्सिद्धम् । तथाप्युत्तरा । धिकरणे तस्मिन्नेव विषये विशेषं वक्तुमिह प्रस्तूयते

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyat- 'tasmātpūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi' iti | tatra- dantarahitasya pūṣṇaḥ piṣṭabhāgatvaṃ saṃtardanapratipadādivatsiddham | tathāpyuttarā | dhikaraṇe tasminneva viṣaye viśeṣaṃ vaktumiha prastūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽपौष्णं चरुमनुनिर्वपेत्ऽ इति चरुर्विहितः । ऽपौष्णं श्याममालमेतान्नकामःऽ इति पशुविधिः । ऽपशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतिऽ इत्येतच्चोदकेन पौष्णपशौ प्राप्तम् । तत्र- ऽयद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाशःऽ इति न्यायेन पुरोडाशस्य पूषा देवता । तत्र पूर्वोक्तं पेषणं विषयीकृत्योच्यमानाः संशयपूर्वोत्तरपक्षा विस्पष्टाः

------------------ 'pauṣṇaṃ carumanunirvapet' iti carurvihitaḥ | 'pauṣṇaṃ śyāmamālametānnakāmaḥ' iti paśuvidhiḥ | 'paśumālabhya puroḍāśaṃ nirvapati' ityetaccodakena pauṣṇapaśau prāptam | tatra- 'yaddevatyaḥ paśustaddevatyaḥ puroḍāśaḥ' iti nyāyena puroḍāśasya pūṣā devatā | tatra pūrvoktaṃ peṣaṇaṃ viṣayīkṛtyocyamānāḥ saṃśayapūrvottarapakṣā vispaṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूये श्रूयते- ऽसौमापौष्णं चरुं निर्वपति, ऐन्द्रापौष्णं चरुम्ऽ इति । तत्र द्विदेवके ऽपि चरौ पिष्टभाजः पूष्णः सत्त्वात्तत्पेषणं पूषार्थे कर्तव्यम्- इति चेत् । तत्र वक्तव्यम्- किं पेषणस्य देवता प्रयोजिका, किंवा यागः । नाऽद्यः । यागमन्तरेण केवलदेवता फलजनकत्वाभावेन पेषणं प्रयोक्तुं न प्रभवति । पौष्णस्य यागस्य पेषणप्रयोजकत्वे तु तत्पेषणं द्विदेवके यागान्तरे गन्तुं नार्हति । - ऽपूषा प्रपिष्टभागःऽ इत्यत्र यागौ न श्रुतः- इति चेत् । मैवम् । भागशब्दान्यथानुपपत्त्या यागस्य कल्प्यत्वात् । नहि देवतात्वमन्तरेण पिष्टद्रव्यभाक्त्वं सिध्यति । सति च देवतात्वे द्रव्यदेवतयोर्लाभाद्यागः कल्प्यते । तस्मात्- एकदेवक्रयागस्य पेषणप्रयोजकत्वात्, न द्विदेवकयागे पेषणमस्ति

------------------ rājasūye śrūyate- 'saumāpauṣṇaṃ caruṃ nirvapati, aindrāpauṣṇaṃ carum' iti | tatra dvidevake 'pi carau piṣṭabhājaḥ pūṣṇaḥ sattvāttatpeṣaṇaṃ pūṣārthe kartavyam- iti cet | tatra vaktavyam- kiṃ peṣaṇasya devatā prayojikā, kiṃvā yāgaḥ | nā'dyaḥ | yāgamantareṇa kevaladevatā phalajanakatvābhāvena peṣaṇaṃ prayoktuṃ na prabhavati | pauṣṇasya yāgasya peṣaṇaprayojakatve tu tatpeṣaṇaṃ dvidevake yāgāntare gantuṃ nārhati | - 'pūṣā prapiṣṭabhāgaḥ' ityatra yāgau na śrutaḥ- iti cet | maivam | bhāgaśabdānyathānupapattyā yāgasya kalpyatvāt | nahi devatātvamantareṇa piṣṭadravyabhāktvaṃ sidhyati | sati ca devatātve dravyadevatayorlābhādyāgaḥ kalpyate | tasmāt- ekadevakrayāgasya peṣaṇaprayojakatvāt, na dvidevakayāge peṣaṇamasti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रेताग्निहोत्रे श्रूयते- ऽप्राचीनावीती दोहयेद्यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयतिऽ इति । ऽये पुरोदञ्चो दर्भाः, तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणीयात्ऽ इति । तत्र- मृतस्याग्निहोत्रे दोहने प्राचीनावीतम्, दर्भास्तरणे दक्षिणाग्रत्वं च यथा विधीयते, तथा मरणात्पूर्वे जीवतो ऽग्निहोत्रे दोहनाङ्गमुपवीतम्, दर्भास्तरणाङ्गमुत्तराग्रत्वं विधातव्यम् । ऽदेषेभ्यो यज्ञोपवीती दोहयेत्ऽ ऽमरणात्पुरा ये दर्भास्त उदञ्चः कार्याःऽ इति वचनव्यक्तिः । नह्येतदुभयमन्यतः प्राप्तम् । तस्मात्- अपूर्वार्थो विधीयताम्- इति चेत् । मैवम् । हिशब्देन यच्छब्देन चोभयत्रानुवादत्वप्रतीतेः । अस्ति च तयोः प्राप्तिः । ऽअग्रवन्त्युदगग्राणिऽ- इति स्मृत्या सर्वस्मिन्दैविके कर्मणि प्राप्तमुत्तराग्रत्वमनूद्य विधेयं दक्षिणाग्रत्वं स्तूयते । तथा- दर्शपूर्णमासयोः ऽउपव्ययतेऽ इत्यनेन विधिना प्राप्तं दैविकमुपवीतमनूद्य विधेयं प्राचीनावीतं स्तूयते । तस्माद्- अनुवादः

------------------ pretāgnihotre śrūyate- 'prācīnāvītī dohayedyajñopavītī hi devebhyo dohayati' iti | 'ye purodañco darbhāḥ, tāndakṣiṇāgrānstṛṇīyāt' iti | tatra- mṛtasyāgnihotre dohane prācīnāvītam, darbhāstaraṇe dakṣiṇāgratvaṃ ca yathā vidhīyate, tathā maraṇātpūrve jīvato 'gnihotre dohanāṅgamupavītam, darbhāstaraṇāṅgamuttarāgratvaṃ vidhātavyam | 'deṣebhyo yajñopavītī dohayet' 'maraṇātpurā ye darbhāsta udañcaḥ kāryāḥ' iti vacanavyaktiḥ | nahyetadubhayamanyataḥ prāptam | tasmāt- apūrvārtho vidhīyatām- iti cet | maivam | hiśabdena yacchabdena cobhayatrānuvādatvapratīteḥ | asti ca tayoḥ prāptiḥ | 'agravantyudagagrāṇi'- iti smṛtyā sarvasmindaivike karmaṇi prāptamuttarāgratvamanūdya vidheyaṃ dakṣiṇāgratvaṃ stūyate | tathā- darśapūrṇamāsayoḥ 'upavyayate' ityanena vidhinā prāptaṃ daivikamupavītamanūdya vidheyaṃ prācīnāvītaṃ stūyate | tasmād- anuvādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "बर्हिर्देवसदनं दामिऽ इति लवनप्रकाशको मन्त्र आम्नातः । तत्र - लवनप्रकाशनसामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेनायं मन्त्रो लवनक्रियायां विनियुज्यते । लवितव्यं च बर्हिर्द्विविधम् - मुख्यं गौणं च । मुख्यं - कुशकाशादिदशविधदर्भरूपम् । गौणं तु -तत्सदृशं तृणान्तरम् । तस्मिन्बर्हिःशब्दस्य माणवके ऽग्निशब्दवद्गुणयोगेन प्रवृत्तत्वात् । तथा सति मुख्यवद्गौणस्यापि शब्दार्थत्वेन दर्भस्य तृणान्तरस्य च लवने मन्त्रविनियोगः- इति - प्राप्ते - ब्रूमः- मुख्यस्य शीघ्रप्रतीतत्वेन मुख्ये मन्त्रं विनियुज्य चरितार्थ लिङ्गं विलम्बप्रतीततया गौणप्रतीक्षां न करोति । तस्मात् - मुख्यस्यैव लवने मन्त्रो नियम्यते

------------------ "barhirdevasadanaṃ dāmi' iti lavanaprakāśako mantra āmnātaḥ | tatra - lavanaprakāśanasāmarthyalakṣaṇena liṅgenāyaṃ mantro lavanakriyāyāṃ viniyujyate | lavitavyaṃ ca barhirdvividham - mukhyaṃ gauṇaṃ ca | mukhyaṃ - kuśakāśādidaśavidhadarbharūpam | gauṇaṃ tu -tatsadṛśaṃ tṛṇāntaram | tasminbarhiḥśabdasya māṇavake 'gniśabdavadguṇayogena pravṛttatvāt | tathā sati mukhyavadgauṇasyāpi śabdārthatvena darbhasya tṛṇāntarasya ca lavane mantraviniyogaḥ- iti - prāpte - brūmaḥ- mukhyasya śīghrapratītatvena mukhye mantraṃ viniyujya caritārtha liṅgaṃ vilambapratītatayā gauṇapratīkṣāṃ na karoti | tasmāt - mukhyasyaiva lavane mantro niyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निचयने - ऽनिवेशनः संगमनःऽ- इत्यादिका काचिदैन्द्री समाम्नाता । तस्या उत्तरार्धे ऽइन्द्रो न तस्थौऽ इति पठ्यमानत्वात् । तन्मन्त्रविषयं ब्राह्मणं चैवमाम्नायते - ऽनिवेशनः संगमनो वसूनामित्यैन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इति । एतेन ब्राह्मणेन गार्हपत्योपस्थाने विनियुज्यमानो मन्त्रोर्ऽथे प्रकाशयन्मुख्यमिन्द्रं प्रकाशयति । मुख्यश्चेन्द्रः स्वर्गाधिपतिः सहस्त्राक्षः । तत्रेन्द्रशब्दस्य रूढत्वात् । गौणस्त्विन्द्रो गार्हपत्यः । तस्यैश्वर्ये गुणयोगन यज्ञसाधनत्वेन वा मुख्येन्द्रसदृशत्वात् । तत्र पूर्वान्यायेन शीघ्रप्रतीत्या मुख्येन्द्र मन्त्रेण प्रकाशिते सति मन्त्रब्राह्मणयोर्विसंवादं वारयितुं गार्हपत्यशब्देन मुख्येन्द्रो गार्हपत्यसमीपदेशो वा लक्षणीयः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- इन्द्रगाहर्पत्यशब्दयोरन्यतस्य गौणत्वे ऽवश्यंभाविनि सति ब्राह्मणवाक्यस्य विधायकत्वादप्राप्तार्थत्वेन विधौ लक्षणाया अन्याय्यत्वात्प्राप्तार्थत्वेनानुवादको मन्त्र एवेन्द्रशब्देन वह्निं लक्षयिष्यति । ततो गार्हपत्यप्रकाशने समर्थमेव मन्त्रम् ऽऐन्द्र्याऽ इति तृतीयाश्रुतिर्गार्हपत्योपस्थाने विनियुङ्क्ते

------------------ agnicayane - 'niveśanaḥ saṃgamanaḥ'- ityādikā kācidaindrī samāmnātā | tasyā uttarārdhe 'indro na tasthau' iti paṭhyamānatvāt | tanmantraviṣayaṃ brāhmaṇaṃ caivamāmnāyate - 'niveśanaḥ saṃgamano vasūnāmityaindyā gārhapatyamupatiṣṭhate' iti | etena brāhmaṇena gārhapatyopasthāne viniyujyamāno mantror'the prakāśayanmukhyamindraṃ prakāśayati | mukhyaścendraḥ svargādhipatiḥ sahastrākṣaḥ | tatrendraśabdasya rūḍhatvāt | gauṇastvindro gārhapatyaḥ | tasyaiśvarye guṇayogana yajñasādhanatvena vā mukhyendrasadṛśatvāt | tatra pūrvānyāyena śīghrapratītyā mukhyendra mantreṇa prakāśite sati mantrabrāhmaṇayorvisaṃvādaṃ vārayituṃ gārhapatyaśabdena mukhyendro gārhapatyasamīpadeśo vā lakṣaṇīyaḥ- iti prāpte, brūmaḥ- indragāharpatyaśabdayoranyatasya gauṇatve 'vaśyaṃbhāvini sati brāhmaṇavākyasya vidhāyakatvādaprāptārthatvena vidhau lakṣaṇāyā anyāyyatvātprāptārthatvenānuvādako mantra evendraśabdena vahniṃ lakṣayiṣyati | tato gārhapatyaprakāśane samarthameva mantram 'aindryā' iti tṛtīyāśrutirgārhapatyopasthāne viniyuṅkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽहविष्कृदेहीति त्रिरवघ्नन्नाह्वयतिऽ इति । देवानामर्थे या हविः संपादयति सा हविष्कृत् । तामेनां संबोध्याध्वर्युः ऽएहिऽ इति ब्रूते । तथा चायं मन्त्रो ब्राह्मणेन व्याख्यायते - ऽहविष्कृदेहीत्याह या एव देवानां हविष्कृतस्तानाह्वयति ऽ इति । तमिमं मन्त्रमुच्चार्याध्वर्युस्त्रिवारमवघातं कुर्वन्नाह्वयतीत्यर्थः । अनेन वाक्येन मन्त्रो ऽवघाते विनियुज्यते । ननु -आह्वाने समर्थः, न त्ववघाते - इति चेत् । न । तस्यावघातलक्षकत्वात् । यथा पूर्वोदाष्ट्ताया मैच्यामुचीन्द्वशब्दो गौणः, तद्वत् ऽएहिऽ इति पदं मन्त्रगतत्वेनावघाते गौणं भविव्यति । अन्यथा मन्त्रब्राह्मणयोराह्वानपरत्वाच्छ्रूयमाणम् ऽअवघ्नन्ऽ इति पदमनर्थकं स्यात् । प्राप्तमवघातमुद्दिश्य मन्त्रस्य त्रित्वस्य च विधौ वाक्यभेदः- इति चेत् । न । त्रित्वस्य प्राप्तत्वेनानुवादकत्वात् । कस्यांचिच्छाखायामयं मन्त्रो मन्त्रकाण्डे त्रिवारमभ्यस्याऽम्नातः । आह्वयतिपदं तु ऽएहिऽ इतिवदवघातपरतयोपचरणीयम्-इति प्राप्ते - ब्रूमः- त्रिरभ्यासस्य नित्यवत्प्राप्तिः पाठमात्रेण न सिध्यति । कस्यांचिच्छालायां द्विःपाठात् । कस्यांचित्सकृत्पाठात् । अतो ऽसौ नित्यवद्विधीयते । न च ऽअवत्रन्ऽ इत्यस्य वैयर्थ्यम् । तस्य काललक्षकत्वात् । कालस्यापि विधौ वाक्यभेदः- इति चेत् । न । प्राप्तत्वात् । न ह्यवघाते सहायह्वानमन्यस्मिन्काले भवति । ततोर्ऽथप्राप्तः कालः । आह्वानमपि मन्त्रसामर्थ्यादेव प्राप्तत्वान्न विधेयम् । न हि ऽएहिऽ इति मन्त्रपाठ आह्वानमन्तरेणोपपद्यते । मन्त्रव्याख्यानं चोदहृतम् । तत्रायं वाक्यार्थः संपन्नः- ऽअवघातकाले यदाह्वानं तस्य त्रिरभ्यासः कर्तव्यःऽ इति । अत एव शाखान्तरे विस्पष्टमाह्वानानुवादेनाभ्यासो विधीयते । ऽत्रिराह्वयति त्रिःसत्या हि देवाःऽ इति । एवंसति मन्त्रस्यापि विनियोगे वाक्यभेदः स्यात् । लिङ्गेन त्वाह्वाने विनियुज्यते, नावघाते । न चैन्द्रीन्यायो ऽत्र प्रसरति । तृतीयाश्रुत्यभावात् । ऽबर्हिद्देवसदनं दामिऽ इत्यत्रोक्तेन तु न्यायेन मुख्य एवाऽह्वाने लिङ्गेन मन्त्रविनियोगः, न त्वववातरूपे गौणाह्वाने । तस्मात् - आह्वानशेषो ऽयं मन्त्रः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - 'haviṣkṛdehīti triravaghnannāhvayati' iti | devānāmarthe yā haviḥ saṃpādayati sā haviṣkṛt | tāmenāṃ saṃbodhyādhvaryuḥ 'ehi' iti brūte | tathā cāyaṃ mantro brāhmaṇena vyākhyāyate - 'haviṣkṛdehītyāha yā eva devānāṃ haviṣkṛtastānāhvayati ' iti | tamimaṃ mantramuccāryādhvaryustrivāramavaghātaṃ kurvannāhvayatītyarthaḥ | anena vākyena mantro 'vaghāte viniyujyate | nanu -āhvāne samarthaḥ, na tvavaghāte - iti cet | na | tasyāvaghātalakṣakatvāt | yathā pūrvodāṣṭtāyā maicyāmucīndvaśabdo gauṇaḥ, tadvat 'ehi' iti padaṃ mantragatatvenāvaghāte gauṇaṃ bhavivyati | anyathā mantrabrāhmaṇayorāhvānaparatvācchrūyamāṇam 'avaghnan' iti padamanarthakaṃ syāt | prāptamavaghātamuddiśya mantrasya tritvasya ca vidhau vākyabhedaḥ- iti cet | na | tritvasya prāptatvenānuvādakatvāt | kasyāṃcicchākhāyāmayaṃ mantro mantrakāṇḍe trivāramabhyasyā'mnātaḥ | āhvayatipadaṃ tu 'ehi' itivadavaghātaparatayopacaraṇīyam-iti prāpte - brūmaḥ- trirabhyāsasya nityavatprāptiḥ pāṭhamātreṇa na sidhyati | kasyāṃcicchālāyāṃ dviḥpāṭhāt | kasyāṃcitsakṛtpāṭhāt | ato 'sau nityavadvidhīyate | na ca 'avatran' ityasya vaiyarthyam | tasya kālalakṣakatvāt | kālasyāpi vidhau vākyabhedaḥ- iti cet | na | prāptatvāt | na hyavaghāte sahāyahvānamanyasminkāle bhavati | tator'thaprāptaḥ kālaḥ | āhvānamapi mantrasāmarthyādeva prāptatvānna vidheyam | na hi 'ehi' iti mantrapāṭha āhvānamantareṇopapadyate | mantravyākhyānaṃ codahṛtam | tatrāyaṃ vākyārthaḥ saṃpannaḥ- 'avaghātakāle yadāhvānaṃ tasya trirabhyāsaḥ kartavyaḥ' iti | ata eva śākhāntare vispaṣṭamāhvānānuvādenābhyāso vidhīyate | 'trirāhvayati triḥsatyā hi devāḥ' iti | evaṃsati mantrasyāpi viniyoge vākyabhedaḥ syāt | liṅgena tvāhvāne viniyujyate, nāvaghāte | na caindrīnyāyo 'tra prasarati | tṛtīyāśrutyabhāvāt | 'barhiddevasadanaṃ dāmi' ityatroktena tu nyāyena mukhya evā'hvāne liṅgena mantraviniyogaḥ, na tvavavātarūpe gauṇāhvāne | tasmāt - āhvānaśeṣo 'yaṃ mantraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे समामनन्ति - ऽउत्तिष्ठन्नन्वाहाग्नीदग्नीन्विहरऽ इति । तथा - ऽव्रतं कृणुतेति वाचं विसृजतिऽ इति । तत्र - आग्नीध्रं संबोध्याग्निविहरणादिप्रैषरूपो मन्त्रो ऽनेन वाक्येनोत्थानशेषतया विनियुज्यते । तथा- मुष्टिं कृत्वा नियमितवाचो दीक्षितस्य वाग्विमोके ऽव्रतं कृणुतऽ इति मन्त्रो विनियुज्यते । न चात्र पूर्वोक्तावघातशब्दवदुत्थानविमोकशब्दौ काललक्षकौ । तत्कालयोरवघातकालवदर्थप्राप्त्यभावेन विधेयत्वे सति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् - इति प्राप्ते, ब्रूमः- अग्निविहरणप्रैषे पयःपानरूपव्रतसंपादनप्रैषे चान्वितावेतौ मन्त्रौ, न तूत्थाने वाग्विमोके च । अतो ऽसमर्थयोर्विनियोगासंभवादगत्या लक्षणामप्यङ्गीकृत्य कालो विधीयते

------------------ jyotiṣṭome samāmananti - 'uttiṣṭhannanvāhāgnīdagnīnvihara' iti | tathā - 'vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ visṛjati' iti | tatra - āgnīdhraṃ saṃbodhyāgniviharaṇādipraiṣarūpo mantro 'nena vākyenotthānaśeṣatayā viniyujyate | tathā- muṣṭiṃ kṛtvā niyamitavāco dīkṣitasya vāgvimoke 'vrataṃ kṛṇuta' iti mantro viniyujyate | na cātra pūrvoktāvaghātaśabdavadutthānavimokaśabdau kālalakṣakau | tatkālayoravaghātakālavadarthaprāptyabhāvena vidheyatve sati lakṣaṇāyā anyāyyatvāt - iti prāpte, brūmaḥ- agniviharaṇapraiṣe payaḥpānarūpavratasaṃpādanapraiṣe cānvitāvetau mantrau, na tūtthāne vāgvimoke ca | ato 'samarthayorviniyogāsaṃbhavādagatyā lakṣaṇāmapyaṅgīkṛtya kālo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोराम्नायते - ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इति । ऽइदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत्ऽ इत्यादिको मन्त्रः सूक्तवाकः । तस्मिन्मन्त्रे ऽग्निं संबोध्य ऽत्वं सूक्तवागसिऽ इत्याम्नानात् । प्रस्तरो दर्भमुष्टिः, तस्य प्रहरणमग्नौ प्रक्षेपः । तत्र - ऽसूक्तवाकेनऽ इत्येतत्पदं कालं लक्षयति । होत्रा मन्त्रे ऽस्मिन्पठ्यमाने तत्पाठकाले ऽध्वर्युः प्रस्तरं प्रहेरत् । न त्वत्र प्रहरणे मन्त्रो ऽयं विनियोक्तुं शक्यः । पूर्वोक्तप्रैषमन्त्रवदत्रान्वयाभावात् । ऽअग्निरिदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतऽ- इत्यादिकं मन्त्रे पठ्यते । ऽपुरोडाशसेवया वृद्धोऽग्निस्तस्मिन्यजपाने तेजोबाहुल्यं कृतवान्ऽ इति तस्यार्थः । न चासौ प्रस्तरप्रहरणे ऽन्वेतुं शक्यः - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽसूक्तवाकेनऽ इति तृतीयाश्रुत्या प्रहरणे मन्त्रो विनियुज्यते । न चात्यन्तमन्वयाभावः । मन्त्रो ह्ययं पूर्वमिष्टानग्न्यादिदेवाननुस्मारयति । प्रस्तपप्रहरणं चेष्टदेवतासंस्कारः । अतो देवताद्वारा मन्त्रप्रहरणयोरन्वयान्मन्त्रो विनियुज्यते । ननु- प्रहरणं नाम प्रक्षेपमात्रम्, न तु देवतोद्देशेन प्रक्षेपः । यजिधातोरश्रवणात् । तथा सति देवतानामात्राभावात्तद्वारापि नान्वयः- इति चेत् । मैवम् । देवतानां सद्भावात् । अग्न्यादिदेवताप्रकाशकस्य सूक्तवाकस्य तृतीयाश्रुत्या प्रहरणाङ्गत्वं बोध्यते । यदि प्रकरणे ऽग्न्यादयो देवता भवेयुः, तदा तत्प्रकाशनेन दृष्टोर्ऽथो मन्त्रस्य लभ्येत । ततो देवताकल्पनेन तदुद्देशपूर्वकस्य प्रक्षेपस्य यागत्वं सिध्यति । तस्मात् -- देवताद्वारास्त्येवान्वयः

------------------ darśapūrṇamāsayorāmnāyate - 'sūktavākena prastaraṃ praharati' iti | 'idaṃ dyāvāpṛthivī bhadramabhūt' ityādiko mantraḥ sūktavākaḥ | tasminmantre 'gniṃ saṃbodhya 'tvaṃ sūktavāgasi' ityāmnānāt | prastaro darbhamuṣṭiḥ, tasya praharaṇamagnau prakṣepaḥ | tatra - 'sūktavākena' ityetatpadaṃ kālaṃ lakṣayati | hotrā mantre 'sminpaṭhyamāne tatpāṭhakāle 'dhvaryuḥ prastaraṃ praherat | na tvatra praharaṇe mantro 'yaṃ viniyoktuṃ śakyaḥ | pūrvoktapraiṣamantravadatrānvayābhāvāt | 'agniridaṃ havirajuṣatāvīvṛdhata maho jyāyo 'kṛta'- ityādikaṃ mantre paṭhyate | 'puroḍāśasevayā vṛddho'gnistasminyajapāne tejobāhulyaṃ kṛtavān' iti tasyārthaḥ | na cāsau prastarapraharaṇe 'nvetuṃ śakyaḥ - iti prāpte, - brūmaḥ- 'sūktavākena' iti tṛtīyāśrutyā praharaṇe mantro viniyujyate | na cātyantamanvayābhāvaḥ | mantro hyayaṃ pūrvamiṣṭānagnyādidevānanusmārayati | prastapapraharaṇaṃ ceṣṭadevatāsaṃskāraḥ | ato devatādvārā mantrapraharaṇayoranvayānmantro viniyujyate | nanu- praharaṇaṃ nāma prakṣepamātram, na tu devatoddeśena prakṣepaḥ | yajidhātoraśravaṇāt | tathā sati devatānāmātrābhāvāttadvārāpi nānvayaḥ- iti cet | maivam | devatānāṃ sadbhāvāt | agnyādidevatāprakāśakasya sūktavākasya tṛtīyāśrutyā praharaṇāṅgatvaṃ bodhyate | yadi prakaraṇe 'gnyādayo devatā bhaveyuḥ, tadā tatprakāśanena dṛṣṭor'tho mantrasya labhyeta | tato devatākalpanena taduddeśapūrvakasya prakṣepasya yāgatvaṃ sidhyati | tasmāt -- devatādvārāstyevānvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वोदाहृते मन्त्रे सूक्तवाकसमाख्या कृत्स्नमन्त्रविषया । याज्ञिकः कृत्स्ने तच्छब्दप्रयोगात् । ततः सर्वो ऽपि प्रहरणाङ्गम् - इति चेत् । न । लिङ्गेन समाख्याया बाधितत्वात् । तस्मिन्मत्रे पूर्णमासदेवताम्नानं कस्मिंश्चिद्भागे दृश्यते- ऽअग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्ऽ इति । भागान्तरे तु दर्शदेवताम्नानम्- ऽइन्द्राग्नी इदं हविरजुषेताम्ऽ इति, ऽइन्द्र इदं हविरजुवतऽ इति, ऽमहेन्द्र इदं हविरजुषतऽ इति च । इम्द्राग्नीन्द्रमहेन्द्राः पुरुषभेदेन दर्शे व्यवस्थिताः । तथा सति मन्त्रलिङ्गेन तत्तद्भागवत्तत्तत्काले व्यवतिष्ठते । सूक्तवाकशब्दश्च भागे यौगिकः । ऽसूक्तं वक्तिऽ इति तद्व्युत्पत्तेः । यागकाले तत्तन्मन्त्रेण सम्यगुक्तं देवं वक्तीत्यर्थः । अत एव ब्राह्मणेन व्याख्यातम्- ऽअग्निरिदं हविरजुवतेत्याह, यो आयाक्ष्म देवतास्ता अरीरधामेति बावैतदाहऽ इति । अरीरधामाऽराधितांस्तुष्टानकुर्मेत्यर्थः । तस्मादयं विभज्य विनियुज्यते

