------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽनानृतं वदेत्ऽ इति । तत्र-पुरुषधर्मत्वेनायं प्रतिषेधो विधीयते । कुतः । प्रतियोगिनो ऽनृतवदनस्य पुरुषधर्मतया तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वेनैव विधातव्यत्वात् । ऽवदेत्ऽ इत्याख्यातं तावत्कर्तृवाचकम् । तेनाऽख्यातेन कर्तृः प्रतीयमानत्वात् । पुरुषस्याऽख्यातप्रत्ययवाच्यत्वे सति प्रकृत्यर्थस्य वदनस्य पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । ऽप्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थे सह ब्रूतः, तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येनऽ इति शाब्दिकैरुद्धोषणात् । वदनस्य पुरुषधर्मत्वे तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । अन्यथा भिन्नविषयत्वे बाधकत्वं न स्यात् । तस्मात्पुरूषवाचकाख्यातश्रुत्या प्रकरणं बाधित्वा पुरुषार्थो ऽयं प्रतिषेधो विधीयते । अस्त्येव स्मार्तः प्रतिषेधः- इति चेत् । तर्हि तस्यैतच्छ्रुतिवाक्यं मूलमस्तु । तस्मात्- पुरुषार्थः- इत्येकः पूर्वपक्षः । आख्यातश्रुतेः प्रकरणस्य चाविरोधाय क्रतुयुक्तपुरुषधर्मो ऽस्तु । नह्येतद्वाक्यं स्मृतेर्मूलम् । भिन्नविषयत्वात् । स्मृतिश्चोपनयनमारभ्याऽमरणं पुरुषस्यानृतं प्रतिषेधति । तन्मध्यपतितत्वात्क्रतावपि स्मार्तो निषेधः प्राप्त एव । तत उभयार्थो ऽप्ययं प्रतिषेधो न विधीयते, किंत्वनूद्यते- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । आख्यातेन भावनाभिधीयते । कर्ता तु तदविनाभूतोर्ऽथात्प्रतीयते । अतः श्रुत्यभावात्केवलेन प्रकरणेन प्रयाजादिवदारादुपकारकः क्रतावेव निविशते । न च तत्रापि विधीयते, किंतु सार्वत्रिकस्य निषेधस्य क्रतावपि प्राप्तत्वादनूद्यते- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऽसत्यमेव वदेत्, नत्वनृतम्ऽ इति यो ऽयं स्मार्तानियमरूपः पुरुषार्थः संयोगः, तस्मादयमन्यः क्रत्वर्थः संयोगः । अतो ऽप्राप्तत्वाद्विधीयते । एतद्व्यतिक्रमे क्रतोरेव वैगुण्यम्, न तु पुरुषस्य प्रत्यवायः । अतो ऽत्र क्रतुगामि प्रायश्चित्तम् । पुरुषार्थनियमातिक्रमे तु पुरुषस्यैव प्रत्यवायो न क्रतोर्वैगुण्यम् । तत्र स्मार्ते प्रायश्चितम्- इति विशेषः
------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'nānṛtaṃ vadet' iti | tatra-puruṣadharmatvenāyaṃ pratiṣedho vidhīyate | kutaḥ | pratiyogino 'nṛtavadanasya puruṣadharmatayā tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvenaiva vidhātavyatvāt | 'vadet' ityākhyātaṃ tāvatkartṛvācakam | tenā'khyātena kartṛḥ pratīyamānatvāt | puruṣasyā'khyātapratyayavācyatve sati prakṛtyarthasya vadanasya puruṣadharmatvaṃ yuktam | 'prakṛtipratyayau pratyayārthe saha brūtaḥ, tayostu pratyayaḥ prādhānyena' iti śābdikairuddhoṣaṇāt | vadanasya puruṣadharmatve tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvaṃ yuktam | anyathā bhinnaviṣayatve bādhakatvaṃ na syāt | tasmātpurūṣavācakākhyātaśrutyā prakaraṇaṃ bādhitvā puruṣārtho 'yaṃ pratiṣedho vidhīyate | astyeva smārtaḥ pratiṣedhaḥ- iti cet | tarhi tasyaitacchrutivākyaṃ mūlamastu | tasmāt- puruṣārthaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātaśruteḥ prakaraṇasya cāvirodhāya kratuyuktapuruṣadharmo 'stu | nahyetadvākyaṃ smṛtermūlam | bhinnaviṣayatvāt | smṛtiścopanayanamārabhyā'maraṇaṃ puruṣasyānṛtaṃ pratiṣedhati | tanmadhyapatitatvātkratāvapi smārto niṣedhaḥ prāpta eva | tata ubhayārtho 'pyayaṃ pratiṣedho na vidhīyate, kiṃtvanūdyate- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātena bhāvanābhidhīyate | kartā tu tadavinābhūtor'thātpratīyate | ataḥ śrutyabhāvātkevalena prakaraṇena prayājādivadārādupakārakaḥ kratāveva niviśate | na ca tatrāpi vidhīyate, kiṃtu sārvatrikasya niṣedhasya kratāvapi prāptatvādanūdyate- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | 'satyameva vadet, natvanṛtam' iti yo 'yaṃ smārtāniyamarūpaḥ puruṣārthaḥ saṃyogaḥ, tasmādayamanyaḥ kratvarthaḥ saṃyogaḥ | ato 'prāptatvādvidhīyate | etadvyatikrame kratoreva vaiguṇyam, na tu puruṣasya pratyavāyaḥ | ato 'tra kratugāmi prāyaścittam | puruṣārthaniyamātikrame tu puruṣasyaiva pratyavāyo na kratorvaiguṇyam | tatra smārte prāyaścitam- iti viśeṣaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.