------------------ pūrvodāhṛte mantre sūktavākasamākhyā kṛtsnamantraviṣayā | yājñikaḥ kṛtsne tacchabdaprayogāt | tataḥ sarvo 'pi praharaṇāṅgam - iti cet | na | liṅgena samākhyāyā bādhitatvāt | tasminmatre pūrṇamāsadevatāmnānaṃ kasmiṃścidbhāge dṛśyate- 'agnīṣomāvidaṃ havirajuṣetām' iti | bhāgāntare tu darśadevatāmnānam- 'indrāgnī idaṃ havirajuṣetām' iti, 'indra idaṃ havirajuvata' iti, 'mahendra idaṃ havirajuṣata' iti ca | imdrāgnīndramahendrāḥ puruṣabhedena darśe vyavasthitāḥ | tathā sati mantraliṅgena tattadbhāgavattattatkāle vyavatiṣṭhate | sūktavākaśabdaśca bhāge yaugikaḥ | 'sūktaṃ vakti' iti tadvyutpatteḥ | yāgakāle tattanmantreṇa samyaguktaṃ devaṃ vaktītyarthaḥ | ata eva brāhmaṇena vyākhyātam- 'agniridaṃ havirajuvatetyāha, yo āyākṣma devatāstā arīradhāmeti bāvaitadāha' iti | arīradhāmā'rādhitāṃstuṣṭānakurmetyarthaḥ | tasmādayaṃ vibhajya viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काम्येष्टयस्तत्काण्डे क्रमेणाऽम्नाताः- ऽऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्, यस्य सजाता वीयुःऽ इत्यादिना । सजाता ज्ञातयः । वीयुर्विगता विप्रतिपन्ना इत्यर्थः । ऽइद्राग्नी रोचनऽ - इत्यादिके मन्त्रकाण्डे याज्यानुवाक्याः क्रमेणाऽम्नाताः । तत्र ऽइदं काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डम्ऽ इति याज्ञिकानां समाख्ययो ऽवगम्यते । तयोरिष्टिकाण्डमन्त्रकाण्डयोः प्रथमायामिष्टौ प्रथमपठिते याज्यानुवाक्ये इत्यादिव्यवस्था क्रमेण क्रियते । मन्त्रगतं त्वैन्द्राग्नलिङ्गं काम्यायां नित्यायां चैन्द्राग्नेष्टौ ते याज्यानुवाक्ये विनियुङ्क्ते । लिङ्गं च प्रबलमिति सर्वत्र तयोर्विनियोगः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नात्र लिङ्गेन क्रमसमाख्ये बाधितुं शक्येते । उपजीव्यत्वात । इन्द्राग्निदेवतारूपमात्रप्रकाशनं लिङ्गम् । न च तावन्मात्रेण मन्त्रकर्मणोरङ्गाङ्गिभावः । ततः समाख्याबलान्मन्त्रकाण्डकर्मकाण्डयोः संबन्धावगतौ सामान्येन मन्त्रकर्मणोः संबन्धो ऽवगम्यते । विशेषतस्तु ऽअस्मिन्प्रथमे कर्मण्ययं मन्त्रः प्रथमःऽ इति क्रमादवगम्यते । ननु - ऽऐन्द्राग्नेष्टावैन्द्राग्नमन्त्रः, वैश्वानरेष्टौ वैश्वानरमन्त्रःऽ इत्येतादृशी विशेषो लिङ्गेनैवावगम्यते- इति चेत् । न । लिङ्गसाधारण्ये क्रमापेक्षणात् । "ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेद्भ्रातृव्यवान्"इति द्वितीयेष्टिरपि । तत्रैन्द्राग्नी पठितौ । मन्त्रकाण्डे ऽपि"इन्द्राग्नी नवतिम्"इत्यादिकमपरमैन्द्राग्नं याज्यानुवाक्यायुगलमाम्नातम् । न हि तत्र क्रममन्तरेण निर्णेतुं शक्यम् । न च क्रमेणैव तत्सिद्धेर्लिङ्गमप्रयोजकमिति वाच्यम् । क्वचिल्लिङ्गस्यैव व्यवस्थापकत्वात् । ऐन्द्राबार्हस्पत्येष्टिरकैवाऽम्नाता- ऽयं कामयेत राजन्यमनयोद्धो जायेत वृत्रान्घ्नंश्चरेत्-इति तस्मा एनमैन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेत्ऽ इति । यं राजपुत्रं जायमानं प्रति राज्ञः पुरोहितस्य च काम एवं भवति- ऽअयं मातृगर्भे देवकृतविघ्नेन केनाप्यप्रतिबद्धो जायताम् । जातश्च शत्रून्मारयन्संचरेत्ऽ इति । तद्राजपुत्रार्थेयमिष्टिः । मन्त्रकाण्डे तदिष्टिक्रमे याज्यापुरोनुवाक्ये इन्द्राबृहस्पतिदेवताके द्विविधे आम्नाते । ऽइदं वामास्ये हविः- ऽ - इत्येकं युगलम् । ऽअस्मे इन्द्राबृहस्पतीऽ - इत्यादिकमपरम् । तयोः प्रथमयुगलस्य क्रमेण विनियोगे ऽपि द्वितीययुगलं लिङ्गेनैव विनियोक्तव्यम् । तस्मात्- क्रमसमाख्यासहकृतेन काम्येष्टिष्वेवैता याज्यानियम्यन्ते

------------------ kāmyeṣṭayastatkāṇḍe krameṇā'mnātāḥ- 'aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet, yasya sajātā vīyuḥ' ityādinā | sajātā jñātayaḥ | vīyurvigatā vipratipannā ityarthaḥ | 'idrāgnī rocana' - ityādike mantrakāṇḍe yājyānuvākyāḥ krameṇā'mnātāḥ | tatra 'idaṃ kāmyayājyānuvākyākāṇḍam' iti yājñikānāṃ samākhyayo 'vagamyate | tayoriṣṭikāṇḍamantrakāṇḍayoḥ prathamāyāmiṣṭau prathamapaṭhite yājyānuvākye ityādivyavasthā krameṇa kriyate | mantragataṃ tvaindrāgnaliṅgaṃ kāmyāyāṃ nityāyāṃ caindrāgneṣṭau te yājyānuvākye viniyuṅkte | liṅgaṃ ca prabalamiti sarvatra tayorviniyogaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- nātra liṅgena kramasamākhye bādhituṃ śakyete | upajīvyatvāta | indrāgnidevatārūpamātraprakāśanaṃ liṅgam | na ca tāvanmātreṇa mantrakarmaṇoraṅgāṅgibhāvaḥ | tataḥ samākhyābalānmantrakāṇḍakarmakāṇḍayoḥ saṃbandhāvagatau sāmānyena mantrakarmaṇoḥ saṃbandho 'vagamyate | viśeṣatastu 'asminprathame karmaṇyayaṃ mantraḥ prathamaḥ' iti kramādavagamyate | nanu - 'aindrāgneṣṭāvaindrāgnamantraḥ, vaiśvānareṣṭau vaiśvānaramantraḥ' ityetādṛśī viśeṣo liṅgenaivāvagamyate- iti cet | na | liṅgasādhāraṇye kramāpekṣaṇāt | "aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapedbhrātṛvyavān"iti dvitīyeṣṭirapi | tatraindrāgnī paṭhitau | mantrakāṇḍe 'pi"indrāgnī navatim"ityādikamaparamaindrāgnaṃ yājyānuvākyāyugalamāmnātam | na hi tatra kramamantareṇa nirṇetuṃ śakyam | na ca krameṇaiva tatsiddherliṅgamaprayojakamiti vācyam | kvacilliṅgasyaiva vyavasthāpakatvāt | aindrābārhaspatyeṣṭirakaivā'mnātā- 'yaṃ kāmayeta rājanyamanayoddho jāyeta vṛtrānghnaṃścaret-iti tasmā enamaindrābārhaspatyaṃ caruṃ nirvapet' iti | yaṃ rājaputraṃ jāyamānaṃ prati rājñaḥ purohitasya ca kāma evaṃ bhavati- 'ayaṃ mātṛgarbhe devakṛtavighnena kenāpyapratibaddho jāyatām | jātaśca śatrūnmārayansaṃcaret' iti | tadrājaputrārtheyamiṣṭiḥ | mantrakāṇḍe tadiṣṭikrame yājyāpuronuvākye indrābṛhaspatidevatāke dvividhe āmnāte | 'idaṃ vāmāsye haviḥ- ' - ityekaṃ yugalam | 'asme indrābṛhaspatī' - ityādikamaparam | tayoḥ prathamayugalasya krameṇa viniyoge 'pi dvitīyayugalaṃ liṅgenaiva viniyoktavyam | tasmāt- kramasamākhyāsahakṛtena kāmyeṣṭiṣvevaitā yājyāniyamyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽआग्नेय्याऽग्नीध्रमुपतिष्ठतेऽ इति । तत्र- आग्नीधनामकस्य मण्डपस्य यदुपस्थानं तत्, यया च कयाचिदृचा दाशतयीगतयाग्निसंबन्धिन्या कर्तव्यम् । ऽअग्निर्देवता यस्या ऋचः साऽग्नेयीऽ इति साधारणोक्तावृग्विशेषस्याप्रतीतेः- इति चेत् । मैवम् । क्रतुप्रकरणपठितानामाग्नेयीनामृचां क्रतुप्रयुक्तव्यापारसाधनत्वं प्रकरणादेवावगतम् । ऽको ऽसौ व्यापारःऽ इति विशेषबुभुत्सायाम् ऽआग्नीध्रोपस्यानरूपो ऽयम्, इति बोधयन्नयं विधिर्विशेषमात्रे संक्रामतीति लाघवम् । अप्रकृतानां क्रतूपयुक्तव्यापारसाधनत्वं तद्व्यापारविशेषष्चेत्युभयमनेन बोध्यत इति गौरवम् । तस्मात्प्रकृताभिराग्नेपीभिस्तदुपस्थानम् । एवम् ऽऐन्द्या सदो वैष्णव्या हविर्धानम्ऽ इत्यत्र सदोहविर्धाननामकयोर्मण्डपयोरुपस्थाने प्रकृतानामेवैन्द्रीणां वष्णैवीनां च प्रयोग इति द्रष्टव्यम्

------------------ jyotiṣṭome śrūyate - 'āgneyyā'gnīdhramupatiṣṭhate' iti | tatra- āgnīdhanāmakasya maṇḍapasya yadupasthānaṃ tat, yayā ca kayācidṛcā dāśatayīgatayāgnisaṃbandhinyā kartavyam | 'agnirdevatā yasyā ṛcaḥ sā'gneyī' iti sādhāraṇoktāvṛgviśeṣasyāpratīteḥ- iti cet | maivam | kratuprakaraṇapaṭhitānāmāgneyīnāmṛcāṃ kratuprayuktavyāpārasādhanatvaṃ prakaraṇādevāvagatam | 'ko 'sau vyāpāraḥ' iti viśeṣabubhutsāyām 'āgnīdhropasyānarūpo 'yam, iti bodhayannayaṃ vidhirviśeṣamātre saṃkrāmatīti lāghavam | aprakṛtānāṃ kratūpayuktavyāpārasādhanatvaṃ tadvyāpāraviśeṣaṣcetyubhayamanena bodhyata iti gauravam | tasmātprakṛtābhirāgnepībhistadupasthānam | evam 'aindyā sado vaiṣṇavyā havirdhānam' ityatra sadohavirdhānanāmakayormaṇḍapayorupasthāne prakṛtānāmevaindrīṇāṃ vaṣṇaivīnāṃ ca prayoga iti draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्टोमे हुतस्य सोमस्य शेषभक्षणं विहितम् । अत एवाऽम्नातम् - ऽअभिषुत्याऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि सोमं भक्षयन्तिऽ इति । तस्मिन्मक्षणे ग्रहणावेक्षणनिगरणसम्यग्जरणरूपाश्चत्वारो व्यापाराः सन्ति । मन्त्रच्च ऽभक्षेहिऽ- इत्याद्यनुवाके समाम्नातः । तत्र भक्षणं यथा साक्षाच्चोदितं, न तथा ग्रहणावेक्षणनिगरणसम्यग्जरणानि चोदितानि । न चाविहितेषु मन्त्रो विनियोगमर्हति । समाख्या तु ऽभक्षानुवाकःऽ इत्येवंरूपा भक्षणमात्रविषया । तस्मात्कृत्स्नस्याप्यनुवाकस्य भक्षण एव विनियोगः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- अविहितान्यपि ग्रहणादीन्यर्थाक्षिप्तानि । तद्व्यतिरेकेण भक्षणासंभवात् । अतस्तेष्वनुवाको यथालिङ्गं विभज्य विनियोक्तव्यः । तत्र ऽभक्षेहिऽ- इत्यारभ्य ऽअश्विनोस्त्वा बाहुभ्यां साध्यासम्ऽ । इत्यन्तो ग्रहणं प्रकाशयति । ऽएहिऽ इत्याह्वानस्य बाहुभ्यां स्वीकरवाणिऽ इत्येतस्य च दर्शनात् । ऽनृचक्षसंत्वा देव सोम सुचक्षा अवख्येषम्ऽ इत्ययं भागो ऽवेक्षणं प्रकाशयति । ऽशोभनचक्षुरहं मनुष्येषु मख्यातं त्वामवेक्षिषीयऽ इत्यभिधानात् । ऽहिन्व मे गात्राऽ- इत्यादिः ऽमा मे ऽवाङ्नाभिमतिगाःऽऐत्यन्तः सम्यग्जरणं प्रकाशयति । गात्रप्रीणनेनाधोभागे नाम्यतिक्रमणनिषेधेन च तदवगमात् । जरणं नार्थाक्षिप्तम्, तेन विनापि भक्षसिद्धेः- इति सेत् । न । जरणपर्यन्तस्यैव सार्थकभक्षणत्वात् । न च - जरणे पुरुषव्यापाराभावः । सम्यगुपवेशनादेर्जरणार्थत्वात् । ऽमन्द्राभिभूतिःऽ - इत्यादिः ऽभक्षयामिऽ इत्यन्तो भक्षणं प्रकाशयति । तस्मात्- लिङ्गेन समाख्यां बाधित्वा विनियोगः कर्तव्यः

jyotiṣṭome hutasya somasya śeṣabhakṣaṇaṃ vihitam | ata evā'mnātam - 'abhiṣutyā'havanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi somaṃ bhakṣayanti' iti | tasminmakṣaṇe grahaṇāvekṣaṇanigaraṇasamyagjaraṇarūpāścatvāro vyāpārāḥ santi | mantracca 'bhakṣehi'- ityādyanuvāke samāmnātaḥ | tatra bhakṣaṇaṃ yathā sākṣāccoditaṃ, na tathā grahaṇāvekṣaṇanigaraṇasamyagjaraṇāni coditāni | na cāvihiteṣu mantro viniyogamarhati | samākhyā tu 'bhakṣānuvākaḥ' ityevaṃrūpā bhakṣaṇamātraviṣayā | tasmātkṛtsnasyāpyanuvākasya bhakṣaṇa eva viniyogaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- avihitānyapi grahaṇādīnyarthākṣiptāni | tadvyatirekeṇa bhakṣaṇāsaṃbhavāt | atasteṣvanuvāko yathāliṅgaṃ vibhajya viniyoktavyaḥ | tatra 'bhakṣehi'- ityārabhya 'aśvinostvā bāhubhyāṃ sādhyāsam' | ityanto grahaṇaṃ prakāśayati | 'ehi' ityāhvānasya bāhubhyāṃ svīkaravāṇi' ityetasya ca darśanāt | 'nṛcakṣasaṃtvā deva soma sucakṣā avakhyeṣam' ityayaṃ bhāgo 'vekṣaṇaṃ prakāśayati | 'śobhanacakṣurahaṃ manuṣyeṣu makhyātaṃ tvāmavekṣiṣīya' ityabhidhānāt | 'hinva me gātrā'- ityādiḥ 'mā me 'vāṅnābhimatigāḥ'aityantaḥ samyagjaraṇaṃ prakāśayati | gātraprīṇanenādhobhāge nāmyatikramaṇaniṣedhena ca tadavagamāt | jaraṇaṃ nārthākṣiptam, tena vināpi bhakṣasiddheḥ- iti set | na | jaraṇaparyantasyaiva sārthakabhakṣaṇatvāt | na ca - jaraṇe puruṣavyāpārābhāvaḥ | samyagupaveśanāderjaraṇārthatvāt | 'mandrābhibhūtiḥ' - ityādiḥ 'bhakṣayāmi' ityanto bhakṣaṇaṃ prakāśayati | tasmāt- liṅgena samākhyāṃ bādhitvā viniyogaḥ kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽमन्द्राभिभूतिःऽ - इत्यादिः ऽजुषाणा सोमस्य तृप्यतुऽ इत्यन्तो भागो हृष्टाया अरुचिमभिभवन्त्याः सोमं सेवमानाया जिह्वायास्तृप्तिं प्रकाशयति । ऽवसुमद्गणस्यऽ- इत्यादिः ऽभक्षयामिऽ इत्यन्तो भागो भक्षणप्रकाशकः । तत्र पूर्वबल्लिङ्गेन विभज्य विनियोगः- इति चेत् । मैवम् । न खलु तृप्तिर्भक्षणादन्येन व्यापारेण जायते । किं तर्हि-भक्षणामुनिष्पादिनी हि सा । तथा सति कस्मिन्व्यापारे तृप्तिप्रकाशको भागो विनियुज्येत । ततो लिङ्गेन विनियोगासंभवाद्भक्षणवाक्यस्य शेषस्तृप्तिप्रकाशकभागो भविष्यति । उपयुक्तश्च तत्रायं भागः । तृप्तिसहितभक्षणप्रकाशनेन पुरुषोत्साहजननात् । तस्मान्मन्द्रादिः सर्वो भक्षणे विनियुज्यते

------------------ 'mandrābhibhūtiḥ' - ityādiḥ 'juṣāṇā somasya tṛpyatu' ityanto bhāgo hṛṣṭāyā arucimabhibhavantyāḥ somaṃ sevamānāyā jihvāyāstṛptiṃ prakāśayati | 'vasumadgaṇasya'- ityādiḥ 'bhakṣayāmi' ityanto bhāgo bhakṣaṇaprakāśakaḥ | tatra pūrvaballiṅgena vibhajya viniyogaḥ- iti cet | maivam | na khalu tṛptirbhakṣaṇādanyena vyāpāreṇa jāyate | kiṃ tarhi-bhakṣaṇāmuniṣpādinī hi sā | tathā sati kasminvyāpāre tṛptiprakāśako bhāgo viniyujyeta | tato liṅgena viniyogāsaṃbhavādbhakṣaṇavākyasya śeṣastṛptiprakāśakabhāgo bhaviṣyati | upayuktaśca tatrāyaṃ bhāgaḥ | tṛptisahitabhakṣaṇaprakāśanena puruṣotsāhajananāt | tasmānmandrādiḥ sarvo bhakṣaṇe viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ भक्षमन्त्रे कश्चिदंशः ऽइन्द्रपीतस्यऽ इत्येवंविधः श्रूयते । तत्र- ऽइन्द्रेण पूतस्य सोमस्य शेषं भक्षयामिऽ इत्यर्थो भवति । तथा सत्यस्य मन्त्रस्येन्द्रप्रदानशेषभक्षण एव समर्थत्वात्तत्रैवायं मन्त्रो विनियुज्यते, न तु मैत्रावरुणादिशेषभक्षणे । तस्मादमन्त्रकमेव तद्भक्षणम्, इत्येकः पूर्वपक्षः । ऽइन्द्रपीतस्यऽ इति पदस्यासमर्थत्वे ऽपि ऽमित्रावरुणपीतस्यऽ इत्येषमूहे सति सामर्थ्ये भविष्यति । ननु-आग्नेययागस्य प्रकृतित्वात्तद्वतस्य ऽअग्नये जुष्टम्ऽ । इति मन्त्रस्य विकृतौ सौर्ये चरौ ऽसूर्याय जुष्टम्ऽ इत्येवमूहः क्रियते । इह तु कर्मैक्यान्नोहः- इति चेत् । न । कर्मभेद इव भक्षभेदे ऽप्यूहितुं शक्यत्वात् । इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । ऽइन्द्रपीतस्यऽ इत्यत्र बहुव्रीहिर्द्रष्टव्यः । तत्पुरूषत्वे ऽसमासस्यऽ (पासू। ६।१।१२३) इति सूत्रेणान्तोदात्तत्वप्रसङ्गात् । आद्युदात्तं ह्येतत्पदमाम्नातम् । इन्द्रप्रतिपादिकं तु स्वत आद्युदात्तम् । तथा सति ऽबहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्ऽ[पासू। ६।२।१] इति सूत्रेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानात्समस्तपदमप्याद्युदात्तमेव संपद्यते । ऽइन्द्रेण पीतः सोमो यस्मिन्सवनेऽ इति विग्रहात्सवनपरत्वे सति ऽऐन्द्रभक्षण एवऽ इति नियन्तुमसमर्थत्वात्सर्वभक्षणेष्वनूहेनैवायं मन्त्रः प्रयोक्तव्य इति राद्धान्तः

------------------ bhakṣamantre kaścidaṃśaḥ 'indrapītasya' ityevaṃvidhaḥ śrūyate | tatra- 'indreṇa pūtasya somasya śeṣaṃ bhakṣayāmi' ityartho bhavati | tathā satyasya mantrasyendrapradānaśeṣabhakṣaṇa eva samarthatvāttatraivāyaṃ mantro viniyujyate, na tu maitrāvaruṇādiśeṣabhakṣaṇe | tasmādamantrakameva tadbhakṣaṇam, ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | 'indrapītasya' iti padasyāsamarthatve 'pi 'mitrāvaruṇapītasya' ityeṣamūhe sati sāmarthye bhaviṣyati | nanu-āgneyayāgasya prakṛtitvāttadvatasya 'agnaye juṣṭam' | iti mantrasya vikṛtau saurye carau 'sūryāya juṣṭam' ityevamūhaḥ kriyate | iha tu karmaikyānnohaḥ- iti cet | na | karmabheda iva bhakṣabhede 'pyūhituṃ śakyatvāt | iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | 'indrapītasya' ityatra bahuvrīhirdraṣṭavyaḥ | tatpurūṣatve 'samāsasya' (pā.sū. 6.1.123) iti sūtreṇāntodāttatvaprasaṅgāt | ādyudāttaṃ hyetatpadamāmnātam | indrapratipādikaṃ tu svata ādyudāttam | tathā sati 'bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam'[pā.sū. 6.2.1] iti sūtreṇa pūrvapadaprakṛtisvaravidhānātsamastapadamapyādyudāttameva saṃpadyate | 'indreṇa pītaḥ somo yasminsavane' iti vigrahātsavanaparatve sati 'aindrabhakṣaṇa eva' iti niyantumasamarthatvātsarvabhakṣaṇeṣvanūhenaivāyaṃ mantraḥ prayoktavya iti rāddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वाधिकरणे यो ऽयमूहरूपो द्वितीयः पूर्वपक्षः, तत्प्रसंङ्गात्कृत्वाचिन्तारूपेण न्यायपञ्चकेनोहविषयश्चिन्त्यते । मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोत्रादय ऋत्विजो होत्रकाः । तेषां च सन्ति चमसाः । पात्रविशेषस्थिताः सोमरसाश्चमसाः । तैर्वषट्कारानुवषट्कारयोर्होतव्यम् । चमसानामैन्द्रत्वाद्धोतुर्वषट्कारे प्रथममिन्द्रो हुतः । अनन्तरं चमसस्थिते हुतशेषे पुनः सोमान्तरमभ्युन्नीय देवतान्तरेभ्यो होत्रका अनुवषट्कारे जुह्वति । तत्र मैत्रावरुणः ऽमित्रं वयं हवामहेऽ - इति मन्त्रेण मित्रावरुणौ यजति । ब्राह्मणाच्छंसी ऽइन्द्र त्वा वृषभं वयम्ऽ - इति मन्त्रेणेन्द्रं यजति । पोता ऽमरुतो यस्य हि क्षयेऽ- इति मन्त्रेण मरुतो यजति । एवं हुत्वा पश्चात्सोमो भक्ष्यते । तस्मिन्भक्षणे ऽमित्रावरुणपीतस्यऽ इति मन्त्र ऊहनीयः । तदानीम् ऽइन्द्रमित्रावरुणपीतस्यऽ इत्येवं मित्रावरुणाभ्यां सह नेन्द्र उपलक्षणीयः । कुतः । इन्द्रशेषे पुनरभ्युन्नीतस्य तेन सह मित्रावरुणाद्यर्थत्वे सति तस्य शेषस्येन्द्रसंबन्धराहित्यात् । पुनरुन्नीतस्यैवान्यार्थत्वम्, न पूर्वस्य- इति चेत् । न । उन्नयनकाले ऽमित्रावरुणाद्यर्थो ऽयम्ऽ इति संकल्पाभावात् । प्रदानकाले तु पूर्वशेषेण सहैव मित्रावरुणादिभ्यः प्रदीयते । तस्मात्- इन्द्रसंबन्धराहित्यान्नेन्द्रो लक्षणीयः- इति प्राप्ते - ब्रूमः- मा भूत्संकल्पः, तथाप्युन्नयनं करिष्यमाणं मैत्रावरुणादियागार्थमेव । न तु तस्य पूर्वानुष्ठितेन्द्रयागार्श्चत्वं संभवति । तस्मादुन्नीतो मित्रावरुणादिसंबद्धशेष इन्द्रसंबद्ध एवेत्युभयभक्षणे मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्रो ऽप्युपलक्षणीयः

------------------ pūrvādhikaraṇe yo 'yamūharūpo dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ, tatprasaṃṅgātkṛtvācintārūpeṇa nyāyapañcakenohaviṣayaścintyate | maitrāvaruṇabrāhmaṇācchaṃsipotrādaya ṛtvijo hotrakāḥ | teṣāṃ ca santi camasāḥ | pātraviśeṣasthitāḥ somarasāścamasāḥ | tairvaṣaṭkārānuvaṣaṭkārayorhotavyam | camasānāmaindratvāddhoturvaṣaṭkāre prathamamindro hutaḥ | anantaraṃ camasasthite hutaśeṣe punaḥ somāntaramabhyunnīya devatāntarebhyo hotrakā anuvaṣaṭkāre juhvati | tatra maitrāvaruṇaḥ 'mitraṃ vayaṃ havāmahe' - iti mantreṇa mitrāvaruṇau yajati | brāhmaṇācchaṃsī 'indra tvā vṛṣabhaṃ vayam' - iti mantreṇendraṃ yajati | potā 'maruto yasya hi kṣaye'- iti mantreṇa maruto yajati | evaṃ hutvā paścātsomo bhakṣyate | tasminbhakṣaṇe 'mitrāvaruṇapītasya' iti mantra ūhanīyaḥ | tadānīm 'indramitrāvaruṇapītasya' ityevaṃ mitrāvaruṇābhyāṃ saha nendra upalakṣaṇīyaḥ | kutaḥ | indraśeṣe punarabhyunnītasya tena saha mitrāvaruṇādyarthatve sati tasya śeṣasyendrasaṃbandharāhityāt | punarunnītasyaivānyārthatvam, na pūrvasya- iti cet | na | unnayanakāle 'mitrāvaruṇādyartho 'yam' iti saṃkalpābhāvāt | pradānakāle tu pūrvaśeṣeṇa sahaiva mitrāvaruṇādibhyaḥ pradīyate | tasmāt- indrasaṃbandharāhityānnendro lakṣaṇīyaḥ- iti prāpte - brūmaḥ- mā bhūtsaṃkalpaḥ, tathāpyunnayanaṃ kariṣyamāṇaṃ maitrāvaruṇādiyāgārthameva | na tu tasya pūrvānuṣṭhitendrayāgārścatvaṃ saṃbhavati | tasmādunnīto mitrāvaruṇādisaṃbaddhaśeṣa indrasaṃbaddha evetyubhayabhakṣaṇe mitrāvaruṇādibhiḥ sahendro 'pyupalakṣaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऐन्द्रवायवादयो द्विदेवत्याः । तेषां शेष आदित्यस्थालीमागच्छति, पुनरपि तस्याः स्थाल्या आग्रयणस्थालीमागच्छति । तस्या आग्रयणस्थाल्याः पात्नीवतो गृह्यते । तस्य पात्नीवतस्य भक्षण इन्द्रवाय्वादय उपलक्षणीयाः । पूर्वाधिकरणे यथा मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्र उपलक्षितः, तद्वत् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽयदुपांशु पात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णातिऽ इत्याग्रयणपात्रस्यापादानत्वश्रवणात्ततो निःसृतसोमरसस्य तत्संबन्धे ऽपेते सति पश्चात्पत्नीवद्देवतायै ग्रहणं भवति । तथा सत्यत्यन्तभिन्नस्य पात्नीवतस्य पूर्वदेवेष्वाकाङ्क्षा नास्ति । पुनरभ्यन्नीतस्तु सोम ऐन्द्रशेषेण संसृष्टः । तस्य संसृष्टस्य भक्षणे मैत्रावरुणादीनामिवेन्द्रस्यापि संबन्धो नापैतीति वैषम्यम् । तस्मात्पात्नीवतभक्षण इन्द्रवाध्वादयो नोपलक्षणीयाः

------------------ aindravāyavādayo dvidevatyāḥ | teṣāṃ śeṣa ādityasthālīmāgacchati, punarapi tasyāḥ sthālyā āgrayaṇasthālīmāgacchati | tasyā āgrayaṇasthālyāḥ pātnīvato gṛhyate | tasya pātnīvatasya bhakṣaṇa indravāyvādaya upalakṣaṇīyāḥ | pūrvādhikaraṇe yathā mitrāvaruṇādibhiḥ sahendra upalakṣitaḥ, tadvat - iti prāpte, - brūmaḥ- 'yadupāṃśu pātreṇa pātnīvatamāgrayaṇādgṛhṇāti' ityāgrayaṇapātrasyāpādānatvaśravaṇāttato niḥsṛtasomarasasya tatsaṃbandhe 'pete sati paścātpatnīvaddevatāyai grahaṇaṃ bhavati | tathā satyatyantabhinnasya pātnīvatasya pūrvadeveṣvākāṅkṣā nāsti | punarabhyannītastu soma aindraśeṣeṇa saṃsṛṣṭaḥ | tasya saṃsṛṣṭasya bhakṣaṇe maitrāvaruṇādīnāmivendrasyāpi saṃbandho nāpaitīti vaiṣamyam | tasmātpātnīvatabhakṣaṇa indravādhvādayo nopalakṣaṇīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तस्मिन्नेव पात्नीवतग्रहे शेषभक्षणमन्त्रे पत्नीवता सह त्वष्टाप्युपलक्षणीयः । कुतः । त्वष्टुरपि तद्देवत्वात् । तच्च होममन्त्रादवगतम् । ऽअग्नी ३ इ पत्नीबन्त्सजूर्देवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहाऽ इत्यस्मिन्मन्त्रे पत्नीवन्तमग्निं प्लुतान्तेन संबोध्यऽत्वष्ट्रा देवेन सह पिबऽ इत्यभिधानात्पातृत्वेन पत्नीवत इव त्वष्टुस्तद्देवत्वम् । ततः- ऽपत्नीवत्त्वष्टृपीतस्यऽ इत्युपलक्षणम्-इति प्राप्ते - ब्रूमः- पानकाले सहावस्थानमात्रं त्वष्टुः ऽसजूःऽ इत्यनेन पदेन प्रतीयते, न तु पातृत्वम् । असंबोधितस्य त्वष्टुः ऽपिबऽ इत्यनेन शब्देन सामानाधिकरण्याभावात् । न च पातृसहभावमात्रेण पातृत्वम् - "सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दग्री" । इत्यत्र पुत्राणां वोढृत्वादर्शनात् । आस्तां मन्त्रः । विधिबलात्वष्टुर्देवत्वम् - इति चेत् । न । ऽपात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णाति"इत्यत्र त्वष्टुरप्रतीतेः । तस्मात् - अदेवत्वात्त्वष्टा नोपलक्षणीयः

------------------ tasminneva pātnīvatagrahe śeṣabhakṣaṇamantre patnīvatā saha tvaṣṭāpyupalakṣaṇīyaḥ | kutaḥ | tvaṣṭurapi taddevatvāt | tacca homamantrādavagatam | 'agnī 3 i patnībantsajūrdevena tvaṣṭrā somaṃ piba svāhā' ityasminmantre patnīvantamagniṃ plutāntena saṃbodhya'tvaṣṭrā devena saha piba' ityabhidhānātpātṛtvena patnīvata iva tvaṣṭustaddevatvam | tataḥ- 'patnīvattvaṣṭṛpītasya' ityupalakṣaṇam-iti prāpte - brūmaḥ- pānakāle sahāvasthānamātraṃ tvaṣṭuḥ 'sajūḥ' ityanena padena pratīyate, na tu pātṛtvam | asaṃbodhitasya tvaṣṭuḥ 'piba' ityanena śabdena sāmānādhikaraṇyābhāvāt | na ca pātṛsahabhāvamātreṇa pātṛtvam - "sahaiva daśabhiḥ putrairbhāraṃ vahati gardagrī" | ityatra putrāṇāṃ voḍhṛtvādarśanāt | āstāṃ mantraḥ | vidhibalātvaṣṭurdevatvam - iti cet | na | 'pātnīvatamāgrayaṇādgṛhṇāti"ityatra tvaṣṭurapratīteḥ | tasmāt - adevatvāttvaṣṭā nopalakṣaṇīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तस्यैव पात्नीवतग्रहस्य याज्यायामग्निं संबोध्य ऽपत्नीवन्नामधारिणस्त्रयस्त्रिंशद्देवान्मादयऽ इत्यभिधीयते - ऽपत्नीवतस्त्रिंशतं त्रींश्च देवाननुष्वधमावह मादयस्वऽ इति । अनुष्वधमनुप्रदानम् । अत्र हूयमानेन सोमरसेन मादनीयत्वात्रयस्त्रिंशतां तद्देवत्वम् । अत्तस्ते ऽपि भक्षणे लक्षणीयाः- इति चेत् । न । यजमानेन मादनीयस्याग्नेरेव तद्देवत्वात् । त्रयस्त्रिंशद्देवास्तु वह्निना माद्यन्त इति न तेषामत्र देवत्वम् । तस्मान्नोपलक्षणम्

------------------ tasyaiva pātnīvatagrahasya yājyāyāmagniṃ saṃbodhya 'patnīvannāmadhāriṇastrayastriṃśaddevānmādaya' ityabhidhīyate - 'patnīvatastriṃśataṃ trīṃśca devānanuṣvadhamāvaha mādayasva' iti | anuṣvadhamanupradānam | atra hūyamānena somarasena mādanīyatvātrayastriṃśatāṃ taddevatvam | attaste 'pi bhakṣaṇe lakṣaṇīyāḥ- iti cet | na | yajamānena mādanīyasyāgnereva taddevatvāt | trayastriṃśaddevāstu vahninā mādyanta iti na teṣāmatra devatvam | tasmānnopalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ "सोमस्याग्ने वीही । त्यनुयजति"इति श्रूयते । तत्र-अनुवषट्कारस्य मान्त्रवर्णिको ऽग्निर्देवता । न च त्रयस्त्रिंशतामिव वह्नेरदेवतात्वम् । मन्त्रे वह्निं संबोध्य सोमपातृत्वामिधानात् । तस्मात्-अग्निर्लक्षणीयः- इति चेत् । न । प्रकृतावलक्षितत्वात् । ऐन्द्रश्वमसः प्रकृतिः । इतरे विकृतिरूपाः । तथा हि-ऐन्द्रश्च सोमो गृह्यते मीयते च । तेनैन्द्रोष्वेव सोमः, अनैन्द्रेषु सोम एव नास्तीति सर्वे सोमधर्मा ऐन्द्रेष्वेव । अनैन्द्रा अधर्मकाः । धर्मताकाङ्क्षाश्चोदकेन सधर्मका इति विकृतित्वम् । गृह्यमाणस्य मीयमानस्य च सोमस्यैन्द्रत्वम् ऽइन्द्राय त्वा वसुमतेऽ इत्यादिग्रहणमन्त्रादवगम्यते । तस्य प्रकृतिभूतस्येन्द्रचमसस्य भक्षणे ऽग्निरनुवषट्कारदेवो नोपलक्षितः । कुतः । ग्रहणे तदुद्देशाभावात् । इन्द्रस्तूद्देश्यत्वादुपलक्षितः । एवं विकृतावप्युद्देश्यदेवानामेवोलक्षणं न्याय्यम् । तस्मात्- अग्निर्नोपलक्ष्यः

------------------ "somasyāgne vīhī | tyanuyajati"iti śrūyate | tatra-anuvaṣaṭkārasya māntravarṇiko 'gnirdevatā | na ca trayastriṃśatāmiva vahneradevatātvam | mantre vahniṃ saṃbodhya somapātṛtvāmidhānāt | tasmāt-agnirlakṣaṇīyaḥ- iti cet | na | prakṛtāvalakṣitatvāt | aindraśvamasaḥ prakṛtiḥ | itare vikṛtirūpāḥ | tathā hi-aindraśca somo gṛhyate mīyate ca | tenaindroṣveva somaḥ, anaindreṣu soma eva nāstīti sarve somadharmā aindreṣveva | anaindrā adharmakāḥ | dharmatākāṅkṣāścodakena sadharmakā iti vikṛtitvam | gṛhyamāṇasya mīyamānasya ca somasyaindratvam 'indrāya tvā vasumate' ityādigrahaṇamantrādavagamyate | tasya prakṛtibhūtasyendracamasasya bhakṣaṇe 'gniranuvaṣaṭkāradevo nopalakṣitaḥ | kutaḥ | grahaṇe taduddeśābhāvāt | indrastūddeśyatvādupalakṣitaḥ | evaṃ vikṛtāvapyuddeśyadevānāmevolakṣaṇaṃ nyāyyam | tasmāt- agnirnopalakṣyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ताभ्यः पञ्चम्यः कृत्वाचिन्ताभ्यः पूर्वस्मिन्नेवाधिकरणे यो ऽयम् ऽअनैन्द्रेष्वमन्त्रकं भक्षणम्ऽ इत्येवंरूपः प्रथमः पूर्वपक्षः, तमेव मनसि निधाय पुनः कृत्वाचिन्तानां त्रयमभिधीयते - अनैन्द्रपूक्तरीत्या विकृतित्वेनोहसंभवादरत्यूहः- इति चेत् । न । अनैन्द्रणां विकृतित्वासंभवात् । ऽसोमेन यजेतऽ इत्युत्पत्तिश्रुतः सोमः कर्मणो ऽङ्गम्, न तु प्रदानविशेषस्य कस्यचिदङ्गम् । स एव सोमः सर्वप्रदानेष्वभ्यस्यत इति सर्वाणि समप्रधानानि । अत ऐन्द्राणामनैन्द्रणां च प्रकृतिविकृतिभावासंभवान्नास्त्यत्रोहः । ऽइन्द्राय त्वा वसुमतेऽ इत्यादिमन्त्रो लिङ्गादैन्द्रविषयो ऽस्तु । नैतावता प्रकृतिविकृतिभावः सिध्यति । तस्मादुक्तमन्त्रस्य लिङ्गादैन्द्रविषयत्वादनैन्द्रेष्वमन्त्रकं भक्षणम्

uktābhyaḥ pañcamyaḥ kṛtvācintābhyaḥ pūrvasminnevādhikaraṇe yo 'yam 'anaindreṣvamantrakaṃ bhakṣaṇam' ityevaṃrūpaḥ prathamaḥ pūrvapakṣaḥ, tameva manasi nidhāya punaḥ kṛtvācintānāṃ trayamabhidhīyate - anaindrapūktarītyā vikṛtitvenohasaṃbhavādaratyūhaḥ- iti cet | na | anaindraṇāṃ vikṛtitvāsaṃbhavāt | 'somena yajeta' ityutpattiśrutaḥ somaḥ karmaṇo 'ṅgam, na tu pradānaviśeṣasya kasyacidaṅgam | sa eva somaḥ sarvapradāneṣvabhyasyata iti sarvāṇi samapradhānāni | ata aindrāṇāmanaindraṇāṃ ca prakṛtivikṛtibhāvāsaṃbhavānnāstyatrohaḥ | 'indrāya tvā vasumate' ityādimantro liṅgādaindraviṣayo 'stu | naitāvatā prakṛtivikṛtibhāvaḥ sidhyati | tasmāduktamantrasya liṅgādaindraviṣayatvādanaindreṣvamantrakaṃ bhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यदेतत् ऽऐन्द्राग्नं गृह्णातिऽ इति विहितं शेषभक्षणम्, तत्र- इन्द्राग्निभ्यां पीतः सोम इन्द्रेणापि पीतो भवतिऽ इति लेङ्गेनैव विनियोगात्समन्त्रकं भक्षणम् - इति चेत् । मैवम् । नवमाध्याये वक्ष्यमाणदेवताधिकरणन्यायेनाशरीरस्येन्द्रस्य पानासंभवात् । अथ- पतिशब्देन दानं विवक्ष्येत, तदानीम् ऽइन्द्राय दत्तः सोमःऽ इति मन्त्रार्थो भवति । न चात्र यजमान इन्द्रमुद्दिश्य ददौ, किंत्विन्द्राग्नी उद्दीश्य । तस्मात् ऽदानं मिश्रविषयम् । मन्त्रस्तु न मिश्रविषयःऽ इत्यमन्त्रकं भक्षणम्

------------------ yadetat 'aindrāgnaṃ gṛhṇāti' iti vihitaṃ śeṣabhakṣaṇam, tatra- indrāgnibhyāṃ pītaḥ soma indreṇāpi pīto bhavati' iti leṅgenaiva viniyogātsamantrakaṃ bhakṣaṇam - iti cet | maivam | navamādhyāye vakṣyamāṇadevatādhikaraṇanyāyenāśarīrasyendrasya pānāsaṃbhavāt | atha- patiśabdena dānaṃ vivakṣyeta, tadānīm 'indrāya dattaḥ somaḥ' iti mantrārtho bhavati | na cātra yajamāna indramuddiśya dadau, kiṃtvindrāgnī uddīśya | tasmāt 'dānaṃ miśraviṣayam | mantrastu na miśraviṣayaḥ' ityamantrakaṃ bhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तस्मिन्नेव भक्षमन्त्रे ऽगायत्रच्छन्दस इन्द्रपीतस्यऽ इति श्रूयते । ऽगायत्रमेव छन्दो यस्यऽ इति मन्त्रपदे समासाभिधानादेकच्छन्दोयुक्त ऐन्द्रे सोमे भक्षमन्त्रः- इति चेत् । मैवम् । बहुच्छन्दोयुक्ते ऽपि बहुव्रीहेः समानत्वात् । एवकारं परित्यज्य ऽगायत्रं छन्दो यस्यऽ इति विग्रहसंभवात् । एकच्छन्दस्कस्तु सोमो न क्वाप्यस्ति । तस्मान्नानाछन्दस्के सोम ऐन्द्रप्रदान एव मन्त्रः, नान्यत्र । तदेवं कृत्वाचिन्तात्रयं समाप्तम् । द्विविधकृत्वाचिन्तोद्घाटना तु प्रागेव सिद्धान्तिना दर्शिता

------------------ tasminneva bhakṣamantre 'gāyatracchandasa indrapītasya' iti śrūyate | 'gāyatrameva chando yasya' iti mantrapade samāsābhidhānādekacchandoyukta aindre some bhakṣamantraḥ- iti cet | maivam | bahucchandoyukte 'pi bahuvrīheḥ samānatvāt | evakāraṃ parityajya 'gāyatraṃ chando yasya' iti vigrahasaṃbhavāt | ekacchandaskastu somo na kvāpyasti | tasmānnānāchandaske soma aindrapradāna eva mantraḥ, nānyatra | tadevaṃ kṛtvācintātrayaṃ samāptam | dvividhakṛtvācintodghāṭanā tu prāgeva siddhāntinā darśitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते-ऽप्राचीनवंशं करोति । देवमनुष्या दिशो व्यभजन्तप्राचीं देवाः, दक्षिणां पितरः, प्रतीचीं मनुष्याः, उदीचीं रुद्राः, यत्प्राचीनवंशं करोति देवलोकमेव तद्यजमान उपावर्ततेऽ इति । तत्र- देवादीनां कर्मानधिकारान्न तत्र विधिशङ्का । ऽमनुष्याः प्रतीचीं विभजोयुःऽ इत्येवं विधिः स्यात् । कुतः । पुराकल्परूपेणार्थवादेन स्तूयमानत्वात् । पूर्वपुरुषाचरितत्वाभिधानं पुराकल्पः । ऽव्यभजन्तऽ इत्यनेन भूतार्थवाचिना तदभिधीयते । तस्मात्- विधिः- इति पूर्वपक्षः । यस्य मण्डपविशेषस्योपरिवंशाः प्रागग्रा भवन्ति स प्राचीनवंशः । तद्विध्येकवाक्यत्वावगमादर्थवादः । सायंकालीनाप्त्यांदौ प्रतीची प्राप्ता

------------------ jyotiṣṭome śrūyate-'prācīnavaṃśaṃ karoti | devamanuṣyā diśo vyabhajantaprācīṃ devāḥ, dakṣiṇāṃ pitaraḥ, pratīcīṃ manuṣyāḥ, udīcīṃ rudrāḥ, yatprācīnavaṃśaṃ karoti devalokameva tadyajamāna upāvartate' iti | tatra- devādīnāṃ karmānadhikārānna tatra vidhiśaṅkā | 'manuṣyāḥ pratīcīṃ vibhajoyuḥ' ityevaṃ vidhiḥ syāt | kutaḥ | purākalparūpeṇārthavādena stūyamānatvāt | pūrvapuruṣācaritatvābhidhānaṃ purākalpaḥ | 'vyabhajanta' ityanena bhūtārthavācinā tadabhidhīyate | tasmāt- vidhiḥ- iti pūrvapakṣaḥ | yasya maṇḍapaviśeṣasyoparivaṃśāḥ prāgagrā bhavanti sa prācīnavaṃśaḥ | tadvidhyekavākyatvāvagamādarthavādaḥ | sāyaṃkālīnāptyāṃdau pratīcī prāptā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽनानृतं वदेत्ऽ इति । तत्र-पुरुषधर्मत्वेनायं प्रतिषेधो विधीयते । कुतः । प्रतियोगिनो ऽनृतवदनस्य पुरुषधर्मतया तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वेनैव विधातव्यत्वात् । ऽवदेत्ऽ इत्याख्यातं तावत्कर्तृवाचकम् । तेनाऽख्यातेन कर्तृः प्रतीयमानत्वात् । पुरुषस्याऽख्यातप्रत्ययवाच्यत्वे सति प्रकृत्यर्थस्य वदनस्य पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । ऽप्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थे सह ब्रूतः, तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येनऽ इति शाब्दिकैरुद्धोषणात् । वदनस्य पुरुषधर्मत्वे तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । अन्यथा भिन्नविषयत्वे बाधकत्वं न स्यात् । तस्मात्पुरूषवाचकाख्यातश्रुत्या प्रकरणं बाधित्वा पुरुषार्थो ऽयं प्रतिषेधो विधीयते । अस्त्येव स्मार्तः प्रतिषेधः- इति चेत् । तर्हि तस्यैतच्छ्रुतिवाक्यं मूलमस्तु । तस्मात्- पुरुषार्थः- इत्येकः पूर्वपक्षः । आख्यातश्रुतेः प्रकरणस्य चाविरोधाय क्रतुयुक्तपुरुषधर्मो ऽस्तु । नह्येतद्वाक्यं स्मृतेर्मूलम् । भिन्नविषयत्वात् । स्मृतिश्चोपनयनमारभ्याऽमरणं पुरुषस्यानृतं प्रतिषेधति । तन्मध्यपतितत्वात्क्रतावपि स्मार्तो निषेधः प्राप्त एव । तत उभयार्थो ऽप्ययं प्रतिषेधो न विधीयते, किंत्वनूद्यते- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । आख्यातेन भावनाभिधीयते । कर्ता तु तदविनाभूतोर्ऽथात्प्रतीयते । अतः श्रुत्यभावात्केवलेन प्रकरणेन प्रयाजादिवदारादुपकारकः क्रतावेव निविशते । न च तत्रापि विधीयते, किंतु सार्वत्रिकस्य निषेधस्य क्रतावपि प्राप्तत्वादनूद्यते- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऽसत्यमेव वदेत्, नत्वनृतम्ऽ इति यो ऽयं स्मार्तानियमरूपः पुरुषार्थः संयोगः, तस्मादयमन्यः क्रत्वर्थः संयोगः । अतो ऽप्राप्तत्वाद्विधीयते । एतद्व्यतिक्रमे क्रतोरेव वैगुण्यम्, न तु पुरुषस्य प्रत्यवायः । अतो ऽत्र क्रतुगामि प्रायश्चित्तम् । पुरुषार्थनियमातिक्रमे तु पुरुषस्यैव प्रत्यवायो न क्रतोर्वैगुण्यम् । तत्र स्मार्ते प्रायश्चितम्- इति विशेषः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'nānṛtaṃ vadet' iti | tatra-puruṣadharmatvenāyaṃ pratiṣedho vidhīyate | kutaḥ | pratiyogino 'nṛtavadanasya puruṣadharmatayā tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvenaiva vidhātavyatvāt | 'vadet' ityākhyātaṃ tāvatkartṛvācakam | tenā'khyātena kartṛḥ pratīyamānatvāt | puruṣasyā'khyātapratyayavācyatve sati prakṛtyarthasya vadanasya puruṣadharmatvaṃ yuktam | 'prakṛtipratyayau pratyayārthe saha brūtaḥ, tayostu pratyayaḥ prādhānyena' iti śābdikairuddhoṣaṇāt | vadanasya puruṣadharmatve tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvaṃ yuktam | anyathā bhinnaviṣayatve bādhakatvaṃ na syāt | tasmātpurūṣavācakākhyātaśrutyā prakaraṇaṃ bādhitvā puruṣārtho 'yaṃ pratiṣedho vidhīyate | astyeva smārtaḥ pratiṣedhaḥ- iti cet | tarhi tasyaitacchrutivākyaṃ mūlamastu | tasmāt- puruṣārthaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātaśruteḥ prakaraṇasya cāvirodhāya kratuyuktapuruṣadharmo 'stu | nahyetadvākyaṃ smṛtermūlam | bhinnaviṣayatvāt | smṛtiścopanayanamārabhyā'maraṇaṃ puruṣasyānṛtaṃ pratiṣedhati | tanmadhyapatitatvātkratāvapi smārto niṣedhaḥ prāpta eva | tata ubhayārtho 'pyayaṃ pratiṣedho na vidhīyate, kiṃtvanūdyate- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātena bhāvanābhidhīyate | kartā tu tadavinābhūtor'thātpratīyate | ataḥ śrutyabhāvātkevalena prakaraṇena prayājādivadārādupakārakaḥ kratāveva niviśate | na ca tatrāpi vidhīyate, kiṃtu sārvatrikasya niṣedhasya kratāvapi prāptatvādanūdyate- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | 'satyameva vadet, natvanṛtam' iti yo 'yaṃ smārtāniyamarūpaḥ puruṣārthaḥ saṃyogaḥ, tasmādayamanyaḥ kratvarthaḥ saṃyogaḥ | ato 'prāptatvādvidhīyate | etadvyatikrame kratoreva vaiguṇyam, na tu puruṣasya pratyavāyaḥ | ato 'tra kratugāmi prāyaścittam | puruṣārthaniyamātikrame tu puruṣasyaiva pratyavāyo na kratorvaiguṇyam | tatra smārte prāyaścitam- iti viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-ऽप्राणो वै दक्षः । अपानः क्रतुः । तस्माज्जञ्जन्यमानो ब्रूयात्- मयि दक्षक्रतू-इति, प्राणापानावेवाऽस्मन्यधत्तऽ इति । गात्रविनामेन विदारितमुखः पुरुषो जञ्जभ्यमानः । तस्य वाक्यान्मन्त्रोक्तिः प्रतीयते । वाक्यं च प्रकरणाद्बलीयः । तस्मात्- केवलं पुंधर्मः- इति चेत् । मैवम् । क्रतावपि जञ्जभ्यमानपुरुषसंभवेन वाक्यप्रकरणयोर्विरोधाभावे सत्युभाभ्यां क्रतुयुक्तपुरुषसंस्कारत्वावगमात्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'prāṇo vai dakṣaḥ | apānaḥ kratuḥ | tasmājjañjanyamāno brūyāt- mayi dakṣakratū-iti, prāṇāpānāvevā'smanyadhatta' iti | gātravināmena vidāritamukhaḥ puruṣo jañjabhyamānaḥ | tasya vākyānmantroktiḥ pratīyate | vākyaṃ ca prakaraṇādbalīyaḥ | tasmāt- kevalaṃ puṃdharmaḥ- iti cet | maivam | kratāvapi jañjabhyamānapuruṣasaṃbhavena vākyaprakaraṇayorvirodhābhāve satyubhābhyāṃ kratuyuktapuruṣasaṃskāratvāvagamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽयो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यातयेत् । तस्माद्ब्राह्मणाय नावगुरेतऽ इति । तत्र- यथा पूर्वाधिकरणे मन्त्रपाठस्य फलरहितस्य फलवति क्रतावङ्गत्वं प्रकरणेनावगम्यते, एवमत्रापि ब्राह्मणावज्ञानिषेधस्य क्रत्वङ्गत्वम्- इति चेत् । न । वैषम्यात् । पूर्वत्र हि - आत्मनि माणापानधारणं मन्त्रोच्चारणफलं न संभवति । तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् । इह तु- अवगोरणे शतसंवत्सरयातनामुपन्यस्यावगोरणनिषेधा- द्यातनापरिहारस्य निषेधफलत्वमुचितम् । तस्मात्- निषेधस्य केवलपुरुषार्थतया प्रकरणा दुत्कर्षो युक्तः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayet | tasmādbrāhmaṇāya nāvagureta' iti | tatra- yathā pūrvādhikaraṇe mantrapāṭhasya phalarahitasya phalavati kratāvaṅgatvaṃ prakaraṇenāvagamyate, evamatrāpi brāhmaṇāvajñāniṣedhasya kratvaṅgatvam- iti cet | na | vaiṣamyāt | pūrvatra hi - ātmani māṇāpānadhāraṇaṃ mantroccāraṇaphalaṃ na saṃbhavati | tasya prāgeva siddhatvāt | iha tu- avagoraṇe śatasaṃvatsarayātanāmupanyasyāvagoraṇaniṣedhā- dyātanāparihārasya niṣedhaphalatvamucitam | tasmāt- niṣedhasya kevalapuruṣārthatayā prakaraṇā dutkarṣo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽमलवद्वासत्ता न संवेदतऽ इति । -अस्य निषेधस्य प्रकरणा त्क्रत्वङ्गत्वम्- इति चेत् । मैवम् । अप्रसक्तप्रतिषेधप्रसङ्गात् । यस्य व्रत्ये ऽहनि पत्न्वनालम्भुका भवति, तामपरुध्य यजेतऽ इति रजस्वलाया निःसारणेन क्रतौ तत्संवादस्याप्रसक्तिः । तस्मात्- केवलपुरुषार्थस्यास्य प्रकरणादुत्कर्षः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'malavadvāsattā na saṃvedata' iti | -asya niṣedhasya prakaraṇā tkratvaṅgatvam- iti cet | maivam | aprasaktapratiṣedhaprasaṅgāt | yasya vratye 'hani patnvanālambhukā bhavati, tāmaparudhya yajeta' iti rajasvalāyā niḥsāraṇena kratau tatsaṃvādasyāprasaktiḥ | tasmāt- kevalapuruṣārthasyāsya prakaraṇādutkarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽतस्मात्सुवर्णे हिरण्यं भार्यम् । सुवर्ण एव भवति । दुवर्णो ऽस्य भ्रातृव्यो भवतिऽ इति । तत्र-यदेतच्छोभनवर्णोपेतहिरण्यधारणं तस्य वैदिकक्रियारूपत्वेन क्रतुस्मारकत्वात्क्रत्वङ्गं धारणम्- इत्येकः पक्षः । क्रत्वङ्गत्वे ऽपि नाऽरादुपकारकम्, किंतु क्रतृगतं हिरण्यं धारणेन संस्क्रियते । ऽभार्यम्ऽ इत्यत्र ण्यत्प्रत्ययस्य कर्मणि विहितत्वेन कर्मकारकस्य हिरण्यस्य प्राधान्यावगमात् - इति द्वितीयः पक्षः । वर्णविशिष्टधारणविधाने गौरवाद्धारणसहितं हिरण्यमनूद्य शोभनवर्णमात्रं विधेयम्- इति तृतीयः पक्षः । त्रेधापि- क्रत्वर्थो विधिः, न तु पुरुषार्थः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- यद्धिक्रतुप्रकरणे श्रुतम्, तस्यास्ति नियमेन क्रतुस्मारकत्वम् । इदं त्वनारभ्याधीतम् । न चात्र हिरण्यं जुह्वादिवत्क्रतावव्यभिचरितम्, येन क्रतुस्मृतिर्नियम्येत । ननु संस्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या क्रतुप्रवेशः स्यात् । नहि धारणेन संस्कृतस्य हिरण्यस्य लौकिकः कश्चिदुपयोगो ऽस्ति- इति चेत् । न । क्रतावप्युपयोगाभावात् । - क्रतूपयोगो ऽपि कल्प्यते- इति चेत् । न । ऽक्रतूपयोगित्वेन संस्कार्यत्वम्, तेन च क्रतूपयोगःऽ इत्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतः क्रतौ नियन्तुमशक्यत्वात्पुरुषार्थमिदं धारणम् । न चात्र फलाभावः । विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गस्य कल्प्यत्वात् । अथवा रात्रिसन्ने यथा वाक्यशेषेणार्थवादेन श्रुता प्रतिष्ठा कलत्वेन कल्पिता तथात्रापि ऽसुवर्ण एव भवति, दुर्र्वणो ऽस्य भ्रातृव्यःऽ इत्यर्थवादगतं फलमस्तु । तस्मात्- पुरुषार्थो धारणविधिः

------------------ anārabhya śrūyate- 'tasmātsuvarṇe hiraṇyaṃ bhāryam | suvarṇa eva bhavati | duvarṇo 'sya bhrātṛvyo bhavati' iti | tatra-yadetacchobhanavarṇopetahiraṇyadhāraṇaṃ tasya vaidikakriyārūpatvena kratusmārakatvātkratvaṅgaṃ dhāraṇam- ityekaḥ pakṣaḥ | kratvaṅgatve 'pi nā'rādupakārakam, kiṃtu kratṛgataṃ hiraṇyaṃ dhāraṇena saṃskriyate | 'bhāryam' ityatra ṇyatpratyayasya karmaṇi vihitatvena karmakārakasya hiraṇyasya prādhānyāvagamāt - iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | varṇaviśiṣṭadhāraṇavidhāne gauravāddhāraṇasahitaṃ hiraṇyamanūdya śobhanavarṇamātraṃ vidheyam- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | tredhāpi- kratvartho vidhiḥ, na tu puruṣārthaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- yaddhikratuprakaraṇe śrutam, tasyāsti niyamena kratusmārakatvam | idaṃ tvanārabhyādhītam | na cātra hiraṇyaṃ juhvādivatkratāvavyabhicaritam, yena kratusmṛtirniyamyeta | nanu saṃskāryatvānyathānupapattyā kratupraveśaḥ syāt | nahi dhāraṇena saṃskṛtasya hiraṇyasya laukikaḥ kaścidupayogo 'sti- iti cet | na | kratāvapyupayogābhāvāt | - kratūpayogo 'pi kalpyate- iti cet | na | 'kratūpayogitvena saṃskāryatvam, tena ca kratūpayogaḥ' ityanyonyāśrayatvāt | ataḥ kratau niyantumaśakyatvātpuruṣārthamidaṃ dhāraṇam | na cātra phalābhāvaḥ | viśvajinnyāyena svargasya kalpyatvāt | athavā rātrisanne yathā vākyaśeṣeṇārthavādena śrutā pratiṣṭhā kalatvena kalpitā tathātrāpi 'suvarṇa eva bhavati, durrvaṇo 'sya bhrātṛvyaḥ' ityarthavādagataṃ phalamastu | tasmāt- puruṣārtho dhāraṇavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽयेन कर्मणेर्त्सेत् । तत्र जयां जुहुयात् । राष्ट्रभृतो जुहोति । अभ्यातानाञ्जुहोतिऽ इति । ईर्त्सेदृद्धिमिच्छेत् । ऽचित्तं च स्वाहाऽ इत्यादयो जयाः ऽऋताषाड्ऽ इत्यादयो राष्ट्रभृतः । ऽअग्निर्भूतानाम्ऽ- इत्यादयो ऽभ्यातानाः । तत्र- वैदिककर्मणेव लौकिककृष्यादिकर्मणाप्यृद्धेरिष्यमाणत्वात्, संकोचे कारणामावाज्जयादिहोमः सर्वशेषः- इति चेत् । मैवम् । ऽयदाहवनीये जुह्वति तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीतःऽ इति वाक्येन होममुद्दिश्याऽ हवनीयविधानात् । कृष्यादौ तदभावाद्वैदिकेष्वेव जयादिहोमः

------------------ anārabhya śrūyate- 'yena karmaṇertset | tatra jayāṃ juhuyāt | rāṣṭrabhṛto juhoti | abhyātānāñjuhoti' iti | īrtsedṛddhimicchet | 'cittaṃ ca svāhā' ityādayo jayāḥ 'ṛtāṣāḍ' ityādayo rāṣṭrabhṛtaḥ | 'agnirbhūtānām'- ityādayo 'bhyātānāḥ | tatra- vaidikakarmaṇeva laukikakṛṣyādikarmaṇāpyṛddheriṣyamāṇatvāt, saṃkoce kāraṇāmāvājjayādihomaḥ sarvaśeṣaḥ- iti cet | maivam | 'yadāhavanīye juhvati tena so 'syābhīṣṭaḥ prītaḥ' iti vākyena homamuddiśyā' havanīyavidhānāt | kṛṣyādau tadabhāvādvaidikeṣveva jayādihomaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते-ऽयावतो ऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणाश्चतुष्कपालान्निर्वपेत्ऽ इति । तत्र ऽप्रतिग्रहशब्दो दानपरःऽ इत्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तत्र-विशेषाश्रवणाल्लौकिकवैदिकदानयोरुभयो रप्यसाविष्टिः- इत्येकः पक्षः । ऽन केतरिणो ददातिऽ इति स्मृत्या मित्रदायादादिभ्यः प्रीत्या क्रियमाणं लोकिकमश्वदानं निषिद्धम् । तदनुष्ठाने प्रायश्चित्तरूपेयामिष्टिः- इति द्वितीयः पक्षः । ऽवरुणो वा एतं गृह्णाति यो ऽश्वं प्रतिगृह्णातिऽ इत्यश्वदाने जलोदख्याधिरूपो दृष्टदोषो वरुणग्रहवाक्येनोच्यते । न च लौकिकस्याश्वदानस्य तद्धेतुत्वं प्रमितम् । वैदिकस्य तु जन्मान्तरविषयं दोषश्रवणम् । अतो वैदिकदाने सेष्टिः प्रायश्चित्तम् । अस्ति हि वैदिकमश्वदानम् । ऽवडवा दक्षिणाऽ इत्यादिश्रवणात्

------------------ idamāmnāyate-'yāvato 'śvānpratigṛhṇīyāttāvato vāruṇāścatuṣkapālānnirvapet' iti | tatra 'pratigrahaśabdo dānaparaḥ' ityanantarameva vakṣyate | tatra-viśeṣāśravaṇāllaukikavaidikadānayorubhayo rapyasāviṣṭiḥ- ityekaḥ pakṣaḥ | 'na ketariṇo dadāti' iti smṛtyā mitradāyādādibhyaḥ prītyā kriyamāṇaṃ lokikamaśvadānaṃ niṣiddham | tadanuṣṭhāne prāyaścittarūpeyāmiṣṭiḥ- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | 'varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇāti' ityaśvadāne jalodakhyādhirūpo dṛṣṭadoṣo varuṇagrahavākyenocyate | na ca laukikasyāśvadānasya taddhetutvaṃ pramitam | vaidikasya tu janmāntaraviṣayaṃ doṣaśravaṇam | ato vaidikadāne seṣṭiḥ prāyaścittam | asti hi vaidikamaśvadānam | 'vaḍavā dakṣiṇā' ityādiśravaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वोदाहृते वाक्ये ऽप्रतिगृह्णीयात्ऽ इति विधिपदश्रवणात्प्रतिग्रहीतुरिष्टिः- इति चेत् । न । उपक्रमरूपेणार्थवादेन दातुस्तदिष्टिप्रतीतेः । उपक्रमश्चैवं श्रूयते- ऽप्रजापतिवरुणायाश्वमनयत्, स स्वां देवतामार्छत् । स पर्यदीर्यत, स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत्, तं निरवपत्, ततो वै स वरुणपाशादमुच्यतऽ इति । अनयद्वत्तवान् । स च दाता प्रजापतिः स्वकीयां वरुणदेवतां जलोदररोगप्रदां प्राप्तवान । तेन च रोगेण ग्रस्तः स प्रजापतिर्विदीर्णो भूत्वा रोगपरिहारायेष्टिं कृत्वा रोगादमुच्यत, इत्यत्र- दातुरिष्टिः- इत्यवगम्यते । असंजातविरोध्युपक्रमानुसारेण विधावकपदमपि ऽप्रतिग्राहयेत्ऽ इत्येवमन्तर्भावितणिजर्थपरतया व्याख्यैयम्

------------------ pūrvodāhṛte vākye 'pratigṛhṇīyāt' iti vidhipadaśravaṇātpratigrahīturiṣṭiḥ- iti cet | na | upakramarūpeṇārthavādena dātustadiṣṭipratīteḥ | upakramaścaivaṃ śrūyate- 'prajāpativaruṇāyāśvamanayat, sa svāṃ devatāmārchat | sa paryadīryata, sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat, taṃ niravapat, tato vai sa varuṇapāśādamucyata' iti | anayadvattavān | sa ca dātā prajāpatiḥ svakīyāṃ varuṇadevatāṃ jalodararogapradāṃ prāptavāna | tena ca rogeṇa grastaḥ sa prajāpatirvidīrṇo bhūtvā rogaparihārāyeṣṭiṃ kṛtvā rogādamucyata, ityatra- dāturiṣṭiḥ- ityavagamyate | asaṃjātavirodhyupakramānusāreṇa vidhāvakapadamapi 'pratigrāhayet' ityevamantarbhāvitaṇijarthaparatayā vyākhyaiyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसौमेन्द्रं चरुं निर्वपेच्छ्यामाकं सोमवामिनःऽऽ इति । तत्र-लौकिके सोमवमने विहितो ऽयं चरुः । कुतः । ऽवि वा एष इन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यवे यः सोमं वमतिऽ इति दृष्टदोषमुपन्यस्य तच्छान्तये चरुविधानात् - इति चेत् । मैवम् । लोके धातुसाम्यार्थिनो वमनायैव सोमस्य पाने सति वमनस्य दोषहेतुस्वाभावात् । वेदे तु ऽहिन्व मे गात्रा हरिवःऽ इत्यनेन मन्त्रेण जरयितुं सोमः पीयते । तत्र वमनप्रायश्चित्तार्थो ऽयं चरुः

------------------ idamāmnāyate- 'saumendraṃ caruṃ nirvapecchyāmākaṃ somavāminaḥ'' iti | tatra-laukike somavamane vihito 'yaṃ caruḥ | kutaḥ | 'vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyave yaḥ somaṃ vamati' iti dṛṣṭadoṣamupanyasya tacchāntaye caruvidhānāt - iti cet | maivam | loke dhātusāmyārthino vamanāyaiva somasya pāne sati vamanasya doṣahetusvābhāvāt | vede tu 'hinva me gātrā harivaḥ' ityanena mantreṇa jarayituṃ somaḥ pīyate | tatra vamanaprāyaścittārtho 'yaṃ caruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽईदृशस्य सोमस्य वमने चरुःऽ इति विशेषस्याभावादृत्विजां यजमानस्य च वमने सर्वत्रासौ चरुः- इति चेत् । मैवम् । ऽयो वमति स निर्वपतिऽ इति निर्वप्तुर्वमनं चरुनिमित्तम् । निर्वप्ता च यजमानः । ऋत्वियो निर्वप्तृत्वे ऽधिकार्यन्तरत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्- यजमानस्यैव वमने चरुविधिः

------------------ 'īdṛśasya somasya vamane caruḥ' iti viśeṣasyābhāvādṛtvijāṃ yajamānasya ca vamane sarvatrāsau caruḥ- iti cet | maivam | 'yo vamati sa nirvapati' iti nirvapturvamanaṃ carunimittam | nirvaptā ca yajamānaḥ | ṛtviyo nirvaptṛtve 'dhikāryantaratvaprasaṅgāt | tasmāt- yajamānasyaiva vamane caruvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्यत्र कृत्स्नो ऽपि पुरोडाशो ऽग्नये त्यक्तव्यः । तद्धितेन कृत्स्नस्याग्निदेवतासंबन्धावगतेः । त्यागमन्तरेणैतदनुपपत्तिः- इति चेत् । मैवम् । ऽद्विर्हविषो ऽवद्यतिऽ इत्यवदानद्वयं श्रूयते । अवदेयं चाङ्गुष्ठपर्वमावम् । तथा च कल्पसूत्रकारः- ऽआग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरश्चीनमवद्यतिऽ इति । ततो हविषः सकाशादङ्गुष्ठपर्वद्वयमात्रं खण्डयित्वा त्यक्तव्यम् । इतरच्छेषणीयम् । देवतासंबन्धश्चांशद्वारेणाप्युपयुज्यते

------------------ 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityatra kṛtsno 'pi puroḍāśo 'gnaye tyaktavyaḥ | taddhitena kṛtsnasyāgnidevatāsaṃbandhāvagateḥ | tyāgamantareṇaitadanupapattiḥ- iti cet | maivam | 'dvirhaviṣo 'vadyati' ityavadānadvayaṃ śrūyate | avadeyaṃ cāṅguṣṭhaparvamāvam | tathā ca kalpasūtrakāraḥ- 'āgneyasya puroḍāśasya madhyādaṅguṣṭhaparvamātramavadānaṃ tiraścīnamavadyati' iti | tato haviṣaḥ sakāśādaṅguṣṭhaparvadvayamātraṃ khaṇḍayitvā tyaktavyam | itaraccheṣaṇīyam | devatāsaṃbandhaścāṃśadvāreṇāpyupayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽशेषात्स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति । तत्र-आग्नेयादीनां त्रयाणां हविषां मध्ये यस्य कस्यचिदेकस्य हविषः शेषादवदातव्यम् । तावतैव शास्त्रार्थानुष्ठानसिद्धः- इति चेत् । मैवम् । उपयुक्तं हविः संस्कर्तुमिदमवदीयते । संस्कारश्च सर्वेष्वपि हविःषु समानः । तस्मात्- सर्वेभ्यो हविःशेषेभ्यः स्विष्टकृदनुष्ठेयः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'śeṣātsviṣṭakṛte samavadyati' iti | tatra-āgneyādīnāṃ trayāṇāṃ haviṣāṃ madhye yasya kasyacidekasya haviṣaḥ śeṣādavadātavyam | tāvataiva śāstrārthānuṣṭhānasiddhaḥ- iti cet | maivam | upayuktaṃ haviḥ saṃskartumidamavadīyate | saṃskāraśca sarveṣvapi haviḥṣu samānaḥ | tasmāt- sarvebhyo haviḥśeṣebhyaḥ sviṣṭakṛdanuṣṭheyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽएकस्मादेव हविःशेषात्स्विष्टकृत्ऽ इति यः पूर्वाधिकरणे पूर्वपक्षः, तस्मिन्पक्षे नियामकस्याश्रुतत्वात्- यस्मात्कस्माच्चिद्धविःशेषात्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- प्रथमातिक्रमे मानाभावात्प्रथमहविःशेषेणैव संस्कारासिद्धावितरत्र प्राप्त्यभावादस्ति नियतिः

------------------ 'ekasmādeva haviḥśeṣātsviṣṭakṛt' iti yaḥ pūrvādhikaraṇe pūrvapakṣaḥ, tasminpakṣe niyāmakasyāśrutatvāt- yasmātkasmācciddhaviḥśeṣāt- iti prāpte, - brūmaḥ- prathamātikrame mānābhāvātprathamahaviḥśeṣeṇaiva saṃskārāsiddhāvitaratra prāptyabhāvādasti niyatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चतुर्धाकृतपुरोडाशस्य भागान्यजमान एवं निर्दिशेत्- ऽइदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्वर्योः, इदमग्नीधः, इति । सो ऽयं निर्देश न भक्षणार्थः । भक्षणस्याश्रुतत्वात् । ततो भृतिदानेन तानृत्विजः परिक्रेतुमयं निर्देशः कृतः । क्रयश्च तदङ्गीकारानुसारेण स्वल्पेनाप्युपपद्यते । तस्मात्स्वकीया भागास्तैरिच्छयोपयोक्तुं शक्याः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्नेय जुष्टं निर्वपामिऽ इति कृत्स्नस्य हविषो देवतार्थे संकल्पितत्वेन तत्र यजमानस्य स्वामित्वाभावान्न युक्तः परिक्रयः । भक्षणं तु प्रतिपत्त्यर्थत्वाद्युक्तम् । अवशिष्टस्य यः को ऽप्युपयोगः प्रतिपत्तिः । पुरोडाशस्य भक्षणाहत्वाद्भक्षणेन कर्मकराणामृत्साहजननाच्च भक्षणार्थो ऽयं निर्देशो युज्यते

------------------ caturdhākṛtapuroḍāśasya bhāgānyajamāna evaṃ nirdiśet- 'idaṃ brahmaṇaḥ, idaṃ hotuḥ, idamadhvaryoḥ, idamagnīdhaḥ, iti | so 'yaṃ nirdeśa na bhakṣaṇārthaḥ | bhakṣaṇasyāśrutatvāt | tato bhṛtidānena tānṛtvijaḥ parikretumayaṃ nirdeśaḥ kṛtaḥ | krayaśca tadaṅgīkārānusāreṇa svalpenāpyupapadyate | tasmātsvakīyā bhāgāstairicchayopayoktuṃ śakyāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- 'agneya juṣṭaṃ nirvapāmi' iti kṛtsnasya haviṣo devatārthe saṃkalpitatvena tatra yajamānasya svāmitvābhāvānna yuktaḥ parikrayaḥ | bhakṣaṇaṃ tu pratipattyarthatvādyuktam | avaśiṣṭasya yaḥ ko 'pyupayogaḥ pratipattiḥ | puroḍāśasya bhakṣaṇāhatvādbhakṣaṇena karmakarāṇāmṛtsāhajananācca bhakṣaṇārtho 'yaṃ nirdeśo yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ध्रौवादाज्याजुपांशुयाजार्थमवदाने कृते तच्छेषेण ध्रौवेण द्रव्येण स्विष्टकृदादिकं शेषकार्य कर्तव्यम् । कुतः । ऽतद्यत्सर्वेभ्यो हविर्भ्यः समवद्यतिऽ इति वाक्येन प्रापितत्वात्- इति चेत् । मैवम् । कृतार्थद्रव्यशेषो ह्युपयोगापेक्षः प्रतिपत्तिमर्हति । ध्रौवं त्वाज्यं न कृतार्थम् । तेन कर्तव्यानामुपस्तरणादीनां सद्भावात् । तस्मात् - न तेन शेषकार्ये भवति

------------------ dhrauvādājyājupāṃśuyājārthamavadāne kṛte taccheṣeṇa dhrauveṇa dravyeṇa sviṣṭakṛdādikaṃ śeṣakārya kartavyam | kutaḥ | 'tadyatsarvebhyo havirbhyaḥ samavadyati' iti vākyena prāpitatvāt- iti cet | maivam | kṛtārthadravyaśeṣo hyupayogāpekṣaḥ pratipattimarhati | dhrauvaṃ tvājyaṃ na kṛtārtham | tena kartavyānāmupastaraṇādīnāṃ sadbhāvāt | tasmāt - na tena śeṣakārye bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽसाकंप्रस्थायीयेन यजेत पशुकामःऽ इति विहिते कर्मणि श्रूयते- ऽसह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाहऽ इति । तत्र चतसृभिर्दधिपयःकुम्भीभिः सहाऽहवनीयदेशे ऽभिक्रमण मात्रं श्रुतम् । न तु तत्र कुम्भीभिर्होमः श्रुतः । तथा सत्यस्य कर्मणः सांनाय्यविकृत्तित्वाज्जुह्वा कुम्भीभ्यो ऽवदाय होतव्यम् । हुतशेषेण च स्विष्टकृदादिकं सांनाय्यशेषेणैव कर्तव्यम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नात्र कुम्भीषु हुतशेषः सिध्यति । सांनाय्यवज्जुह्वा तदवदानाभावात् । ऽअग्नीधे स्त्रुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिक्रामन्ऽ इत्युक्त्या जुहूपभृतोः प्रत्तत्वादभिक्रमणस्य होमार्थत्वाच्च कुम्भीभिरेव दधिपयसोर्होमे सति कुम्भीमात्रामवशिष्यते, न तु हविःशेषः । तत्र कुतः शेषकार्यम्

------------------ 'sākaṃprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ' iti vihite karmaṇi śrūyate- 'saha kumbhībhirabhikrāmannāha' iti | tatra catasṛbhirdadhipayaḥkumbhībhiḥ sahā'havanīyadeśe 'bhikramaṇa mātraṃ śrutam | na tu tatra kumbhībhirhomaḥ śrutaḥ | tathā satyasya karmaṇaḥ sāṃnāyyavikṛttitvājjuhvā kumbhībhyo 'vadāya hotavyam | hutaśeṣeṇa ca sviṣṭakṛdādikaṃ sāṃnāyyaśeṣeṇaiva kartavyam- iti prāpte, - brūmaḥ- nātra kumbhīṣu hutaśeṣaḥ sidhyati | sāṃnāyyavajjuhvā tadavadānābhāvāt | 'agnīdhe strucau pradāya saha kumbhībhirabhikrāman' ityuktyā juhūpabhṛtoḥ prattatvādabhikramaṇasya homārthatvācca kumbhībhireva dadhipayasorhome sati kumbhīmātrāmavaśiṣyate, na tu haviḥśeṣaḥ | tatra kutaḥ śeṣakāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सौत्रामणिनामके यागे श्रूयते - ऽपयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्तेऽ इति । तत्र प्रकृतिगत सोमद्यहेष्विव शेषकार्ये स्विष्टकृदादिकमस्ति । न चात्र पूर्ववच्छेषाभावः । ऽउच्छिनष्टि, न सर्वे जुहोतिऽ इत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणात्- इति चेत् । मैवम् । अवशिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात् । ऽब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्ऽ इति श्रूयते । ऽयदि ब्राह्मणं न विन्देत, वल्मीकवपायामवनयेत्ऽ इति च । ऽशतातृणायामवनेयत्ऽ इति च । शतच्छिद्रा कुम्भी शतातृणा । तस्मात्- नास्ति स्विष्टकृदादिकम्

------------------ sautrāmaṇināmake yāge śrūyate - 'payograhāḥ surāgrahāśca gṛhyante' iti | tatra prakṛtigata somadyaheṣviva śeṣakārye sviṣṭakṛdādikamasti | na cātra pūrvavaccheṣābhāvaḥ | 'ucchinaṣṭi, na sarve juhoti' ityavaśeṣayitavyatvaśravaṇāt- iti cet | maivam | avaśiṣṭasyānyatropayogaśravaṇāt | 'brāhmaṇaṃ parikrīṇīyāduccheṣaṇasya pātāram' iti śrūyate | 'yadi brāhmaṇaṃ na vindeta, valmīkavapāyāmavanayet' iti ca | 'śatātṛṇāyāmavaneyat' iti ca | śatacchidrā kumbhī śatātṛṇā | tasmāt- nāsti sviṣṭakṛdādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽय इन्द्रियकामो वीर्यकामः स्यात्, तमेतया सर्वपृष्ठया याजयेत्ऽ इति विहितायामिष्टौ षडिन्द्रा एवं श्रूयन्ते- ऽइन्द्राय राथंतराय, इन्द्राय बार्हताय, इन्द्राय वैराजाय, इन्द्रायशाक्वराय, इन्द्राय रैवतायऽ इति । तत्र स्वरूपेणैको ऽपीन्द्रः पृष्ठस्तोत्रेषु षट्सु विहितानां षण्णां रथंतरादि साम्नां संबन्धेन विशेष्यमाणः षोठा भिद्यते । तासां सर्वासामिन्द्रदेवतानामेक एव पुरोडाशो विधीयते- ऽद्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । वैश्वदेवत्वायऽ इति । तस्मिंश्च पुरोडाशे प्रोक्तदेवताभ्यः पृथक्पृथक्प्रदानाय बहुभ्यः प्रदेशेभ्यो ऽवदानं श्रूयते- ऽसमन्तं पर्यवद्यतिऽ इति । तत्र देवताभेदेन प्रदानभेदेन च कर्मणां भेदे सति पृथगतिदेशात्स्विष्टकृदिडादि शेषकार्ये षट्कृत्वः पृथक्कर्तव्यम् - इति चेत् । मैवम् । शेषस्यैकत्वेन तत्प्रतिपत्तेः पृथक्त्वासंभवात् । तस्मात्- सकृदेव कार्यम्

------------------ 'ya indriyakāmo vīryakāmaḥ syāt, tametayā sarvapṛṣṭhayā yājayet' iti vihitāyāmiṣṭau ṣaḍindrā evaṃ śrūyante- 'indrāya rāthaṃtarāya, indrāya bārhatāya, indrāya vairājāya, indrāyaśākvarāya, indrāya raivatāya' iti | tatra svarūpeṇaiko 'pīndraḥ pṛṣṭhastotreṣu ṣaṭsu vihitānāṃ ṣaṇṇāṃ rathaṃtarādi sāmnāṃ saṃbandhena viśeṣyamāṇaḥ ṣoṭhā bhidyate | tāsāṃ sarvāsāmindradevatānāmeka eva puroḍāśo vidhīyate- 'dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati | vaiśvadevatvāya' iti | tasmiṃśca puroḍāśe proktadevatābhyaḥ pṛthakpṛthakpradānāya bahubhyaḥ pradeśebhyo 'vadānaṃ śrūyate- 'samantaṃ paryavadyati' iti | tatra devatābhedena pradānabhedena ca karmaṇāṃ bhede sati pṛthagatideśātsviṣṭakṛdiḍādi śeṣakārye ṣaṭkṛtvaḥ pṛthakkartavyam - iti cet | maivam | śeṣasyaikatvena tatpratipatteḥ pṛthaktvāsaṃbhavāt | tasmāt- sakṛdeva kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे यो ऽयमैन्द्रवायवग्रहःऽ तत्र संस्कार्यस्य सोमस्यैकत्वात्सकृदेव शेषकार्यम्- इति चेत् । मैवम् । ऽद्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति, द्विर्ह्येतस्य वषट्करोतिऽ इति वचनाद्विर्भक्षणम्

------------------ jyotiṣṭome yo 'yamaindravāyavagrahaḥ' tatra saṃskāryasya somasyaikatvātsakṛdeva śeṣakāryam- iti cet | maivam | 'dviraindravāyavasya bhakṣayati, dvirhyetasya vaṣaṭkaroti' iti vacanādvirbhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सोमयागेषु शेषभक्षो नास्ति, ऽयद्ग्रहाञ्जुहोतिऽ इति कृत्स्नग्रहेणाऽहुति श्रवणात्कुम्भीष्विव शेषाभावात्- इति चेत् । मैवम् । ऽअल्पं जुहोतिऽ इति विशेषवचनाच्छेषः सिध्यति । तद्भक्षणं त्वपूर्वार्थ प्रतिपादकवचनेभ्यो ऽवगम्यते । ऽआश्विनं भक्षयन्तिऽ द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयन्तिऽ ऽसदसि भक्षयन्तिऽ इत्यादीनि वचनान्यपूर्वार्थ प्रतिपादयन्ति । ततो भक्षविधानादस्ति सोमेषु भक्षः

------------------ somayāgeṣu śeṣabhakṣo nāsti, 'yadgrahāñjuhoti' iti kṛtsnagraheṇā'huti śravaṇātkumbhīṣviva śeṣābhāvāt- iti cet | maivam | 'alpaṃ juhoti' iti viśeṣavacanāccheṣaḥ sidhyati | tadbhakṣaṇaṃ tvapūrvārtha pratipādakavacanebhyo 'vagamyate | 'āśvinaṃ bhakṣayanti' dviraindravāyavasya bhakṣayanti' 'sadasi bhakṣayanti' ityādīni vacanānyapūrvārtha pratipādayanti | tato bhakṣavidhānādasti someṣu bhakṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽप्रैतु होतुश्र्वमसः, प्र ब्रह्मणः, प्रोद्वातॄणां, प्र यजमानस्य, प्रयन्तु सदस्यानाम्ऽ इति । तत्र- वचनामावादभक्षः- इति चेत् । मैवम् । समाख्यागते चमसशब्दे भक्षणस्य प्रतीयमानत्वात् । ऽचम्वते भक्ष्यते सोमो ऽस्मिन्पात्रविशेषेऽ इति हि तद्व्युत्पत्तिः । तस्मात्-ःअस्ति तद्भक्षणम्

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'praitu hotuśrvamasaḥ, pra brahmaṇaḥ, prodvātṝṇāṃ, pra yajamānasya, prayantu sadasyānām' iti | tatra- vacanāmāvādabhakṣaḥ- iti cet | maivam | samākhyāgate camasaśabde bhakṣaṇasya pratīyamānatvāt | 'camvate bhakṣyate somo 'sminpātraviśeṣe' iti hi tadvyutpattiḥ | tasmāt-ḥasti tadbhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वोदाहृतवाक्ये ऽप्रोद्वातॄणाम्ऽ इत्यत्रैकस्यैव भक्षः । उद्वीथशब्दाभिधेयायाः सामभक्तेरु- द्गातर्युद्गातृप्रातिपदिकस्य रूढत्वात् - इत्येकः पूर्वपक्षः । ऽउद्गातॄणाम्ऽ इत्यस्य बहुत्वस्यैकस्मि न्नसंभवादुद्गात्रोपलक्षिताः षोडशर्त्विजः सर्वे ऽपि भक्षयेयुः- इति द्वितीयः । उद्गीथप्रस्तावप्रति हारान्तामभागानुद्वातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तारः प्रयोगकाले गायन्ति । ऽउदुत्कर्षेण गायन्तिऽ इति योगेनोद्वातारस्त्रयो भक्षयेयुः- इति तृतीयः पक्षः । ऽरूढिर्योगमपहरतिऽ इति न्यायादेक एवोद्गाता । तेन च बहुवचनोपपत्तये प्रत्यासन्ना उपलक्ष्यन्ते । प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृप्रतिहर्त्रोरिव सुब्रह्मण्यस्याप्यस्ति । सामवेदाध्यायित्वेन सुब्रह्मण्याह्वानरूपे तदीयकर्मण्यप्यौद्गात्रसमाख्यायाः सत्त्वात् । तस्मात्- ऽसुब्रह्मण्येन सहिताश्चत्वारः सामगा भक्षयेयुःऽ- इत्ययमन्त्यः पक्षो भाष्यकारस्याभिमतः । वार्तिककारस्तु - सदसो भक्षणस्थानत्वात्सुब्रह्मण्यस्य सदस्यप्रवेशात्तेन विरहिता अवशिष्टाः सामगा भक्षयन्ति- इति तृतीयं पक्षमङ्गीचकार

------------------ pūrvodāhṛtavākye 'prodvātṝṇām' ityatraikasyaiva bhakṣaḥ | udvīthaśabdābhidheyāyāḥ sāmabhakteru- dgātaryudgātṛprātipadikasya rūḍhatvāt - ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | 'udgātṝṇām' ityasya bahutvasyaikasmi nnasaṃbhavādudgātropalakṣitāḥ ṣoḍaśartvijaḥ sarve 'pi bhakṣayeyuḥ- iti dvitīyaḥ | udgīthaprastāvaprati hārāntāmabhāgānudvātṛprastotṛpratihartāraḥ prayogakāle gāyanti | 'udutkarṣeṇa gāyanti' iti yogenodvātārastrayo bhakṣayeyuḥ- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | 'rūḍhiryogamapaharati' iti nyāyādeka evodgātā | tena ca bahuvacanopapattaye pratyāsannā upalakṣyante | pratyāsattiśca prastotṛpratihartroriva subrahmaṇyasyāpyasti | sāmavedādhyāyitvena subrahmaṇyāhvānarūpe tadīyakarmaṇyapyaudgātrasamākhyāyāḥ sattvāt | tasmāt- 'subrahmaṇyena sahitāścatvāraḥ sāmagā bhakṣayeyuḥ'- ityayamantyaḥ pakṣo bhāṣyakārasyābhimataḥ | vārtikakārastu - sadaso bhakṣaṇasthānatvātsubrahmaṇyasya sadasyapraveśāttena virahitā avaśiṣṭāḥ sāmagā bhakṣayanti- iti tṛtīyaṃ pakṣamaṅgīcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽहरिरसि हारियोजनःऽ इत्यनेन मन्त्रेण गृह्यमाणो ग्रहो हारियोजनः । होतृब्रह्मादय श्चमसिमः । यस्तु चतुर्णो होतॄणां मध्ये चतुर्थो ग्रावस्तुन्नामके ऽस्ति, नासौ चमसी । तत्र चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम् । कुतः-"यथाचमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्ति, अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्तेऽ इत्यत्र पूर्ववाक्ये चमसिनां संनिहित्वेनोत्तरवाक्ये सर्वशब्देन तेषामेवाभिधातव्यत्वात् । अतो नास्ति ग्रावस्तुतस्तत्र भक्षः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अथशब्देनैवकारेण च चमसिमात्रशङ्कामपोद्य वाक्येन विहितस्य सर्वमक्षणस्य संनिधिमात्रेण संकोचायोगादस्ति ग्रावस्तुतो ऽपि भक्षः । तस्मात्- चमसित्वं न भक्षणे कारणम्

------------------ 'harirasi hāriyojanaḥ' ityanena mantreṇa gṛhyamāṇo graho hāriyojanaḥ | hotṛbrahmādaya ścamasimaḥ | yastu caturṇo hotṝṇāṃ madhye caturtho grāvastunnāmake 'sti, nāsau camasī | tatra camasināmeva hāriyojanabhakṣaṇam | kutaḥ-"yathācamasamanyāṃścamasāṃścamasino bhakṣayanti, athaitasya hāriyojanasya sarva eva lipsante' ityatra pūrvavākye camasināṃ saṃnihitvenottaravākye sarvaśabdena teṣāmevābhidhātavyatvāt | ato nāsti grāvastutastatra bhakṣaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- athaśabdenaivakāreṇa ca camasimātraśaṅkāmapodya vākyena vihitasya sarvamakṣaṇasya saṃnidhimātreṇa saṃkocāyogādasti grāvastuto 'pi bhakṣaḥ | tasmāt- camasitvaṃ na bhakṣaṇe kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्येवं श्रूयते । वषट्कर्ता होता । तस्य भक्षणं समाख्याया प्राप्तम् । प्राथम्यं त्वप्राप्तमिति तदेवात्र विधियते - इति चेत् । मैवम् । ऽप्रथमभक्षःऽ इत्यस्य समस्तपदत्वेन ऽयो भक्षः, स प्रथमःऽ इत्येयं विच्छिद्यान्वे तुमयोग्यत्वात्प्राथम्पविशिष्टभक्षणमत्र विधीयते । तस्मिन्भक्षणे वषट्कारः कारणम्

------------------ 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityevaṃ śrūyate | vaṣaṭkartā hotā | tasya bhakṣaṇaṃ samākhyāyā prāptam | prāthamyaṃ tvaprāptamiti tadevātra vidhiyate - iti cet | maivam | 'prathamabhakṣaḥ' ityasya samastapadatvena 'yo bhakṣaḥ, sa prathamaḥ' ityeyaṃ vicchidyānve tumayogyatvātprāthampaviśiṣṭabhakṣaṇamatra vidhīyate | tasminbhakṣaṇe vaṣaṭkāraḥ kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽप्रैतु होतुश्चमसःऽ इत्यत्र समाख्या भक्षहेतुः । हारियोजने वाक्यम् । ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्यत्र वषट्कारः । इत्येवमुक्तत्वात्रय एव भक्षहेतवः- इति चेत् । मैवम् । ऽहविर्धाने ग्रावभिरभिषुत्याऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान्भक्षयन्तिऽ इति श्रूयते । उत्तरवेद्याः प्रतीचीने सदसः प्राचीने मण्डले ऽमिषवः । उत्तरवेद्यां होमः । सदसि भक्षणम् । तत्र- अभिषवहोमयोर्वचनान्तरप्राप्तयोरविधेयतया तौ निमित्तत्वेनानूद्य भक्षणं विधीयते । तस्मात्- समाख्यादिवदेतयोरपि भक्षणहेतुत्वमस्ति

------------------ 'praitu hotuścamasaḥ' ityatra samākhyā bhakṣahetuḥ | hāriyojane vākyam | 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāraḥ | ityevamuktatvātraya eva bhakṣahetavaḥ- iti cet | maivam | 'havirdhāne grāvabhirabhiṣutyā'havanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣānbhakṣayanti' iti śrūyate | uttaravedyāḥ pratīcīne sadasaḥ prācīne maṇḍale 'miṣavaḥ | uttaravedyāṃ homaḥ | sadasi bhakṣaṇam | tatra- abhiṣavahomayorvacanāntaraprāptayoravidheyatayā tau nimittatvenānūdya bhakṣaṇaṃ vidhīyate | tasmāt- samākhyādivadetayorapi bhakṣaṇahetutvamasti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽप्रैतु होतुश्चमसः, प्र ब्रह्मणःऽ- इत्यत्र चिमसिषु समाख्या भक्षणे हेतुः । ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्यत्र वषट्कारो होतुर्भक्षहेतुः । ऽहविर्धाने ग्रावमिरभषुत्याऽहवनीये हुत्वा सदसि भक्षयन्तिऽ इत्यत्राभिषवसहितो होमो ऽध्वर्योर्भक्षहेतुः । तत्र चमसवषट्कारयोः संघो होतरि प्राप्तः । चमसाभिषवसंघो ऽध्वर्यौ प्राप्तः । तत्र हेतुद्वयस्य समानबलत्वाद्विकल्पे सत्यन्यतर निमित्तकृतमेवं भक्षणम्- इत्याद्यः पक्षः । वषट्कारादिहेतोश्चमसेतरग्रहे सावकाशत्वान्निरवकाशया चमसिसमाख्यया तद्बाधे सति चमसिषु पाक्षिकमपि वषट्कारादि हेतुकं भक्षणं नास्ति- इति द्वितीयः पक्षः । ऽवषट्कर्तुःऽ इत्यादिवाक्यस्य प्रबलत्वात्समाख्यया बाधो न युक्तः । मिरवकाशतया सापि प्रबला- इति चेत् । तर्हि प्रमाणद्वयेन पृथग्भक्षणे विहिते समुच्चयो ऽभ्युपेयः, न च व्रीहियववद्विकल्पः । तत्र पुरोडाशानिष्पादनस्य दृष्टप्रयोजनस्यैकत्वात् । इह तु नियमादृष्टार्थे भक्षणम् । तच्चादृष्टं यथावचनं द्विविधम् । तस्मात्समुच्चयः

------------------ 'praitu hotuścamasaḥ, pra brahmaṇaḥ'- ityatra cimasiṣu samākhyā bhakṣaṇe hetuḥ | 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāro hoturbhakṣahetuḥ | 'havirdhāne grāvamirabhaṣutyā'havanīye hutvā sadasi bhakṣayanti' ityatrābhiṣavasahito homo 'dhvaryorbhakṣahetuḥ | tatra camasavaṣaṭkārayoḥ saṃgho hotari prāptaḥ | camasābhiṣavasaṃgho 'dhvaryau prāptaḥ | tatra hetudvayasya samānabalatvādvikalpe satyanyatara nimittakṛtamevaṃ bhakṣaṇam- ityādyaḥ pakṣaḥ | vaṣaṭkārādihetoścamasetaragrahe sāvakāśatvānniravakāśayā camasisamākhyayā tadbādhe sati camasiṣu pākṣikamapi vaṣaṭkārādi hetukaṃ bhakṣaṇaṃ nāsti- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | 'vaṣaṭkartuḥ' ityādivākyasya prabalatvātsamākhyayā bādho na yuktaḥ | miravakāśatayā sāpi prabalā- iti cet | tarhi pramāṇadvayena pṛthagbhakṣaṇe vihite samuccayo 'bhyupeyaḥ, na ca vrīhiyavavadvikalpaḥ | tatra puroḍāśāniṣpādanasya dṛṣṭaprayojanasyaikatvāt | iha tu niyamādṛṣṭārthe bhakṣaṇam | taccādṛṣṭaṃ yathāvacanaṃ dvividham | tasmātsamuccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ एकस्मिन्पात्रे वहनां क्वचिद्विहितं भक्षणम्- तत्र- अध्वर्युः प्रथमं भक्षयेत्पात्रसंनिधानात् - इति चेत् । मैवम् । लिङ्गवाक्याभ्यां होतुः प्रथममक्षावगमात् । ऽहोतेव नः प्रथमः पाहिऽ इति ऋत्विजो ऽध्वर्यु संबोध्यैवं प्रार्थयन्ते- ऽयथा होतास्मत्तः पूर्वे भक्षयित्वा शेषप्रदानेनास्मान्पालितवान्, तथा त्वमपि वाहिऽ इति । तदेतद्धोतुः प्रथमभक्षे लिङ्गम् । वाक्यं चैवमाम्नातम्- ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इति । तत्र विशिष्टविधानात्प्राथम्यमिप सिध्यति । न चैतद्वचनं पात्रसंनिधिरूपेण न्यायमात्रेण बाधितुं शक्यम् । तस्मात् - होता प्रथमं भक्षयेत्

------------------ ekasminpātre vahanāṃ kvacidvihitaṃ bhakṣaṇam- tatra- adhvaryuḥ prathamaṃ bhakṣayetpātrasaṃnidhānāt - iti cet | maivam | liṅgavākyābhyāṃ hotuḥ prathamamakṣāvagamāt | 'hoteva naḥ prathamaḥ pāhi' iti ṛtvijo 'dhvaryu saṃbodhyaivaṃ prārthayante- 'yathā hotāsmattaḥ pūrve bhakṣayitvā śeṣapradānenāsmānpālitavān, tathā tvamapi vāhi' iti | tadetaddhotuḥ prathamabhakṣe liṅgam | vākyaṃ caivamāmnātam- 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' iti | tatra viśiṣṭavidhānātprāthamyamipa sidhyati | na caitadvacanaṃ pātrasaṃnidhirūpeṇa nyāyamātreṇa bādhituṃ śakyam | tasmāt - hotā prathamaṃ bhakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनुज्ञाभक्षयोर्द्वयोरनुष्ठितौ गौरवाद्भक्षमात्रम् - इति चेत् । मैवम् । ऽतस्मात्सोमां नानुपहूतेन पेयःऽ इति वचनेनानुज्ञाया आवश्यकत्वात्

------------------ anujñābhakṣayordvayoranuṣṭhitau gauravādbhakṣamātram - iti cet | maivam | 'tasmātsomāṃ nānupahūtena peyaḥ' iti vacanenānujñāyā āvaśyakatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउपहूत उपह्वयस्यऽ- इत्ययं मन्त्रो लिङ्गेन मन्त्रमनुज्ञायां विनियुङ्क्ते । तस्मात्- वैदिकोक्त्या तदनुज्ञानम्

------------------ 'upahūta upahvayasya'- ityayaṃ mantro liṅgena mantramanujñāyāṃ viniyuṅkte | tasmāt- vaidikoktyā tadanujñānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउपहूत उपहूवयस्वऽ इत्यस्मिन्मन्त्रे मध्यमपुरुषेकवचनान्तो भागः पश्चात्पठितो ऽपि प्रश्चसमत्वात्प्रथमभाविन्यनुज्ञापने समर्थः । प्रथमैकवचनान्तस्तु प्रथमपठितो ऽप्युत्तरसमानत्वा त्पश्चाद्भाविन्यामनुज्ञायां समर्थः । तस्मात्- लिङ्गेन विभज्य विनियुज्यते

------------------ 'upahūta upahūvayasva' ityasminmantre madhyamapuruṣekavacanānto bhāgaḥ paścātpaṭhito 'pi praścasamatvātprathamabhāvinyanujñāpane samarthaḥ | prathamaikavacanāntastu prathamapaṭhito 'pyuttarasamānatvā tpaścādbhāvinyāmanujñāyāṃ samarthaḥ | tasmāt- liṅgena vibhajya viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनुज्ञापनस्यादृष्टं प्रयोजनम् । तच्च विभिन्नपात्रेष्वपि समानम्- इति चेत् । न । दृष्टप्रयोजनस्य सद्भावात् । साधारणे वस्तुनि कथंचिद्भागाधिक्ये ऽपराधो भवति । अतो न्यूनाधिकत्वपरिहारनिमित्तमनुज्ञापनमेकपात्रिणामेव

------------------ anujñāpanasyādṛṣṭaṃ prayojanam | tacca vibhinnapātreṣvapi samānam- iti cet | na | dṛṣṭaprayojanasya sadbhāvāt | sādhāraṇe vastuni kathaṃcidbhāgādhikye 'parādho bhavati | ato nyūnādhikatvaparihāranimittamanujñāpanamekapātriṇāmeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोम ऋतुयाजनामकेषु यागेष्वाम्नायते-"यजमानस्य याज्या सो ऽभिप्रेष्यति- होतरेतद्यज- इति, स्वयं वां निषद्य यजति"इति । हौत्रे काण्डे समाम्नाता याज्याः समाख्यया होतुः प्राप्ताः । तासु काचिद्याज्या होतुरपनीय यजमानस्य विधीयते । ततो यजमानः स्वेच्छया होतारं वा प्रेष्यति, स्वयं वा याज्यां पठति । तत्र त्वपाठपक्षे याज्या होतुरपनीयते, न तु वषट्कारभक्षावपनीयेते । तयोर्याज्यायामनन्तर्भावात् । अतो होता वषट्करोति भक्षयति च इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽस्वयं वा निषद्य यजतिऽ इति पक्षस्वीकाराद्यजमानेन स्वयं यागः कर्तव्यः । स च यागो वषट्कारमन्तरेण न संभवति । ऽयाज्याया अधि वषट्करोतिऽ इति तद्विधानात् । ननु- यजमानो याज्यां पठतु, होता वषट्करोतु- इति चेत् । मैवम् । ऽअनवानं यजतिऽ इति याज्यावषट्कारयोर्मध्ये श्वासनिषेधेनैककर्तृकत्वावगमात् । अतो याज्यया सह वषट्कारो होतुरपैति । तदपाये वषट्कारनिमित्तो भक्षश्च होतुरपेत्य यजमाने निविशते

------------------ jyotiṣṭoma ṛtuyājanāmakeṣu yāgeṣvāmnāyate-"yajamānasya yājyā so 'bhipreṣyati- hotaretadyaja- iti, svayaṃ vāṃ niṣadya yajati"iti | hautre kāṇḍe samāmnātā yājyāḥ samākhyayā hotuḥ prāptāḥ | tāsu kācidyājyā hoturapanīya yajamānasya vidhīyate | tato yajamānaḥ svecchayā hotāraṃ vā preṣyati, svayaṃ vā yājyāṃ paṭhati | tatra tvapāṭhapakṣe yājyā hoturapanīyate, na tu vaṣaṭkārabhakṣāvapanīyete | tayoryājyāyāmanantarbhāvāt | ato hotā vaṣaṭkaroti bhakṣayati ca iti prāpte, - brūmaḥ- 'svayaṃ vā niṣadya yajati' iti pakṣasvīkārādyajamānena svayaṃ yāgaḥ kartavyaḥ | sa ca yāgo vaṣaṭkāramantareṇa na saṃbhavati | 'yājyāyā adhi vaṣaṭkaroti' iti tadvidhānāt | nanu- yajamāno yājyāṃ paṭhatu, hotā vaṣaṭkarotu- iti cet | maivam | 'anavānaṃ yajati' iti yājyāvaṣaṭkārayormadhye śvāsaniṣedhenaikakartṛkatvāvagamāt | ato yājyayā saha vaṣaṭkāro hoturapaiti | tadapāye vaṣaṭkāranimitto bhakṣaśca hoturapetya yajamāne niviśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽयदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्, स यदि सोमं बिभक्षयिपेत्, न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्यै भक्षं प्रयच्छेत्, न सोमम्ऽ इति । स्तिभिन्यो मुकुलानि । तत्र- उपक्रमोपसंहारयोर्भक्षविषयत्वाद्भक्षमात्रे सोमः पिष्टेन विक्रियते - इति चेत् । मैवम् । ऽयदान्याश्चमसाञ्जुह्वति, अथैतस्य दर्भतरुणकेनोषहत्य जुहोतिऽ इति श्रुतम् । तत्र फलचमसरूपेण यथोक्तपिष्टेन यागमङ्गीकृत्य तरुणकगुणो विधीयते । किंच - इष्टद्रव्य संस्कारो हि भक्षः । स च यागमन्तरेणानुपपन्नः । तस्मात्- यागे ऽपि विकारः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'yadi rājanyaṃ vaiśyaṃ vā yājayet, sa yadi somaṃ bibhakṣayipet, nyagrodhastibhinīrāhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhanyunmṛjya tamasyai bhakṣaṃ prayacchet, na somam' iti | stibhinyo mukulāni | tatra- upakramopasaṃhārayorbhakṣaviṣayatvādbhakṣamātre somaḥ piṣṭena vikriyate - iti cet | maivam | 'yadānyāścamasāñjuhvati, athaitasya darbhataruṇakenoṣahatya juhoti' iti śrutam | tatra phalacamasarūpeṇa yathoktapiṣṭena yāgamaṅgīkṛtya taruṇakaguṇo vidhīyate | kiṃca - iṣṭadravya saṃskāro hi bhakṣaḥ | sa ca yāgamantareṇānupapannaḥ | tasmāt- yāge 'pi vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते- ऽदश दशैकैकं चमसमनुप्रसर्पन्तिऽ इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः, सो ऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः । कुतः । ऽदशऽ इति संख्याया जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि - दशपोयस्य ज्योतिष्टोमविकृत्वात्प्राकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम् । प्रकृतौ च - यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्ति, इत्यत्रापि तथैव प्रप्तम् । यदि- अत्र ऽदशऽ इति विशेषो विधीयते, तर्हि प्राकृतं भक्षसंख्यामात्रं निवर्तताम्, नत्वेकजातित्वम् । तस्मात्- राजन्यो यजमानो ऽन्यै राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेत्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- प्रकृतितः प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायामुप्रसर्पतां पुरुषाणां ऽदश, दश, इति वीप्सया प्रतिचमसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते -ऽङ्घ शतं ब्राह्मणाः पिबन्तिऽ इति । तथा सति- यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र चमसभक्षो नास्ति, तत्र कुतो ऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्मात् - ब्राह्मणा एव भक्षकाः

------------------ rājasūye daśapeyanāmake yāge śrūyate- 'daśa daśaikaikaṃ camasamanuprasarpanti' iti | tatra yajamānasya rājanyasya yaścamasaḥ, so 'yaṃ rājanyaireva daśabhirbhakṣaṇīyaḥ | kutaḥ | 'daśa' iti saṃkhyāyā jātyekatvapratibhānāt | tathā hi - daśapoyasya jyotiṣṭomavikṛtvātprākṛtaṃ dharmajātaṃ codakena prāptam | prakṛtau ca - yajamānacamasasya bhinnajātibhirbhakṣaṇaṃ nāsti, ityatrāpi tathaiva praptam | yadi- atra 'daśa' iti viśeṣo vidhīyate, tarhi prākṛtaṃ bhakṣasaṃkhyāmātraṃ nivartatām, natvekajātitvam | tasmāt- rājanyo yajamāno 'nyai rājanyairnavabhiḥ saha bhakṣayet- iti prāpte,- brūmaḥ- prakṛtitaḥ prāpteṣu daśasu camaseṣu bhakṣaṇāyāmuprasarpatāṃ puruṣāṇāṃ 'daśa, daśa, iti vīpsayā praticamasaṃ daśasaṃkhyāṃ vidhāyārthasiddhāṃ śatasaṃkhyāmanūdya saṃkhyeyānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇyaṃ vidhīyate -'ṅgha śataṃ brāhmaṇāḥ pibanti' iti | tathā sati- yajamānasyāpi rājanyasya yatra camasabhakṣo nāsti, tatra kuto 'nye rājanyā bhakṣayeyuḥ | tasmāt - brāhmaṇā eva bhakṣakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽयस्य पर्णमयी जूहूर्भवति, न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ इति । तत्र- अव्यभिचरितक्रतुसंबन्धवतीं जुहूमाश्रित्य तद्धेतुः पर्णवृक्षो वाक्येन विधीयते- ऽया जुहूः सा पर्णमयीऽ इति । वाक्यं च प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यमेव प्रवर्तते । उभयत्राऽश्रयभूताया जुह्वाः सत्वात् । तस्मात्- प्रकृतिविकृत्योरूमयोरप्ययं विधिः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- किमयं विधिर्विकृतौ चोदकात्पूर्वे निविशते, पश्चाद्वा । नाऽद्यः । आश्रयभूताया जुह्वाश्चोदकमन्तरेणासंभवात् । द्वितीये तु पर्णत्वमपि जुह्वा सहैव चोदकेनातिदिश्यते । तत्र पुनर्विधिवैयर्थ्यादयं विधिः प्रकृतिमात्रगः । एवं ऽयस्य स्वादिरः स्त्रुबो भवतिऽ इत्युदाहरणीयम्

------------------ anārabhya śrūyate- 'yasya parṇamayī jūhūrbhavati, na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' iti | tatra- avyabhicaritakratusaṃbandhavatīṃ juhūmāśritya taddhetuḥ parṇavṛkṣo vākyena vidhīyate- 'yā juhūḥ sā parṇamayī' iti | vākyaṃ ca prakṛtivikṛtyostulyameva pravartate | ubhayatrā'śrayabhūtāyā juhvāḥ satvāt | tasmāt- prakṛtivikṛtyorūmayorapyayaṃ vidhiḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- kimayaṃ vidhirvikṛtau codakātpūrve niviśate, paścādvā | nā'dyaḥ | āśrayabhūtāyā juhvāścodakamantareṇāsaṃbhavāt | dvitīye tu parṇatvamapi juhvā sahaiva codakenātidiśyate | tatra punarvidhivaiyarthyādayaṃ vidhiḥ prakṛtimātragaḥ | evaṃ 'yasya svādiraḥ strubo bhavati' ityudāharaṇīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽसप्तदश सामिधेनीरनुब्रूयात्ऽ इति । ऽप्रवो वाजा अभिद्यवऽ - इत्याद्या अग्निसमिन्धनार्था ऋचः सामिधेन्यः । तासां साप्तदश्यं पूर्वभ्यायेन प्रकृतिगतम् । यदि प्रकृतौ ऽपञ्चदश सामिधेनीरन्वाहऽ इति विधिः स्यात्, तर्हि पाञ्चदश्यसाप्तदश्ये विकल्पेयाताम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- विकृतावेव साप्तदश्यं निविशते । प्रकृतौ पाञ्चदश्येनावरुद्धानां सामिधेनीनां संख्याकाङ्क्षाया अभावात् । न च - प्राञ्चदश्यसाप्तदश्यवाक्ययोः समानबलत्वादवरोधा भावः- इति शङ्कनीयम् । पाञ्चदश्ये प्रकरणानुग्रहस्याधिकत्वात् । तस्मात्- मित्रविन्दाध्वर कल्पादिविकृतौ साप्तदश्यमवतिष्ठते । न चात्र पूर्वन्यायो ऽस्ति । साप्तदश्यस्य चोदकप्राप्त्यभावेन पुनर्विधाने दोषाभावात्

------------------ anārabhya śrūyate- 'saptadaśa sāmidhenīranubrūyāt' iti | 'pravo vājā abhidyava' - ityādyā agnisamindhanārthā ṛcaḥ sāmidhenyaḥ | tāsāṃ sāptadaśyaṃ pūrvabhyāyena prakṛtigatam | yadi prakṛtau 'pañcadaśa sāmidhenīranvāha' iti vidhiḥ syāt, tarhi pāñcadaśyasāptadaśye vikalpeyātām- iti prāpte, - brūmaḥ- vikṛtāveva sāptadaśyaṃ niviśate | prakṛtau pāñcadaśyenāvaruddhānāṃ sāmidhenīnāṃ saṃkhyākāṅkṣāyā abhāvāt | na ca - prāñcadaśyasāptadaśyavākyayoḥ samānabalatvādavarodhā bhāvaḥ- iti śaṅkanīyam | pāñcadaśye prakaraṇānugrahasyādhikatvāt | tasmāt- mitravindādhvara kalpādivikṛtau sāptadaśyamavatiṣṭhate | na cātra pūrvanyāyo 'sti | sāptadaśyasya codakaprāptyabhāvena punarvidhāne doṣābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽसप्तदशानुब्रूयाद्वैश्यस्यऽ इति विहितं वैश्यनिमित्तं साप्तदश्यं पूर्वन्यायेन विकृतिगतम्- इति चेत् । मैवम् । नैमित्तिकेनानेन वचनेन प्रकृतिगतस्य नित्यस्य पाञ्चदश्यस्य वैश्यव्यतिरिक्त विषयतया संकोचनीयत्वात् । नित्यं सामान्यरूपतया सावकाशत्वेन च दुर्बलम् । नैमित्तिकं तु विशेषरूपत्वनिरवकाशत्वाभ्यां प्रबलम् । तस्मात्- वैश्यनिमित्तकं साप्तदश्यं प्रकृताववतिष्ठते । अत्र भाष्यकारो ऽन्यदुदाजहार- ऽचमसेनापः प्रणयेव्गोदोहनेन पशुकामस्यऽ इति । तत्र- प्रकृतेश्चमसेनावरुद्धत्वाद्गोदोहनं विकृतौ- इति पूर्वपक्षः । कामनानिमित्तकेन गोदोहनेन नित्यस्य चमसस्य निष्कामविषयतया संकोचनीयत्वात्प्रकृतावेव गोदोहनम्- इति राद्धान्तः

------------------ 'saptadaśānubrūyādvaiśyasya' iti vihitaṃ vaiśyanimittaṃ sāptadaśyaṃ pūrvanyāyena vikṛtigatam- iti cet | maivam | naimittikenānena vacanena prakṛtigatasya nityasya pāñcadaśyasya vaiśyavyatirikta viṣayatayā saṃkocanīyatvāt | nityaṃ sāmānyarūpatayā sāvakāśatvena ca durbalam | naimittikaṃ tu viśeṣarūpatvaniravakāśatvābhyāṃ prabalam | tasmāt- vaiśyanimittakaṃ sāptadaśyaṃ prakṛtāvavatiṣṭhate | atra bhāṣyakāro 'nyadudājahāra- 'camasenāpaḥ praṇayevgodohanena paśukāmasya' iti | tatra- prakṛteścamasenāvaruddhatvādgodohanaṃ vikṛtau- iti pūrvapakṣaḥ | kāmanānimittakena godohanena nityasya camasasya niṣkāmaviṣayatayā saṃkocanīyatvātprakṛtāveva godohanam- iti rāddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽअग्नये पवमानायाष्टादशकपालं निर्वपत्, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचयेऽ इति । ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीतऽ इति च । तत्र- आधानं पवमानादीष्टीनामङ्गं भवेत् । कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकप्राप्तानामाहवमनीयाद्यग्नीनामिष्ट्यङ्गत्वे सत्यग्निद्वारा तत्संस्काररूपस्याऽधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वात् - इति चेत् । मैवम् । न ह्येतदाधानं कस्यचित्क्रतोः प्रकरणे पठितम् । किंतु - अनारभ्याधीतम् । अतो न कस्याप्येतदङ्गम्, किंत्वाधानवदिष्टीनामप्यग्निसंस्कारार्थत्वात्परस्परं नास्त्यङ्गाङ्गिभावशङ्का । ननु- पवमानेष्ठ्यङ्गत्वाभावे ऽग्निसंस्कारवैयर्थ्यादग्निद्वारा तदङ्गत्वं युक्तम्- इति चेत् । न । संस्कृनामग्नीनामग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुषु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगावगमात् । तस्मात्- नाऽधानमङ्गम्

------------------ idamāmnāyate- 'agnaye pavamānāyāṣṭādaśakapālaṃ nirvapat, agnaye pāvakāya, agnaye śucaye' iti | 'vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta' iti ca | tatra- ādhānaṃ pavamānādīṣṭīnāmaṅgaṃ bhavet | kutaḥ | darśapūrṇamāsavikṛtiṣu pavamānādīṣṭiṣu codakaprāptānāmāhavamanīyādyagnīnāmiṣṭyaṅgatve satyagnidvārā tatsaṃskārarūpasyā'dhānasyāpi tadaṅgatāyā anivāryatvāt - iti cet | maivam | na hyetadādhānaṃ kasyacitkratoḥ prakaraṇe paṭhitam | kiṃtu - anārabhyādhītam | ato na kasyāpyetadaṅgam, kiṃtvādhānavadiṣṭīnāmapyagnisaṃskārārthatvātparasparaṃ nāstyaṅgāṅgibhāvaśaṅkā | nanu- pavamāneṣṭhyaṅgatvābhāve 'gnisaṃskāravaiyarthyādagnidvārā tadaṅgatvaṃ yuktam- iti cet | na | saṃskṛnāmagnīnāmagnihotrādyuttarakratuṣu tattadvākyairviniyogāvagamāt | tasmāt- nā'dhānamaṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रनाड्या प्रकृतौ निविष्टम्, तथैवाग्निप्रनाड्या तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृतौ निविशते- इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुह्वा आकारः- लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरत्निमात्रदैर्घ्य हसमुखत्वत्वग्बिलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं क्रतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तत्र यदि लौकिकाकारमात्रे पर्यवस्यति, तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्ठान्तरेणापि तदाकारस्य सुसंपादत्वात् । अचो ऽपूर्वीयत्वाय पर्णः क्रतौ प्रविष्टः । आहवनीयादीनां त्वेक एव शास्त्रीयाकारः । स च विङिबलादाधानेनैव जन्यते, नान्यथा । तस्मादाधानस्य क्रतुप्रवेशं विनैव शास्त्रीवाहवनीयाद्याकारसंपादनसमर्थ त्वादग्निहोत्रेण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्प्रकृतावप्रविश्याग्नीनुत्पाद्य क्रतुवत्स्वात त्र्येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितसुवर्णव्रीह्यादिवदाधानसंपादितानां स्वतन्त्राणा मेवाऽहवनीयाद्यग्नीनां पश्चाद्वाक्यैः क्रतुषु विनियोगो ऽस्तु

------------------ anārabhyādhītaṃ parṇamayītvaṃ yathā juhūpranāḍyā prakṛtau niviṣṭam, tathaivāgnipranāḍyā tatsaṃskārarūpamādhānaṃ prakṛtau niviśate- iti cet | maivam | vaiṣamyāt | dvividho hi juhvā ākāraḥ- laukikaḥ śāstrīyaśca | aratnimātradairghya hasamukhatvatvagbilatvādirūpo dṛśyamāno laukikaḥ | apūrvīyatvākārastu śāstrīyaḥ | tayorapūrvīyatvaṃ kratupraveśamantareṇa nāsti | tatra yadi laukikākāramātre paryavasyati, tadā parṇamayītvaṃ viphalaṃ bhavet | kāṣṭhāntareṇāpi tadākārasya susaṃpādatvāt | aco 'pūrvīyatvāya parṇaḥ kratau praviṣṭaḥ | āhavanīyādīnāṃ tveka eva śāstrīyākāraḥ | sa ca viṅibalādādhānenaiva janyate, nānyathā | tasmādādhānasya kratupraveśaṃ vinaiva śāstrīvāhavanīyādyākārasaṃpādanasamartha tvādagnihotreṇa tatsaṃyujyate | tathā sati parṇavaiṣamyātprakṛtāvapraviśyāgnīnutpādya kratuvatsvāta tryeṇāvatiṣṭhate | tato laukikopāyasaṃpāditasuvarṇavrīhyādivadādhānasaṃpāditānāṃ svatantrāṇā mevā'havanīyādyagnīnāṃ paścādvākyaiḥ kratuṣu viniyogo 'stu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पावमानादीष्टिभिराहवनीयाद्यग्नयः संस्क्रियन्ते । संस्कृतेष्वग्निष्वग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादि क्रतवःप्रवर्तन्ते । तथा सति- विमताः पवमानेष्टयस्ताभिरिष्टिभिः संस्कृते बह्नौ कर्तव्याः, इष्टित्वात्, इतरेष्टिवत् । चोदको ऽप्येवं । सत्यनुगृहीतो भवति । एताभिरिष्टिभिः संस्कृते बह्नौ प्रकृत्यनुष्ठानात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- यद्यपि पवमानेष्टिर्विकृतिः, तथापि चोदको न तस्यां पवमानेष्टौ पवमानेष्टि मतिदेष्टुं प्रभवति । प्रकृतौ प्रयाजादिवत्पवमानेष्टेरङ्गत्वाभावात् । किंच- ऽएतस्याः पवमानेष्टेः संस्कृताग्निसिद्ध्यर्थ पवमानेष्ट्यन्तराङ्गीकारे तत्रापि तथाऽ इत्यनवस्थायामिष्टिरेव न सिध्येत् । तस्मात्- ताभिरिष्टिभिरसंस्कृते वह्नौ पवमानेष्टयः कर्तव्याः

------------------ pāvamānādīṣṭibhirāhavanīyādyagnayaḥ saṃskriyante | saṃskṛteṣvagniṣvagnihotradarśapūrṇamāsādi kratavaḥpravartante | tathā sati- vimatāḥ pavamāneṣṭayastābhiriṣṭibhiḥ saṃskṛte bahnau kartavyāḥ, iṣṭitvāt, itareṣṭivat | codako 'pyevaṃ | satyanugṛhīto bhavati | etābhiriṣṭibhiḥ saṃskṛte bahnau prakṛtyanuṣṭhānāt- iti prāpte- brūmaḥ- yadyapi pavamāneṣṭirvikṛtiḥ, tathāpi codako na tasyāṃ pavamāneṣṭau pavamāneṣṭi matideṣṭuṃ prabhavati | prakṛtau prayājādivatpavamāneṣṭeraṅgatvābhāvāt | kiṃca- 'etasyāḥ pavamāneṣṭeḥ saṃskṛtāgnisiddhyartha pavamāneṣṭyantarāṅgīkāre tatrāpi tathā' ityanavasthāyāmiṣṭireva na sidhyet | tasmāt- tābhiriṣṭibhirasaṃskṛte vahnau pavamāneṣṭayaḥ kartavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयः, सवनीयः, अनुबन्ध्यश्च, इत्येते त्रयः पशवो ज्योतिष्टोमप्रकरणे समाम्नाताः । पशुधर्माश्चोपाकरणपर्यग्निकरणादयस्तत्राऽम्नाताः । ऽप्रजापतेर्जायमानाःऽ ऽइमं पशुम्ऽ- इत्याभ्यामृग्भ्यां पशोरुपस्पर्शनमुपाकरणम् । दर्भज्वालया त्रिः प्रदक्षिणीकरणं पर्यग्निकरणम् । त एते धर्मास्त्रिष्वपि पशुषु साधारण्येन विधीयन्ते । त्रयाणामपि ज्योतिष्टोमप्रकरणपाठसाम्यात् । ननु ज्योतिष्ठोमस्य प्रकरणे पठितानेतान्धर्मान्स एव ग्रहीष्यति, न तु पशवः- इति चेत् । न । तस्य सोमयागत्वात् । सोमो ह्यभिषवादीन्धर्मानाका ङ्क्षति, न तु यूपनियोजनविशसनादीन् । तस्मात्- अङ्गिन्यनर्थकाः सन्तो ऽङ्गेषु निविशमाना अविशेषतस्त्रिष्वपि पशुष्ववतिष्ठन्ते- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्त्यत्र विशेषः संनिधिलक्षणः । सौत्यनामकादह्नः प्राचीन औपवसथ्यनामके ऽह्नि धिष्ण्यनिर्माणादूर्ध्वमेते धर्मा आम्नाताः । अग्नीषोमीयस्यापि तदेव स्थानम् । सवनीयस्तु सौत्ये ऽहनि श्रूयते- ऽआश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतिऽ इति । अनुबन्ध्यस्त्ववभृथान्ते समाम्नातः । ततः संनिधिना ते धर्मा अग्नीषोमीये संबध्यन्ते, सवनीयानुबन्ध्ययोस्तु चोदकादतिदिश्यन्ते

------------------ agnīṣomīyaḥ, savanīyaḥ, anubandhyaśca, ityete trayaḥ paśavo jyotiṣṭomaprakaraṇe samāmnātāḥ | paśudharmāścopākaraṇaparyagnikaraṇādayastatrā'mnātāḥ | 'prajāpaterjāyamānāḥ' 'imaṃ paśum'- ityābhyāmṛgbhyāṃ paśorupasparśanamupākaraṇam | darbhajvālayā triḥ pradakṣiṇīkaraṇaṃ paryagnikaraṇam | ta ete dharmāstriṣvapi paśuṣu sādhāraṇyena vidhīyante | trayāṇāmapi jyotiṣṭomaprakaraṇapāṭhasāmyāt | nanu jyotiṣṭhomasya prakaraṇe paṭhitānetāndharmānsa eva grahīṣyati, na tu paśavaḥ- iti cet | na | tasya somayāgatvāt | somo hyabhiṣavādīndharmānākā ṅkṣati, na tu yūpaniyojanaviśasanādīn | tasmāt- aṅginyanarthakāḥ santo 'ṅgeṣu niviśamānā aviśeṣatastriṣvapi paśuṣvavatiṣṭhante- iti prāpte- brūmaḥ- astyatra viśeṣaḥ saṃnidhilakṣaṇaḥ | sautyanāmakādahnaḥ prācīna aupavasathyanāmake 'hni dhiṣṇyanirmāṇādūrdhvamete dharmā āmnātāḥ | agnīṣomīyasyāpi tadeva sthānam | savanīyastu sautye 'hani śrūyate- 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyā'gneyaṃ savanīyaṃ paśumupākaroti' iti | anubandhyastvavabhṛthānte samāmnātaḥ | tataḥ saṃnidhinā te dharmā agnīṣomīye saṃbadhyante, savanīyānubandhyayostu codakādatidiśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासंप्रकरणे - पलाशशाखाछेदनम्, तया शाखया वत्सापाकरणम्, इत्यादयो दोहधर्माः समाम्नाताः । दोहौ च द्वौ विद्येते-अमावास्यायां रात्रावेको दोहः । प्रतिपदि प्रातरपरो दोहः । तत्र पूर्वन्यायेन प्राथमिके सायंदोहे प्रथमश्रुतास्ते धर्मा व्यवतिष्ठन्ते- इति चेत् । मैवम् । वेषम्यात् । पूर्वत्र हि सोमे विशसनादिधर्माणामनन्वयात्प्रकरणमानर्थक्यप्रति हतम् । इह तु नास्त्यानर्थक्यप्रतिहतिः । ततः प्रकरणेन स्थानं बाधित्वा द्वयोर्दोहयोस्ते धर्मा अभ्युपेयाः

------------------ darśapūrṇamāsaṃprakaraṇe - palāśaśākhāchedanam, tayā śākhayā vatsāpākaraṇam, ityādayo dohadharmāḥ samāmnātāḥ | dohau ca dvau vidyete-amāvāsyāyāṃ rātrāveko dohaḥ | pratipadi prātaraparo dohaḥ | tatra pūrvanyāyena prāthamike sāyaṃdohe prathamaśrutāste dharmā vyavatiṣṭhante- iti cet | maivam | veṣamyāt | pūrvatra hi some viśasanādidharmāṇāmananvayātprakaraṇamānarthakyaprati hatam | iha tu nāstyānarthakyapratihatiḥ | tataḥ prakaraṇena sthānaṃ bādhitvā dvayordohayoste dharmā abhyupeyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे प्रातःसवने सन्त्यैन्द्रवायवादयो ग्रहाः, माध्यंदिने सवने मरुत्वतीयादयः, तृतीयसवन आदित्यादयः । तत्र सादनसंमार्गादयो धर्माः प्रातःसवनीयग्रहसंनिधावाम्नायन्ते - ऽउपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते, अनुपोप्ते ध्रुवःऽ इति । ऽदशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टिऽ इति च । ध्रुवव्यतिरिक्तानां ग्रहाणामधस्तान्मृत्तिकोपवेशनं कृत्वा तत्र सादनम्, ध्रुवस्य तु न तथा । पूर्वाधिकरणे शाशाहरणादयः प्रधानयोर्दधिपयसोर्र्धमाः समाम्नाताः । तच्च दधि पूर्वोद्युः सायंदोहमन्तरेण न सिध्यतीति तत्सिद्ध्यर्थे केवलं सायं दुह्यते, न तु सायंदोहस्यासाधारण त्वेन धर्मैः सहैकस्मिन्देशे पाठो ऽस्तीति स्थानं न निश्चितम्, इह तु तन्निश्चितमिति प्रातःसवन एव ते धर्मा इति चेत् । मैवम् । सादनादीनां वाक्येन ग्रहधर्मत्वं, प्रकरणेन ज्योतिष्टोमधर्मत्वं चावगम्यते । तस्मिन्निश्चितमपि स्थानं वाक्यप्रकरणाभ्यां बाधित्वा त्रिषु सबनेषु सादनादयो ऽवतिष्ठन्ते

------------------ jyotiṣṭome prātaḥsavane santyaindravāyavādayo grahāḥ, mādhyaṃdine savane marutvatīyādayaḥ, tṛtīyasavana ādityādayaḥ | tatra sādanasaṃmārgādayo dharmāḥ prātaḥsavanīyagrahasaṃnidhāvāmnāyante - 'upopte 'nye grahāḥ sādyante, anupopte dhruvaḥ' iti | 'daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭi' iti ca | dhruvavyatiriktānāṃ grahāṇāmadhastānmṛttikopaveśanaṃ kṛtvā tatra sādanam, dhruvasya tu na tathā | pūrvādhikaraṇe śāśāharaṇādayaḥ pradhānayordadhipayasorrdhamāḥ samāmnātāḥ | tacca dadhi pūrvodyuḥ sāyaṃdohamantareṇa na sidhyatīti tatsiddhyarthe kevalaṃ sāyaṃ duhyate, na tu sāyaṃdohasyāsādhāraṇa tvena dharmaiḥ sahaikasmindeśe pāṭho 'stīti sthānaṃ na niścitam, iha tu tanniścitamiti prātaḥsavana eva te dharmā iti cet | maivam | sādanādīnāṃ vākyena grahadharmatvaṃ, prakaraṇena jyotiṣṭomadharmatvaṃ cāvagamyate | tasminniścitamapi sthānaṃ vākyaprakaraṇābhyāṃ bādhitvā triṣu sabaneṣu sādanādayo 'vatiṣṭhante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य द्वौ ग्रहौ श्रुतौ- ऽअंशुं गृह्णातिऽ इति, ऽअदाभ्यं गृह्णातिऽ इति च । तयोः सादनसंमार्गादयो ग्रहधर्मा न विद्यन्ते । कुतः । आरभ्याधीतेष्वैन्द्रवायवादिष्वेव प्रकरणेन व्यवस्थापितत्वात् - इति चेत् । मैवम् । ऽग्रहाः साद्यन्तेऽ इत्यादिवाक्येन ग्रहधर्मत्वावगमे तयोरपि ग्रहयोरनिवार्य त्वात् । न चैन्द्रवायवादयः प्रकरणिनः । ज्योतिष्ठोमो हि प्रकरणी । तस्मात्सन्ति तयोर्र्धमाः

------------------ anārabhya dvau grahau śrutau- 'aṃśuṃ gṛhṇāti' iti, 'adābhyaṃ gṛhṇāti' iti ca | tayoḥ sādanasaṃmārgādayo grahadharmā na vidyante | kutaḥ | ārabhyādhīteṣvaindravāyavādiṣveva prakaraṇena vyavasthāpitatvāt - iti cet | maivam | 'grahāḥ sādyante' ityādivākyena grahadharmatvāvagame tayorapi grahayoranivārya tvāt | na caindravāyavādayaḥ prakaraṇinaḥ | jyotiṣṭhomo hi prakaraṇī | tasmātsanti tayorrdhamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽचित्रिणीरुपदधातिऽ इति । अग्निप्रकरणे चेष्टकानां धर्माः श्रुताः- ऽअखण्डामकृष्णां कुर्यात्ऽ इति । पूर्वत्र- अंश्वदाभ्ययोरुत्पत्तिवाक्यस्यानारभ्याधीतत्वे ऽपि विनियोजकवाक्यं प्रकरणाधीतम् । चित्रिण्यादिनामकानां त्विष्टकाविशेषाणां विनियोजकं वाक्यमप्यनारभ्याघीतम् । तच्च चित्यन्तरे ताश्चित्रिणीर्विनियुङ्क्ते । अखण्डत्वादिधर्मास्तु षण्णां चितीनां मध्ये प्रथमचितावाम्नाताः । तस्मात्- ते चित्रिण्यादिषु नोचिताः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्युत्पत्तिविनियोजकवाक्ययोरन्यतरस्यापि प्रकरणपाठो नास्ति, तथापि ऽय एवं विद्वानग्निं चिनुतेऽ इति प्रकृतं यदेतदग्न्यपूर्वे तत्संबन्धित्वेनैवचित्रिण्यादयो ऽप्यप्रकरण पठितेनापि वाक्येन विनियुज्यन्ते । अखण्डत्वादयञ्चाग्निसाधनभूतेष्टकाधर्माः, न तु प्रथमचिति धर्माः । तस्मात्- अग्निसाधनभूतासु चित्रिण्यादीष्टकास्वपि ते सन्ति

------------------ anārabhya śrūyate- 'citriṇīrupadadhāti' iti | agniprakaraṇe ceṣṭakānāṃ dharmāḥ śrutāḥ- 'akhaṇḍāmakṛṣṇāṃ kuryāt' iti | pūrvatra- aṃśvadābhyayorutpattivākyasyānārabhyādhītatve 'pi viniyojakavākyaṃ prakaraṇādhītam | citriṇyādināmakānāṃ tviṣṭakāviśeṣāṇāṃ viniyojakaṃ vākyamapyanārabhyāghītam | tacca cityantare tāścitriṇīrviniyuṅkte | akhaṇḍatvādidharmāstu ṣaṇṇāṃ citīnāṃ madhye prathamacitāvāmnātāḥ | tasmāt- te citriṇyādiṣu nocitāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadyapyutpattiviniyojakavākyayoranyatarasyāpi prakaraṇapāṭho nāsti, tathāpi 'ya evaṃ vidvānagniṃ cinute' iti prakṛtaṃ yadetadagnyapūrve tatsaṃbandhitvenaivacitriṇyādayo 'pyaprakaraṇa paṭhitenāpi vākyena viniyujyante | akhaṇḍatvādayañcāgnisādhanabhūteṣṭakādharmāḥ, na tu prathamaciti dharmāḥ | tasmāt- agnisādhanabhūtāsu citriṇyādīṣṭakāsvapi te santi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ न्यग्रोधमुकुलरूपस्य फलस्य पिष्टं चम्यते यत्र स फलचमसः । स च नैमित्तिकः । राजन्यवैश्यौ निमित्तीकृत्य विहितत्वात् । सोमस्तु नित्यः । उपाधिक्रममप्यनुपजीव्यैव ऽसोमेन यजेतऽ इति विहितत्वात् । तस्य च नित्वस्य सोमस्य यथा यागसाधनत्वम्, तथा फलचमसस्यापि तदस्ति । तस्मात् ऽसोममभिपुणोतिऽ ऽसोमं क्रीणातिऽ इत्यादयो यागद्रव्य संस्कारविधयः सोम इव फलचमसे ऽपि प्रवर्तन्ते- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नित्या अभिक्वादिसंस्कारा नित्यं सोमं संस्कार्य लब्ध्वा चरितार्थाः सन्तो नान्यं संस्कार्यमपेक्षन्ते । फलचमसस्तु सोयविकारत्वात्पश्चाद्भावी । ततो निरपेक्षाः संस्कारविधयो न तत्र प्रवर्तन्ते । न चैतावता संस्काराभावः । चोदकेन तत्सिद्धः । तस्मात्- सोममात्रसंबन्धिनो विधयः

------------------ nyagrodhamukularūpasya phalasya piṣṭaṃ camyate yatra sa phalacamasaḥ | sa ca naimittikaḥ | rājanyavaiśyau nimittīkṛtya vihitatvāt | somastu nityaḥ | upādhikramamapyanupajīvyaiva 'somena yajeta' iti vihitatvāt | tasya ca nitvasya somasya yathā yāgasādhanatvam, tathā phalacamasasyāpi tadasti | tasmāt 'somamabhipuṇoti' 'somaṃ krīṇāti' ityādayo yāgadravya saṃskāravidhayaḥ soma iva phalacamase 'pi pravartante- iti prāpte, - brūmaḥ- nityā abhikvādisaṃskārā nityaṃ somaṃ saṃskārya labdhvā caritārthāḥ santo nānyaṃ saṃskāryamapekṣante | phalacamasastu soyavikāratvātpaścādbhāvī | tato nirapekṣāḥ saṃskāravidhayo na tatra pravartante | na caitāvatā saṃskārābhāvaḥ | codakena tatsiddhaḥ | tasmāt- somamātrasaṃbandhino vidhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽव्रीहिभिर्यजेतऽ इति विहितानां व्रीहीणामसंभवे नीबाराः प्रतिनिधित्वेन स्वीकार्या इति वक्ष्यते । तत्र पूर्वन्यायेनावघातादिविधयो व्रीहिषु कृतार्थाः पश्चाद्भाविनि नीवारादौ न प्रवर्तन्ते- इति चेत् । मैवम् । व्रीहिशब्दो हि जातिविशेषेणाऽकारविशेषेण वोपेतं द्रव्यमाचष्टे । नीवारेषु जातितो व्रीहिशब्दार्थत्वाभावे ऽप्याकारतो व्रीहिशब्दार्थत्वेन ऽव्रीहीनवहन्तिऽ इति विधिः प्रवर्तते । यथा व्रीहिजातावेव समीचीनानां व्रीहीणामभावे जलवह्न्याद्युपघातेन सारविकलेष्वपि विधिः, तथा जातिविकलेष्वपि ब्रीहिषु मुख्यैकदेशरूपत्वाद्विधिरस्तु

------------------ 'vrīhibhiryajeta' iti vihitānāṃ vrīhīṇāmasaṃbhave nībārāḥ pratinidhitvena svīkāryā iti vakṣyate | tatra pūrvanyāyenāvaghātādividhayo vrīhiṣu kṛtārthāḥ paścādbhāvini nīvārādau na pravartante- iti cet | maivam | vrīhiśabdo hi jātiviśeṣeṇā'kāraviśeṣeṇa vopetaṃ dravyamācaṣṭe | nīvāreṣu jātito vrīhiśabdārthatvābhāve 'pyākārato vrīhiśabdārthatvena 'vrīhīnavahanti' iti vidhiḥ pravartate | yathā vrīhijātāveva samīcīnānāṃ vrīhīṇāmabhāve jalavahnyādyupaghātena sāravikaleṣvapi vidhiḥ, tathā jātivikaleṣvapi brīhiṣu mukhyaikadeśarūpatvādvidhirastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽयदि सोमं न विन्देत, पूति(ती) कानभिषुणुयात्ऽ इति श्रूयते । तत्र सोमाभावं निमित्तीकृत्य पूतीकलताखण्डानां विहितत्वात्फलचमसवन्नैमित्तिकत्वेन सोमाभिषवक्रयादिविधिः पूतीकेषु न तुल्यः- इति चेत् । मैवम् । नीवारबत्प्रतिनिधित्वात् । ननु- प्रतिनिधित्वे स्वयमेवोपादित्सितत्वाद्विधिर्नापेक्षितः । अत एव नीवारेषु विधिर्न श्रुतः- इति चेत् । न । विधेर्नियमार्थत्वस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वात् । तस्मात्- अभिषवक्रयादिविधिः सोमपूतीकयोस्तुल्यः

------------------ 'yadi somaṃ na vindeta, pūti(tī) kānabhiṣuṇuyāt' iti śrūyate | tatra somābhāvaṃ nimittīkṛtya pūtīkalatākhaṇḍānāṃ vihitatvātphalacamasavannaimittikatvena somābhiṣavakrayādividhiḥ pūtīkeṣu na tulyaḥ- iti cet | maivam | nīvārabatpratinidhitvāt | nanu- pratinidhitve svayamevopāditsitatvādvidhirnāpekṣitaḥ | ata eva nīvāreṣu vidhirna śrutaḥ- iti cet | na | vidherniyamārthatvasya ṣaṣṭhe vakṣyamāṇatvāt | tasmāt- abhiṣavakrayādividhiḥ somapūtīkayostulyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमः- स्वयमेको ऽपि समाप्तिभेदाद्भिद्यते । यज्ञायज्ञियस्तोत्रेण समाप्तौ ऽअग्निष्टोमःऽ इत्युच्यते । तस्मादपि स्तोत्रादूर्ध्वमुक्थ्यस्तोत्रेण समाप्तौ ऽउक्थ्यःऽ इत्युच्यते । एवं षोडश्यादयो ऽपि । तादृशस्य सप्तसंस्थावतो ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे दीक्षणीयेष्टिप्रायणीयेष्ट्यादीनामङ्गानां विधिराम्नातः । स च विधिर्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थाविशेषे ऽग्निष्टोमे यथा प्रवृत्तः, तथैवोक्थ्यादिष्वपि प्रवर्तते । कुतः । प्रकरणसंबन्धस्य समानत्वात् । किंच- यथाग्निष्टोमः फलत्वादङ्गविधिभिः संयुज्यते, एवमुक्थ्यादयो ऽपि । तेषां च फलमेवमाम्नायते-ऽपशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात्ऽ ऽषोडशिना वीर्यकामः स्तुवीतऽ ऽअतिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत्ऽ इति । तस्मात् - सप्तस्वपि संस्थासु समानो ऽङ्गविधिः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यदेतदुक्थ्यादीनां फलमुदाहृतम्, तत्तु तेषां विकारत्वं गमयति । ऽकाम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य निविशतेऽ इति न्यायाद्यथा गोदोहनगुणो नित्यं चमससाधनकमपां प्रणयनं विकृत्य निविशते,एवमुक्थ्यगुणो नित्यामग्निष्टोमस्य संस्थां विकृत्य संस्थान्तरत्वं गमयति । ततो ऽग्निष्टोमस्य गुणविकारा उक्थ्यादय इति न सर्वसंस्थासाधारणं प्रकरणम्, किंतु - अग्निष्टोमस्यै वासाधारणम । ननु- ऽज्योतिष्टोमेन यजेतऽ इत्युक्तत्वाज्ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणम्, न त्वग्निष्टोमसंस्थायाः- इति चेत् । बाढम् । असा ज्योतिष्टोमो न कदाचिदप्यग्निष्टोमं व्यभिचरति । उक्थ्यादीनामप्यन्तर्भाविताग्निष्टोमकत्वात् । उक्थ्यादींस्तु व्यभिचरति । विनापि तैरग्निष्टोमश्शायां ज्योतिष्टोमत्वसंभवात् । अतो ऽग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणं सत्तत्रैव दीक्षणीयाद्यङ्गविधिं निवेशयति । उक्थ्यादिषु चोदकादङ्गान्यतिदिश्यन्ते

------------------ jyotiṣṭomaḥ- svayameko 'pi samāptibhedādbhidyate | yajñāyajñiyastotreṇa samāptau 'agniṣṭomaḥ' ityucyate | tasmādapi stotrādūrdhvamukthyastotreṇa samāptau 'ukthyaḥ' ityucyate | evaṃ ṣoḍaśyādayo 'pi | tādṛśasya saptasaṃsthāvato jyotiṣṭomasya prakaraṇe dīkṣaṇīyeṣṭiprāyaṇīyeṣṭyādīnāmaṅgānāṃ vidhirāmnātaḥ | sa ca vidhirjyotiṣṭomasya prathamasaṃsthāviśeṣe 'gniṣṭome yathā pravṛttaḥ, tathaivokthyādiṣvapi pravartate | kutaḥ | prakaraṇasaṃbandhasya samānatvāt | kiṃca- yathāgniṣṭomaḥ phalatvādaṅgavidhibhiḥ saṃyujyate, evamukthyādayo 'pi | teṣāṃ ca phalamevamāmnāyate-'paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt' 'ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta' 'atirātreṇa prajākāmaṃ yājayet' iti | tasmāt - saptasvapi saṃsthāsu samāno 'ṅgavidhiḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadetadukthyādīnāṃ phalamudāhṛtam, tattu teṣāṃ vikāratvaṃ gamayati | 'kāmyo guṇaḥ śrūyamāṇo nityamartha vikṛtya niviśate' iti nyāyādyathā godohanaguṇo nityaṃ camasasādhanakamapāṃ praṇayanaṃ vikṛtya niviśate,evamukthyaguṇo nityāmagniṣṭomasya saṃsthāṃ vikṛtya saṃsthāntaratvaṃ gamayati | tato 'gniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādaya iti na sarvasaṃsthāsādhāraṇaṃ prakaraṇam, kiṃtu - agniṣṭomasyai vāsādhāraṇama | nanu- 'jyotiṣṭomena yajeta' ityuktatvājjyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇam, na tvagniṣṭomasaṃsthāyāḥ- iti cet | bāḍham | asā jyotiṣṭomo na kadācidapyagniṣṭomaṃ vyabhicarati | ukthyādīnāmapyantarbhāvitāgniṣṭomakatvāt | ukthyādīṃstu vyabhicarati | vināpi tairagniṣṭomaśśāyāṃ jyotiṣṭomatvasaṃbhavāt | ato 'gniṣṭomasaṃsthasya jyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇaṃ sattatraiva dīkṣaṇīyādyaṅgavidhiṃ niveśayati | ukthyādiṣu codakādaṅgānyatidiśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽवेद्यां हवींष्यासादयतिऽ ऽबर्हिषि हवींष्यासादयतिऽ इति । तथा तद्धर्माः श्रूयन्ते- ऽवेदिं खनतिऽ ऽबर्हिर्लुनातिऽ इत्यादयः । मुख्यहवींष्याग्नेयपुरोडाशादीनि, अमुख्यहवींषि तु प्रयाजाद्यर्थानि । तत्र-स्वस्वधर्मसहितानि वेद्यादीनि प्रकरणबलान्मुख्यहविषा मेवाङ्गानि- ऽवेद्यां हवींष्यासादयतिऽ इति वाक्यात्सर्वहविरङ्गता- इति चेत् । न । प्रकरणेन वाक्यस्य संकोचनीयत्वात् । यदि वाक्यं प्रकरणनैरपेक्ष्येण स्वतन्त्रं स्यात्, तदा सादनमात्रपर्यवसानेन यागाभावे वैयर्थ्य स्यात् । सौमिकहीवषामप्येतद्वेद्यासादनं प्रसज्येत । तस्मात्- मुख्यहविरङ्गं वेद्यादिकम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्तु वैयर्थ्यातिप्रसङ्गपरिहारेण प्रकृतापूर्वसाधनभूतहविःषु वेद्यादेरङ्गत्वम् । प्रयाजादिहवींष्यपि स्वकीयावान्तरापूर्वद्वारा मुख्यापूर्वसाधनान्येवेति तदङ्गत्वमपि वेद्यादेर्युक्तम् । एवं सति वाक्यस्यात्यन्तसंकोचो न भविष्यति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' 'barhiṣi havīṃṣyāsādayati' iti | tathā taddharmāḥ śrūyante- 'vediṃ khanati' 'barhirlunāti' ityādayaḥ | mukhyahavīṃṣyāgneyapuroḍāśādīni, amukhyahavīṃṣi tu prayājādyarthāni | tatra-svasvadharmasahitāni vedyādīni prakaraṇabalānmukhyahaviṣā mevāṅgāni- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' iti vākyātsarvahaviraṅgatā- iti cet | na | prakaraṇena vākyasya saṃkocanīyatvāt | yadi vākyaṃ prakaraṇanairapekṣyeṇa svatantraṃ syāt, tadā sādanamātraparyavasānena yāgābhāve vaiyarthya syāt | saumikahīvaṣāmapyetadvedyāsādanaṃ prasajyeta | tasmāt- mukhyahaviraṅgaṃ vedyādikam- iti prāpte- brūmaḥ- astu vaiyarthyātiprasaṅgaparihāreṇa prakṛtāpūrvasādhanabhūtahaviḥṣu vedyāderaṅgatvam | prayājādihavīṃṣyapi svakīyāvāntarāpūrvadvārā mukhyāpūrvasādhanānyeveti tadaṅgatvamapi vedyāderyuktam | evaṃ sati vākyasyātyantasaṃkoco na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे केशश्मश्रुवपनपयोव्रतादयो यजमानसंस्कारा आम्नाताः । ग्रहैः सोमहोमो ज्योतिष्टोमे मुख्यः । अग्नीषोमीयपश्वादिकमङ्गम् । तत्र-द्वयोर्मुख्याङ्गयोरेते वपनादय उपकुर्वन्ति । कुतः । कर्तृधर्मत्वात् । यजमानो हि कर्तृतया वपनादिभिः संस्क्रियते । कर्तृत्वं च यथा मुख्यं प्रति तस्य विद्यते, तथाङ्गं प्रत्यप्यस्ति । तस्मात्-उभयोरुपकारः- इति चेत् । मैवम् । द्वौ हि यजमानस्याऽकारौ- क्रियाकर्तृत्वम्, फलभोक्तृत्वं चेति । तयोरदृष्टः फलभोगः, क्रियानिष्पत्तिश्च दृष्टा । तथा सति- वपनादिकृतोपकारत्याप्यदृष्टत्वाद्भोक्तृशेषा वपनादयः फलभोगसाधने मुख्य एव पर्यवस्यन्ति । वपनादिसंस्काररहितैरप्यृत्विग्भिः कृषीवलादिभिश्च क्रिया निष्पाद्यमाना दृश्यते । ततस्तत्र कर्तृत्वाकारे वपनादिकृतः स उपकारो नास्ति । तस्मात्-अदृष्ट फलभोजिनो ऽस्य यजमानस्य यो ऽयमदृष्टरूपः शास्त्रीयः संस्कारः सो ऽयं मुख्ये कर्मणि युक्तो नाङ्गेषु । नात्र पूर्ववद्वाक्यमस्ति, येन परम्पराफलसाधनेष्वङ्गेषु वपनाद्युपकारः शङ्कयेत । प्रकरणं तु मुख्यस्यैव, न त्वङ्गानाम् । तस्मात्- न तेषूपकारः

------------------ jyotiṣṭome keśaśmaśruvapanapayovratādayo yajamānasaṃskārā āmnātāḥ | grahaiḥ somahomo jyotiṣṭome mukhyaḥ | agnīṣomīyapaśvādikamaṅgam | tatra-dvayormukhyāṅgayorete vapanādaya upakurvanti | kutaḥ | kartṛdharmatvāt | yajamāno hi kartṛtayā vapanādibhiḥ saṃskriyate | kartṛtvaṃ ca yathā mukhyaṃ prati tasya vidyate, tathāṅgaṃ pratyapyasti | tasmāt-ubhayorupakāraḥ- iti cet | maivam | dvau hi yajamānasyā'kārau- kriyākartṛtvam, phalabhoktṛtvaṃ ceti | tayoradṛṣṭaḥ phalabhogaḥ, kriyāniṣpattiśca dṛṣṭā | tathā sati- vapanādikṛtopakāratyāpyadṛṣṭatvādbhoktṛśeṣā vapanādayaḥ phalabhogasādhane mukhya eva paryavasyanti | vapanādisaṃskārarahitairapyṛtvigbhiḥ kṛṣīvalādibhiśca kriyā niṣpādyamānā dṛśyate | tatastatra kartṛtvākāre vapanādikṛtaḥ sa upakāro nāsti | tasmāt-adṛṣṭa phalabhojino 'sya yajamānasya yo 'yamadṛṣṭarūpaḥ śāstrīyaḥ saṃskāraḥ so 'yaṃ mukhye karmaṇi yukto nāṅgeṣu | nātra pūrvavadvākyamasti, yena paramparāphalasādhaneṣvaṅgeṣu vapanādyupakāraḥ śaṅkayeta | prakaraṇaṃ tu mukhyasyaiva, na tvaṅgānām | tasmāt- na teṣūpakāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दार्शिकीं वेदिं मध्ये ऽन्तर्भाव्य प्राचीनवंशो मण्डपो ऽवस्थितः । ततः पूर्वस्यां दिशि सदोहविर्धानादीनां पर्याप्तो भूभागविशेषः । तैः सदःप्रभृतिभिः सह सौमिकी वेदिरित्युच्यते । सेयं मुख्यस्य सोमयागस्यैवोपकारं करोति, न त्वमुख्यानामग्नीषोमीयाद्यङ्गानाम् । कुतः । मुख्यस्य चिकीर्षितत्वात् । न च - अङ्गान्यपि चिकीर्षितानि- इति वाच्यम् । चिकीर्षास्वरूपस्य वेदेनैवाभिहितत्वात् । एवं श्रूयते- ऽषट्त्रिंशत्प्रक्रमा प्राची, चतुर्विंशतिरग्रेण, त्रिंशज्जघनेन, इयति शक्ष्यामहेऽ इति । अस्यायमर्थः- श्रूयमाणेनानेन दैर्ध्यप्रमाणेन तिर्यक्प्रमाणद्वयेन च प्रमिते भूभागे फलहेतुसोमयागं कर्तु शक्ष्यामहेऽ इति निश्चित्य तथैव कुर्यात- इति । सेयं चिकीर्षा मुख्यविषया । ऽइयति शक्ष्यामहेऽ इति परिमाणस्य शक्तेश्चोपन्यासात् । अङ्गानां तु पशूनामिष्टीनां च सदोहविर्धानादि मण्टपनिरपेक्षाणां यथोक्तपरिमाणमन्तरेणाप्यनुष्ठातुं शक्यत्वात्स उपन्यासस्तत्र निरर्थकः । सोमस्य त्वनुष्ठानं यथोक्तवेद्यामेव संभवति, नत्वन्यत्र । तस्मात्- सा वेदिर्मुख्यस्यैवोपकरोति- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽइयति शक्ष्यामहेऽ इत्यत्र साङ्गप्रधानानुष्ठाने शक्तिरुक्ता । तादृशस्यैव फलं प्रति पुष्कलहेतुत्वात् । अतो मुख्याङ्गयोश्चिकीर्षायास्तुल्यत्वाद्वेदिरुभयार्था । न च- अत्र वपनादिसाम्यं शङ्कनीयम् । दृष्टोपयोगाभावस्य तत्रोक्तत्वात् । इह तु- हविरासादनादिर्दृष्ट उपयोगः । स च मुख्याङ्गयोः सम इत्युभयार्थत्वम्

------------------ dārśikīṃ vediṃ madhye 'ntarbhāvya prācīnavaṃśo maṇḍapo 'vasthitaḥ | tataḥ pūrvasyāṃ diśi sadohavirdhānādīnāṃ paryāpto bhūbhāgaviśeṣaḥ | taiḥ sadaḥprabhṛtibhiḥ saha saumikī vedirityucyate | seyaṃ mukhyasya somayāgasyaivopakāraṃ karoti, na tvamukhyānāmagnīṣomīyādyaṅgānām | kutaḥ | mukhyasya cikīrṣitatvāt | na ca - aṅgānyapi cikīrṣitāni- iti vācyam | cikīrṣāsvarūpasya vedenaivābhihitatvāt | evaṃ śrūyate- 'ṣaṭtriṃśatprakramā prācī, caturviṃśatiragreṇa, triṃśajjaghanena, iyati śakṣyāmahe' iti | asyāyamarthaḥ- śrūyamāṇenānena dairdhyapramāṇena tiryakpramāṇadvayena ca pramite bhūbhāge phalahetusomayāgaṃ kartu śakṣyāmahe' iti niścitya tathaiva kuryāta- iti | seyaṃ cikīrṣā mukhyaviṣayā | 'iyati śakṣyāmahe' iti parimāṇasya śakteścopanyāsāt | aṅgānāṃ tu paśūnāmiṣṭīnāṃ ca sadohavirdhānādi maṇṭapanirapekṣāṇāṃ yathoktaparimāṇamantareṇāpyanuṣṭhātuṃ śakyatvātsa upanyāsastatra nirarthakaḥ | somasya tvanuṣṭhānaṃ yathoktavedyāmeva saṃbhavati, natvanyatra | tasmāt- sā vedirmukhyasyaivopakaroti- iti prāpte, - brūmaḥ- 'iyati śakṣyāmahe' ityatra sāṅgapradhānānuṣṭhāne śaktiruktā | tādṛśasyaiva phalaṃ prati puṣkalahetutvāt | ato mukhyāṅgayościkīrṣāyāstulyatvādvedirubhayārthā | na ca- atra vapanādisāmyaṃ śaṅkanīyam | dṛṣṭopayogābhāvasya tatroktatvāt | iha tu- havirāsādanādirdṛṣṭa upayogaḥ | sa ca mukhyāṅgayoḥ sama ityubhayārthatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽचतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत्, पञ्चहोत्राभावास्याम्ऽ इति । पृथिवी होताऽ- इत्यादिको मन्त्रश्चतुर्होता । तस्मिन्मन्त्रे यज्ञाङ्गानां चतुर्णा श्रुतत्वात् । अथवा- तस्य मन्त्रस्याभिमानित्वेनाऽत्मभूतः कश्चित्पुरुषः प्रजापतिना चतुर्थारमामन्त्रितः प्रत्वुत्तरमुवाचेति स पुरुषश्चतुर्हूतः । तदीयनाम्ना मन्त्रो ऽपि ऽचतुर्हूतःऽ इत्युच्यते । ऽपूज्यानां प्रत्यक्षनामग्रहणमयुक्तम्ऽ इत्यभिप्रायेण हूतशब्दस्थाने होतृशब्दः पठ्यते । अयमर्थः सर्वो ऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे श्रूयते- "आत्मन्नात्मन्नित्यामन्त्रयत । तस्मै चतुर्हूतः प्रत्यशृणोत् । स चतुर्हूतो ऽभवत् । चतुर्हूतो ह वै नामैषः । तं वा एतं चतुर्हूतं सन्तं ऽचतुर्होताऽ इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवः"इति । ऽअग्निर्होताऽ- इत्यादिको मन्त्रः पञ्चहोता । तत्राप्युक्तप्रकारो द्रष्टव्यः । - अत्र-यो ऽयमाज्यादिहविष उपस्पर्शनार्थो मन्त्रः, असौ मुख्य एव हविषि निविशते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोर्मुख्यहविर्विषय त्वात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- पौर्णमास्यभावास्यशब्दौ कर्मवाचिनौ, न तु हविर्वाचिनौ । न च कर्मणोरुपस्पर्शन संभवः । अथ कालविवक्षायां विभक्तिव्यत्ययेन सप्तम्यर्थो व्याख्यायेत, तदा कालसंबन्धस्य मुख्याङ्ग योरुभयोस्तुल्यत्वादुभयविधहविरुपस्पर्शने मन्त्रो विनियुज्यते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'caturhotrā paurṇamāsīmabhimṛśet, pañcahotrābhāvāsyām' iti | pṛthivī hotā'- ityādiko mantraścaturhotā | tasminmantre yajñāṅgānāṃ caturṇā śrutatvāt | athavā- tasya mantrasyābhimānitvenā'tmabhūtaḥ kaścitpuruṣaḥ prajāpatinā caturthāramāmantritaḥ pratvuttaramuvāceti sa puruṣaścaturhūtaḥ | tadīyanāmnā mantro 'pi 'caturhūtaḥ' ityucyate | 'pūjyānāṃ pratyakṣanāmagrahaṇamayuktam' ityabhiprāyeṇa hūtaśabdasthāne hotṛśabdaḥ paṭhyate | ayamarthaḥ sarvo 'pi taittirīyabrāhmaṇe śrūyate- "ātmannātmannityāmantrayata | tasmai caturhūtaḥ pratyaśṛṇot | sa caturhūto 'bhavat | caturhūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ caturhūtaṃ santaṃ 'caturhotā' ityācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devaḥ"iti | 'agnirhotā'- ityādiko mantraḥ pañcahotā | tatrāpyuktaprakāro draṣṭavyaḥ | - atra-yo 'yamājyādihaviṣa upasparśanārtho mantraḥ, asau mukhya eva haviṣi niviśate | paurṇamāsyamāvāsyāśabdayormukhyahavirviṣaya tvāt-iti prāpte,- brūmaḥ- paurṇamāsyabhāvāsyaśabdau karmavācinau, na tu havirvācinau | na ca karmaṇorupasparśana saṃbhavaḥ | atha kālavivakṣāyāṃ vibhaktivyatyayena saptamyartho vyākhyāyeta, tadā kālasaṃbandhasya mukhyāṅga yorubhayostulyatvādubhayavidhahavirupasparśane mantro viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षादक्षिणं श्रूयते- ऽदण्डेन दक्षियतिऽ इति, ऽतस्य द्वादशशतं दक्षिणाऽ इति च । तत्र दीक्षा मुख्याङ्गयोरुपकरोति, तथा दक्षिणापि । न च - दीक्षा सोमस्य, दक्षिणा सोमस्यऽ इति वाक्ये षष्ठ्या मुख्यसंबन्ध एवावगम्यते, न त्वङ्गसंबन्धः- इति वाच्यम् । दीक्षादक्षिणे सोमनैव साक्षात्संबध्नीताम्, स सोमः पुनरङ्गैः संबद्धैति परम्परया दीक्षादक्षिणयोरङ्गैरपि संबन्धो ऽस्ति । तस्मात्- उभयार्थे दीक्षादिकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- अव्यवहितसंबन्ध एव षष्ठ्या अभिधेयोर्ऽथः । तदसंभवे तु - परम्परासंबन्धः कथंचिद्गृह्यते । इह तु तत्संभवात्पारम्पर्य न युक्तम् । तस्मात्- प्रधानार्थ दीक्षादिकम्

------------------ jyotiṣṭome dīkṣādakṣiṇaṃ śrūyate- 'daṇḍena dakṣiyati' iti, 'tasya dvādaśaśataṃ dakṣiṇā' iti ca | tatra dīkṣā mukhyāṅgayorupakaroti, tathā dakṣiṇāpi | na ca - dīkṣā somasya, dakṣiṇā somasya' iti vākye ṣaṣṭhyā mukhyasaṃbandha evāvagamyate, na tvaṅgasaṃbandhaḥ- iti vācyam | dīkṣādakṣiṇe somanaiva sākṣātsaṃbadhnītām, sa somaḥ punaraṅgaiḥ saṃbaddhaiti paramparayā dīkṣādakṣiṇayoraṅgairapi saṃbandho 'sti | tasmāt- ubhayārthe dīkṣādikam- iti prāpte,- brūmaḥ- avyavahitasaṃbandha eva ṣaṣṭhyā abhidheyor'thaḥ | tadasaṃbhave tu - paramparāsaṃbandhaḥ kathaṃcidgṛhyate | iha tu tatsaṃbhavātpāramparya na yuktam | tasmāt- pradhānārtha dīkṣādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ ऽयूपं मिनोतिऽ इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽअर्धमन्तर्वेदि मिनोति, अर्ध बहिर्वेदिऽ इति । ऽयूपं स्थापयितुं कियद्विस्तारवानवटो ऽपेक्षितःऽ इति बुभुत्सायां तन्निर्णयाय यूपमूलस्य स्थौल्यमङ्गुल्यादिभिर्मातव्यम् । तस्य च पीयमानस्य यूपस्य वेद्यभ्यन्तरभागो ऽलङ्गत्वेनं विधीयते- इति चेत् । मैवम् । यथा संस्कृतो वेद्यभ्यन्तरभागः ऽअर्धमन्तर्वेदिऽ इत्यनेन वाक्येन विधीयते, तद्वद संस्कृतो बहिर्भागो ऽबहिर्वेदिऽ- इत्यनेन वाक्येन विधातव्यः । ततो वाक्यं भिद्येत । यदा तु वेदेरभ्यन्तरबाह्यभागाभ्यामुपलक्षितो ऽसंस्कृतोऽ लौकिकदेश एवात्र यूपाङ्गत्वेन विधीयते, न तु संस्कृतवेदिभागः

------------------ agnīṣomīyapaśau 'yūpaṃ minoti' iti prakṛtya śrūyate- 'ardhamantarvedi minoti, ardha bahirvedi' iti | 'yūpaṃ sthāpayituṃ kiyadvistāravānavaṭo 'pekṣitaḥ' iti bubhutsāyāṃ tannirṇayāya yūpamūlasya sthaulyamaṅgulyādibhirmātavyam | tasya ca pīyamānasya yūpasya vedyabhyantarabhāgo 'laṅgatvenaṃ vidhīyate- iti cet | maivam | yathā saṃskṛto vedyabhyantarabhāgaḥ 'ardhamantarvedi' ityanena vākyena vidhīyate, tadvada saṃskṛto bahirbhāgo 'bahirvedi'- ityanena vākyena vidhātavyaḥ | tato vākyaṃ bhidyeta | yadā tu vederabhyantarabāhyabhāgābhyāmupalakṣito 'saṃskṛto' laukikadeśa evātra yūpāṅgatvena vidhīyate, na tu saṃskṛtavedibhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽउत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्वाहुःऽ - इति । हविर्धानमण्डपगतयोर् दक्षिणोत्तरभागावस्थितयोर्हविर्धाननामकयोः शकटयोर्मध्ये दक्षिणं शकटमत्र यत्तच्छब्दाभ्या मभिधीयते । तस्य समीपे सोमस्याभिषवः । ऽउतऽ इत्ययं शब्दो ऽथब्दार्थे वर्तते । ऽअथ यस्मिन्हविर्धाने सोममभिषुण्वन्ति, तस्मिन्सामिधेनीरनुब्रूयुःऽ । ऐह दक्षिणस्य हविर्धानस्य सामिधेनीष्वङ्गत्वं प्रतीयते । न चात्र पूर्ववद्वाक्यभेददोषः शङ्क्यः । अकवाक्यतायाः स्पष्टं प्रतिभासात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- सामिधेनीनामिष्ट्यङ्गतया दर्शपूर्णमासावत्र प्रकृतिः । प्रकृतौ चाऽहवनीयाग्नेः पश्चिमो देशः सामिधेनीनां स्थानम् । इहोत्तरवेदेराहवनीयत्वात्तदपेक्षया हविर्धानस्य पश्चिमदेशावस्थानात् । स देशश्चोदकेन प्राप्तः- इति न देशस्य सामिधेन्यङ्गत्वं विधातव्यम् । किंतु दक्षिणोत्तरहविर्धानसमीप देशयोरनियमेन प्राप्तौ- दक्षिणस्यैव हविर्धानस्य समीपदेशः- इति नियन्तुं हविर्धानेन संनिधिर्लक्ष्यते । तथा सति नियममात्रविधानाल्लाघवं भवति । त्वत्पक्षे त्वभिषवोपलक्षितस्य दक्षिणस्य हविर्धानस्या त्यन्तमप्राप्तं सामिधेन्यङ्गत्वं विधीयत इति गौरवम् । तस्माद्देशलक्षणा

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'uta yatsunvanti sāmidhenīstadanvāhuḥ' - iti | havirdhānamaṇḍapagatayor dakṣiṇottarabhāgāvasthitayorhavirdhānanāmakayoḥ śakaṭayormadhye dakṣiṇaṃ śakaṭamatra yattacchabdābhyā mabhidhīyate | tasya samīpe somasyābhiṣavaḥ | 'uta' ityayaṃ śabdo 'thabdārthe vartate | 'atha yasminhavirdhāne somamabhiṣuṇvanti, tasminsāmidhenīranubrūyuḥ' | aiha dakṣiṇasya havirdhānasya sāmidhenīṣvaṅgatvaṃ pratīyate | na cātra pūrvavadvākyabhedadoṣaḥ śaṅkyaḥ | akavākyatāyāḥ spaṣṭaṃ pratibhāsāt- iti prāpte- brūmaḥ- sāmidhenīnāmiṣṭyaṅgatayā darśapūrṇamāsāvatra prakṛtiḥ | prakṛtau cā'havanīyāgneḥ paścimo deśaḥ sāmidhenīnāṃ sthānam | ihottaravederāhavanīyatvāttadapekṣayā havirdhānasya paścimadeśāvasthānāt | sa deśaścodakena prāptaḥ- iti na deśasya sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhātavyam | kiṃtu dakṣiṇottarahavirdhānasamīpa deśayoraniyamena prāptau- dakṣiṇasyaiva havirdhānasya samīpadeśaḥ- iti niyantuṃ havirdhānena saṃnidhirlakṣyate | tathā sati niyamamātravidhānāllāghavaṃ bhavati | tvatpakṣe tvabhiṣavopalakṣitasya dakṣiṇasya havirdhānasyā tyantamaprāptaṃ sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhīyata iti gauravam | tasmāddeśalakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽस्वर्गकामो यजेतऽ इति स्वर्गभोक्तुर्यागकर्तुश्च सामानाधिकरण्यादेकत्वं गम्यते । पाणिनिश्च ऽस्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रिमाफलेऽ[पासू।१।३।७२ ]इति सूत्रेण क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे सत्यात्मनेपदं विदधाति । अतः साङ्गकर्मानुष्ठानमन्तरेण फलासंभवान्निखिलं यजमानेन कर्तव्यम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- निखिलानुष्ठानाभावे ऽपि प्रयोजकतया यजमानस्य सर्वकर्तृत्वमस्ति । ऽषहूभिर्हलैः कर्षतिऽ इत्यत्र तथादर्शनात् । यदि स्वेनैव सर्वमनुष्ठीयेत, तदानीमृत्विणां परिक्रयो वृथा स्यात् । तस्मात् -यजमानेन त्यागमात्रं कार्यम् । अन्यत्र साङ्गप्रधाने क्रीतस्यर्त्विजो ऽनुष्ठानम् । तथा सति साक्षात्परम्परया च सर्वकर्तृत्वस्य यजमाने संभवात्तस्य फलं न विरुध्यते

------------------ 'svargakāmo yajeta' iti svargabhokturyāgakartuśca sāmānādhikaraṇyādekatvaṃ gamyate | pāṇiniśca 'svaritañitaḥ kartrabhiprāye krimāphale'[pā.sū.1.3.72 ]iti sūtreṇa kriyāphalasya kartṛgāmitve satyātmanepadaṃ vidadhāti | ataḥ sāṅgakarmānuṣṭhānamantareṇa phalāsaṃbhavānnikhilaṃ yajamānena kartavyam- iti prāpte- brūmaḥ- nikhilānuṣṭhānābhāve 'pi prayojakatayā yajamānasya sarvakartṛtvamasti | 'ṣahūbhirhalaiḥ karṣati' ityatra tathādarśanāt | yadi svenaiva sarvamanuṣṭhīyeta, tadānīmṛtviṇāṃ parikrayo vṛthā syāt | tasmāt -yajamānena tyāgamātraṃ kāryam | anyatra sāṅgapradhāne krītasyartvijo 'nuṣṭhānam | tathā sati sākṣātparamparayā ca sarvakartṛtvasya yajamāne saṃbhavāttasya phalaṃ na virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ये यजमानेन क्रीताः कर्तार ऋत्विजः, तेषां संख्याविशेषो यद्यपि न श्रुतः । तथापि कार्यानुसारेण सो ऽवगन्तव्यः । ते च कार्यविशेषाः कर्तृसंयुक्ता एवं श्रूयन्ते- ऽपुरो ऽध्वर्युर्विभजति, प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं जुहोति, नेष्ठा पत्नीमुदानयति, उन्नेता चमसानुन्नयति, प्रस्तोता प्रस्तौति, उद्गातोद्गायति, प्रतिहर्ता प्रतिहरति, सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह्वयति, होता प्रातरनुवाकमनुब्रूते, मैत्रावरूणः प्रेष्यति, अच्छावाको यजति, ग्रावस्तुद्ग्रावस्तोत्रीयमन्वाहऽ इति । एवं ब्रह्मब्राह्मणाच्छं स्याग्नीध्रपोतॄणां चतुर्णा कर्माण्युदाहार्याणि । तस्मात्- यावन्ति कर्याणि तावन्त ऋत्विजो वरीतव्याः

------------------ ye yajamānena krītāḥ kartāra ṛtvijaḥ, teṣāṃ saṃkhyāviśeṣo yadyapi na śrutaḥ | tathāpi kāryānusāreṇa so 'vagantavyaḥ | te ca kāryaviśeṣāḥ kartṛsaṃyuktā evaṃ śrūyante- 'puro 'dhvaryurvibhajati, pratiprasthātā manthinaṃ juhoti, neṣṭhā patnīmudānayati, unnetā camasānunnayati, prastotā prastauti, udgātodgāyati, pratihartā pratiharati, subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati, hotā prātaranuvākamanubrūte, maitrāvarūṇaḥ preṣyati, acchāvāko yajati, grāvastudgrāvastotrīyamanvāha' iti | evaṃ brahmabrāhmaṇācchaṃ syāgnīdhrapotṝṇāṃ caturṇā karmāṇyudāhāryāṇi | tasmāt- yāvanti karyāṇi tāvanta ṛtvijo varītavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽचमसाध्वर्यून्वृणीतेऽ इति । ये पूर्वत्र कार्यानुसारेणाध्वर्युप्रमुखा ऋत्विज उक्ताः, तेभ्यो न व्यतिरिक्ताश्चमसाध्वर्यवः । कुतः । यौगिकसंज्ञया तदभेदप्रतीतेः । त(य)था देवदत्त एव पचिक्रियायोगात्पाचको भवति, तथाध्वर्युप्रमुखा एव चमसयोगाच्चमसाध्वर्यवः- इति चेत् । मैवम् । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवः, होत्रकाणां, चमसाध्वर्यव इति अपठ्या भेदावभासात् । मध्यतःकारिणोर्ऽध्वयुहोत्रादयः । होत्रकाः प्रतिप्रस्थातृमौत्रावरुणादयः । तस्मादृत्विग्भ्यो ऽन्ये

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'camasādhvaryūnvṛṇīte' iti | ye pūrvatra kāryānusāreṇādhvaryupramukhā ṛtvija uktāḥ, tebhyo na vyatiriktāścamasādhvaryavaḥ | kutaḥ | yaugikasaṃjñayā tadabhedapratīteḥ | ta(ya)thā devadatta eva pacikriyāyogātpācako bhavati, tathādhvaryupramukhā eva camasayogāccamasādhvaryavaḥ- iti cet | maivam | madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavaḥ, hotrakāṇāṃ, camasādhvaryava iti apaṭhyā bhedāvabhāsāt | madhyataḥkāriṇor'dhvayuhotrādayaḥ | hotrakāḥ pratiprasthātṛmautrāvaruṇādayaḥ | tasmādṛtvigbhyo 'nye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचमसाध्वर्यून्वृणीतऽ इति यद्बहुत्वं श्रुतम्, तन्न विवक्षितम् । ग्रहैकत्ववदुद्देश्यगतत्वात्- इति चेत् । मैवम् । ग्रहवैषम्यात् । ऽग्रहं संमार्ष्टिऽ इत्येतद्ग्रहाणां नोत्पत्तिवाक्यम् । चमसाध्वर्यूणां त्वेतदेवोत्पत्तिवाक्यम् । ततस्तेषामुपादेयत्वात्तद्गतं बहुत्वं विवक्षितम्

------------------ 'camasādhvaryūnvṛṇīta' iti yadbahutvaṃ śrutam, tanna vivakṣitam | grahaikatvavaduddeśyagatatvāt- iti cet | maivam | grahavaiṣamyāt | 'grahaṃ saṃmārṣṭi' ityetadgrahāṇāṃ notpattivākyam | camasādhvaryūṇāṃ tvetadevotpattivākyam | tatasteṣāmupādeyatvāttadgataṃ bahutvaṃ vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टोर्ऽथः

------------------ spaṣṭor'thaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽशमितार उपेत न यज्ञम्ऽ इत्यस्मिन्मन्त्रे श्रुतायाः शमितृसंज्ञायाः पृथक्त्यादुक्तेभ्यो ऽन्यः शमिता- इति चेत् । मैवम् । पृथग्वरणाभावात् । संज्ञाभेदस्तु पशुसंज्ञपनयोगादुपपद्यते । यद्यप्ययं मन्त्रो ऽध्वर्यु काण्डे पठितः, तथाप्यध्वर्योः परावृत्तिश्रवणादध्वर्युपुरुषाः प्रतिप्रस्थात्रादयः शमितारः । अत एव श्रूयते- ऽपरावर्तते ऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानात्ऽ इति

------------------ 'śamitāra upeta na yajñam' ityasminmantre śrutāyāḥ śamitṛsaṃjñāyāḥ pṛthaktyāduktebhyo 'nyaḥ śamitā- iti cet | maivam | pṛthagvaraṇābhāvāt | saṃjñābhedastu paśusaṃjñapanayogādupapadyate | yadyapyayaṃ mantro 'dhvaryu kāṇḍe paṭhitaḥ, tathāpyadhvaryoḥ parāvṛttiśravaṇādadhvaryupuruṣāḥ pratiprasthātrādayaḥ śamitāraḥ | ata eva śrūyate- 'parāvartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt' iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा लोके मुख्येभ्यो गायकनायकादिभ्यो ऽन्ये पार्श्वस्था उपगातारः, तथात्रापि- इति चेत् । मैवम् । यद्युक्तेभ्यः पुरुषेभ्य उपगातारो ऽन्ये भवेयुः, तदानीमध्वर्योः प्रसक्त्यभावात् ऽनाध्वर्युरुपगायेत्ऽ इति प्रतिषेधो ऽनर्थकः स्यात् । तस्मादुक्तेष्वेव यौगिकः संज्ञाभेदः

------------------ yathā loke mukhyebhyo gāyakanāyakādibhyo 'nye pārśvasthā upagātāraḥ, tathātrāpi- iti cet | maivam | yadyuktebhyaḥ puruṣebhya upagātāro 'nye bhaveyuḥ, tadānīmadhvaryoḥ prasaktyabhāvāt 'nādhvaryurupagāyet' iti pratiṣedho 'narthakaḥ syāt | tasmādukteṣveva yaugikaḥ saṃjñābhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ क्रय एव ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन श्रुतः, न विक्रयः । न चाविहितमृत्विजः कुर्वन्ति । तस्मादन्यो विक्रेता

------------------ kraya eva jyotiṣṭomāṅgatvena śrutaḥ, na vikrayaḥ | na cāvihitamṛtvijaḥ kurvanti | tasmādanyo vikretā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऋत्विक्शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमृतौ यजनम । तच्च ब्रह्मादिष्विव चनसाध्वर्युप्वप्यस्ति । तस्मात्- सर्वेषामृत्विग्नाम समानम्- इति चेत् । मैवम् । संख्याश्रुतिविरोधात् । ऽसौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदशर्त्विजः, इति श्रूयते । तस्मात्- योगमनतिक्रम्य शास्त्रीयरूढिमप्याश्रित्य केषुचिदेवैतम्नानेत्यवगन्तव्यम्

------------------ ṛtvikśabdasya pravṛttinimittamṛtau yajanama | tacca brahmādiṣviva canasādhvaryupvapyasti | tasmāt- sarveṣāmṛtvignāma samānam- iti cet | maivam | saṃkhyāśrutivirodhāt | 'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ saptadaśartvijaḥ, iti śrūyate | tasmāt- yogamanatikramya śāstrīyarūḍhimapyāśritya keṣucidevaitamnānetyavagantavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ये सप्तदश संख्याताः, ते ब्रह्मादिषु चमसाध्वर्युषु च ये केचिदिच्छया ग्रहीतव्याः । विशेषस्याश्रवणात्- इति चेत् । मैवम् । दक्षिणावाक्ये दीक्षावाक्ये च विशेषश्रवणात् । ऽऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातिऽ इत्युक्त्वा तद्विशेषः श्रूयते- ऽअग्नीधे ददातिऽ ऽ ब्रह्मणे ददातिऽ इत्यादिना । दीक्षावाक्यं च तत्र प्रकरणे ऽये यजमानास्त ऋत्विजःऽ इत्युक्त्वानन्तरमेव माम्नाद्यते- ऽअध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्वातारम्, ततो होतारम्, ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो दीक्षयति ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुणं होतुः । ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति- अग्नीधं ब्रह्मणः, प्रतिहर्तारमुद्गातुः, अच्छावाकं होतुः । ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति- पोतारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, ग्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयतिऽ इति अस्यायमर्थः- ऽअध्वर्युर्यजुर्वेदप्रोक्तं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः-ब्राह्मणाच्छंसी, अग्नीत्, पोता चेति । उद्गातोद्गानं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः - प्रस्तोता, प्रतिहर्ता, सुब्रह्मण्यश्चेति । होता शंसनं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः- मैत्रावरुणः अच्छावाकः, ग्रावस्तुदिति । चतुर्षु वर्गेषु ये प्रथमास्ते दक्षिणां संपूर्णा प्राप्नुवन्ति । ये द्वितीयास्ते तदर्ध प्राप्नुवन्ति- इत्यर्धिनः । ये तृतीयास्ते तृतीयांशं प्राप्नुवन्ति- इति तृतीयिनः । ये चतुर्थास्ते चतुर्थमंशं प्राप्नुवन्ति- इति पादिनः । तामेतानुक्तक्रमेण स स पुरुषः संस्करोतिऽ इति । अत्र - दीक्षावाक्ये निर्दिष्टा अध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजः षोडश, न तु चमसाध्वर्यवः- इति नियमो द्रष्टव्यः

------------------ ye saptadaśa saṃkhyātāḥ, te brahmādiṣu camasādhvaryuṣu ca ye kecidicchayā grahītavyāḥ | viśeṣasyāśravaṇāt- iti cet | maivam | dakṣiṇāvākye dīkṣāvākye ca viśeṣaśravaṇāt | 'ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadāti' ityuktvā tadviśeṣaḥ śrūyate- 'agnīdhe dadāti' ' brahmaṇe dadāti' ityādinā | dīkṣāvākyaṃ ca tatra prakaraṇe 'ye yajamānāsta ṛtvijaḥ' ityuktvānantarameva māmnādyate- 'adhvaryurgṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati, tata udvātāram, tato hotāram, tatastaṃ pratiprasthātā dīkṣayitvārdhino dīkṣayati brāhmaṇācchaṃsinaṃ brahmaṇaḥ, prastotāramudgātuḥ, maitrāvaruṇaṃ hotuḥ | tatastaṃ neṣṭā dīkṣayitvā tṛtīyino dīkṣayati- agnīdhaṃ brahmaṇaḥ, pratihartāramudgātuḥ, acchāvākaṃ hotuḥ | tatastamunnetā dīkṣayitvā pādino dīkṣayati- potāraṃ brahmaṇaḥ, subrahmaṇyamudgātuḥ, grāvastutaṃ hotuḥ | tatastamanyo brāhmaṇo dīkṣayati' iti asyāyamarthaḥ- 'adhvaryuryajurvedaproktaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ-brāhmaṇācchaṃsī, agnīt, potā ceti | udgātodgānaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ - prastotā, pratihartā, subrahmaṇyaśceti | hotā śaṃsanaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ- maitrāvaruṇaḥ acchāvākaḥ, grāvastuditi | caturṣu vargeṣu ye prathamāste dakṣiṇāṃ saṃpūrṇā prāpnuvanti | ye dvitīyāste tadardha prāpnuvanti- ityardhinaḥ | ye tṛtīyāste tṛtīyāṃśaṃ prāpnuvanti- iti tṛtīyinaḥ | ye caturthāste caturthamaṃśaṃ prāpnuvanti- iti pādinaḥ | tāmetānuktakrameṇa sa sa puruṣaḥ saṃskaroti' iti | atra - dīkṣāvākye nirdiṣṭā adhvaryuprabhṛtaya ṛtvijaḥ ṣoḍaśa, na tu camasādhvaryavaḥ- iti niyamo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अध्वर्युब्रह्मादिषु षोडशसु व्यवस्थितेषु सप्तदशसंख्यापूरकः कश्चिदृत्विगवैक्षितः । सो ऽत्र सदस्यो भविष्यति । सदस्यवस्थितः सदस्यः । न च तस्य वरणाभावः । केषांचिच्छाखायां तद्वरणस्याऽम्नातत्वात् । ततः साप्तदश्यं सदस्ये पर्यवसितम्- इति चेत् । मैवम् । असौ सदस्यः किंचिदपि न करोति । ऽसदस्य इदं कुर्यात्ऽ इति विध्यभावात् । न च विना क्रियामृतुयजननिमित्त ऋत्विक्शब्दस्तस्मिन्नवकल्पते । यजमानस्तु त्यागं करोतीति तस्मिन्नुपपद्यते । तस्मात्साप्तदश्यं यजमाने युक्तम्

------------------ adhvaryubrahmādiṣu ṣoḍaśasu vyavasthiteṣu saptadaśasaṃkhyāpūrakaḥ kaścidṛtvigavaikṣitaḥ | so 'tra sadasyo bhaviṣyati | sadasyavasthitaḥ sadasyaḥ | na ca tasya varaṇābhāvaḥ | keṣāṃcicchākhāyāṃ tadvaraṇasyā'mnātatvāt | tataḥ sāptadaśyaṃ sadasye paryavasitam- iti cet | maivam | asau sadasyaḥ kiṃcidapi na karoti | 'sadasya idaṃ kuryāt' iti vidhyabhāvāt | na ca vinā kriyāmṛtuyajananimitta ṛtvikśabdastasminnavakalpate | yajamānastu tyāgaṃ karotīti tasminnupapadyate | tasmātsāptadaśyaṃ yajamāne yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तेषामध्वर्युप्रभृतीनां कार्य न नियतम् । यतः सर्वे सर्वत्र शक्ताः । प्रकरणं च सर्वसाधारणत्वान्न नियामकम्- इति चेत्- मैवम् । समाख्याया नियामकत्वात् । यस्मिन्कर्मणि ऽआध्वर्यवम्ऽ इति समाख्या तत्कर्माध्वर्योः । एवमितरत्रापि

------------------ teṣāmadhvaryuprabhṛtīnāṃ kārya na niyatam | yataḥ sarve sarvatra śaktāḥ | prakaraṇaṃ ca sarvasādhāraṇatvānna niyāmakam- iti cet- maivam | samākhyāyā niyāmakatvāt | yasminkarmaṇi 'ādhvaryavam' iti samākhyā tatkarmādhvaryoḥ | evamitaratrāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा ऽयस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ इत्यसौ पर्णविधिः प्रकृत्यर्थः । एवमाधानस्याप्यनारभ्या धीतत्वादाहित आहवनीयाद्यग्निः प्रकृत्यर्थः- इति चेत्- मैवम् । वैषम्यात् । पर्णवाक्यात्पर्णताया यावत्क्रतुप्रवेशे जुहूर्द्वारम् । सा च जुहूः प्रकृतावेव विहिता विकृतिषु सर्वत्रातिदिश्यते । आहवनीयाद्यग्नेस्तु क्रप्तुप्रदेशे द्वारं होमः । स च क्वचित्प्रकृतावेव विहितः सन्विकृतावतिदिश्यते । तद्यथाप्रयाणनारिष्ठादिहोमाः । तादृशे विषये ऽयदाहवनीये जुह्वतिऽ इति वाक्येनाग्निः प्रकृतावेव विधीयते । विकृतौ तु होमेन सहातिदिश्यते । तस्मासत्र पर्णन्यायः । यस्तु होमो विकृतावुपदिश्यते । तद्यथा- सांग्रहण्यामिष्टावामनहोमः । तत्र द्वाररभूतस्य होमस्य विकृतावुपदिश्यमानतया द्वारिणो ऽपि प्रकृताविव विकृतावपि वाक्येन विधिर्धारयितुमशक्यः । तस्मात्- सर्वार्थो वह्निः

------------------ yathā 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' ityasau parṇavidhiḥ prakṛtyarthaḥ | evamādhānasyāpyanārabhyā dhītatvādāhita āhavanīyādyagniḥ prakṛtyarthaḥ- iti cet- maivam | vaiṣamyāt | parṇavākyātparṇatāyā yāvatkratupraveśe juhūrdvāram | sā ca juhūḥ prakṛtāveva vihitā vikṛtiṣu sarvatrātidiśyate | āhavanīyādyagnestu kraptupradeśe dvāraṃ homaḥ | sa ca kvacitprakṛtāveva vihitaḥ sanvikṛtāvatidiśyate | tadyathāprayāṇanāriṣṭhādihomāḥ | tādṛśe viṣaye 'yadāhavanīye juhvati' iti vākyenāgniḥ prakṛtāveva vidhīyate | vikṛtau tu homena sahātidiśyate | tasmāsatra parṇanyāyaḥ | yastu homo vikṛtāvupadiśyate | tadyathā- sāṃgrahaṇyāmiṣṭāvāmanahomaḥ | tatra dvārarabhūtasya homasya vikṛtāvupadiśyamānatayā dvāriṇo 'pi prakṛtāviva vikṛtāvapi vākyena vidhirdhārayitumaśakyaḥ | tasmāt- sarvārtho vahniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते- ऽमैत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽहऽ इति । तदेतद्वाक्यं प्रैषानुवचनयोर्मैत्रावरुणकर्तृकतां विदधाति । तेन च वाक्येन समाख्या बाध्यते । ऽअग्नये समिध्यमानायानुब्रूहिऽ ऽयूपायाज्यमानायानुब्रूहिऽ इत्यादिप्रैषाणामध्वर्यु कर्तृकत्वदर्शनात्- ऽआध्वर्यवाः प्रैषाःऽ इत्यस्ति याज्ञिकानां समाख्या । तथा । ऽप्रवो बाजा अभिद्यवःऽ- ऽअञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तःऽ इत्याद्यनुवचनानां होतृकर्तृकत्वदर्शनात् । ऽअनुवचनानि हौत्राणिऽ- इति याज्ञिकसमाख्या । प्रैषानुवचने च द्विविधे- समस्ते व्यस्ते च । पूर्वोदाहृते व्यस्ते । ऽहोतापक्षदग्निं समिधम्ऽ- इत्याद्यनुवचनमन्त्रस्यान्ते ऽहोतर्यजऽ इति प्रैष आम्नातः । एते प्रैषानुवचने समस्ते । तेषु च व्यस्तसमस्तप्रैषानुवचनेषु सर्वत्र प्रबलेन वाक्येन समाख्यां बाधित्वा होतृकर्तृकत्वमध्वर्युकर्तृकत्वं च परित्यज्य मैत्रावरुणकर्तृकत्वमेवाभ्युपयेम्- इति प्राप्ते- अभिधीयते- ऽप्रेष्यति चानु चाऽहऽ इति चकारद्वयेन प्रैषानुवचनयोः समुच्चयो वाक्ये ऽस्मिन्नुपलभ्यते । ततः समुच्चित्रयोरेव समाख्याबाधनम् । व्यस्तयोस्तु यथासमाख्यं होत्रादिकर्तृकत्वमेवाभ्युपेयम्

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cā'ha' iti | tadetadvākyaṃ praiṣānuvacanayormaitrāvaruṇakartṛkatāṃ vidadhāti | tena ca vākyena samākhyā bādhyate | 'agnaye samidhyamānāyānubrūhi' 'yūpāyājyamānāyānubrūhi' ityādipraiṣāṇāmadhvaryu kartṛkatvadarśanāt- 'ādhvaryavāḥ praiṣāḥ' ityasti yājñikānāṃ samākhyā | tathā | 'pravo bājā abhidyavaḥ'- 'añjanti tvāmadhvare devayantaḥ' ityādyanuvacanānāṃ hotṛkartṛkatvadarśanāt | 'anuvacanāni hautrāṇi'- iti yājñikasamākhyā | praiṣānuvacane ca dvividhe- samaste vyaste ca | pūrvodāhṛte vyaste | 'hotāpakṣadagniṃ samidham'- ityādyanuvacanamantrasyānte 'hotaryaja' iti praiṣa āmnātaḥ | ete praiṣānuvacane samaste | teṣu ca vyastasamastapraiṣānuvacaneṣu sarvatra prabalena vākyena samākhyāṃ bādhitvā hotṛkartṛkatvamadhvaryukartṛkatvaṃ ca parityajya maitrāvaruṇakartṛkatvamevābhyupayem- iti prāpte- abhidhīyate- 'preṣyati cānu cā'ha' iti cakāradvayena praiṣānuvacanayoḥ samuccayo vākye 'sminnupalabhyate | tataḥ samuccitrayoreva samākhyābādhanam | vyastayostu yathāsamākhyaṃ hotrādikartṛkatvamevābhyupeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नयश्च (सर्वार्थाः) स्वकालत्वात्

agnayaśca (sarvārthāḥ) svakālatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचमसाध्वर्युःऽ इत्येवंविधसंज्ञाविशेषाच्चमसाध्वर्यव एव चमसैर्जुहुयुः - इति चेत् । मैवम् । अध्वर्युसंज्ञाया निरपेक्षत्वेन प्रबलत्वात् । केवलाध्वर्यौ चमसाध्वर्युषु चानुगतो ऽध्वर्युशब्दः सामान्यरूपः । चमसशब्दस्तु चमसाध्वर्युष्वेवेति विशेषरूपः । तं च विशेषमनपेक्ष्यैवाध्वर्युशब्द ऋत्विक्संज्ञारूपेण वर्तितुं प्रभवति । चमसशब्दस्तु सामान्यवाचिनमध्वर्युशब्दमपेक्ष्यैव पुरुषेषु संज्ञा भवति । तथा सति ऽआध्वर्यवो होमःऽ इत्यनयां निरपेक्षयां प्रबलया समाख्ययाध्वर्युरेव सत्यां शक्तौ चमसैर्जुहुयात् । ग्रहहोमव्यापृतत्वेन कदाचिदशक्तौ चमसाध्वर्यवो जुहुयुः

------------------ 'camasādhvaryuḥ' ityevaṃvidhasaṃjñāviśeṣāccamasādhvaryava eva camasairjuhuyuḥ - iti cet | maivam | adhvaryusaṃjñāyā nirapekṣatvena prabalatvāt | kevalādhvaryau camasādhvaryuṣu cānugato 'dhvaryuśabdaḥ sāmānyarūpaḥ | camasaśabdastu camasādhvaryuṣveveti viśeṣarūpaḥ | taṃ ca viśeṣamanapekṣyaivādhvaryuśabda ṛtviksaṃjñārūpeṇa vartituṃ prabhavati | camasaśabdastu sāmānyavācinamadhvaryuśabdamapekṣyaiva puruṣeṣu saṃjñā bhavati | tathā sati 'ādhvaryavo homaḥ' ityanayāṃ nirapekṣayāṃ prabalayā samākhyayādhvaryureva satyāṃ śaktau camasairjuhuyāt | grahahomavyāpṛtatvena kadācidaśaktau camasādhvaryavo juhuyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.