Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3.4

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते-ऽप्राचीनवंशं करोति । देवमनुष्या दिशो व्यभजन्तप्राचीं देवाः, दक्षिणां पितरः, प्रतीचीं मनुष्याः, उदीचीं रुद्राः, यत्प्राचीनवंशं करोति देवलोकमेव तद्यजमान उपावर्ततेऽ इति । तत्र- देवादीनां कर्मानधिकारान्न तत्र विधिशङ्का । ऽमनुष्याः प्रतीचीं विभजोयुःऽ इत्येवं विधिः स्यात् । कुतः । पुराकल्परूपेणार्थवादेन स्तूयमानत्वात् । पूर्वपुरुषाचरितत्वाभिधानं पुराकल्पः । ऽव्यभजन्तऽ इत्यनेन भूतार्थवाचिना तदभिधीयते । तस्मात्- विधिः- इति पूर्वपक्षः । यस्य मण्डपविशेषस्योपरिवंशाः प्रागग्रा भवन्ति स प्राचीनवंशः । तद्विध्येकवाक्यत्वावगमादर्थवादः । सायंकालीनाप्त्यांदौ प्रतीची प्राप्ता

------------------ jyotiṣṭome śrūyate-'prācīnavaṃśaṃ karoti | devamanuṣyā diśo vyabhajantaprācīṃ devāḥ, dakṣiṇāṃ pitaraḥ, pratīcīṃ manuṣyāḥ, udīcīṃ rudrāḥ, yatprācīnavaṃśaṃ karoti devalokameva tadyajamāna upāvartate' iti | tatra- devādīnāṃ karmānadhikārānna tatra vidhiśaṅkā | 'manuṣyāḥ pratīcīṃ vibhajoyuḥ' ityevaṃ vidhiḥ syāt | kutaḥ | purākalparūpeṇārthavādena stūyamānatvāt | pūrvapuruṣācaritatvābhidhānaṃ purākalpaḥ | 'vyabhajanta' ityanena bhūtārthavācinā tadabhidhīyate | tasmāt- vidhiḥ- iti pūrvapakṣaḥ | yasya maṇḍapaviśeṣasyoparivaṃśāḥ prāgagrā bhavanti sa prācīnavaṃśaḥ | tadvidhyekavākyatvāvagamādarthavādaḥ | sāyaṃkālīnāptyāṃdau pratīcī prāptā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽनानृतं वदेत्ऽ इति । तत्र-पुरुषधर्मत्वेनायं प्रतिषेधो विधीयते । कुतः । प्रतियोगिनो ऽनृतवदनस्य पुरुषधर्मतया तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वेनैव विधातव्यत्वात् । ऽवदेत्ऽ इत्याख्यातं तावत्कर्तृवाचकम् । तेनाऽख्यातेन कर्तृः प्रतीयमानत्वात् । पुरुषस्याऽख्यातप्रत्ययवाच्यत्वे सति प्रकृत्यर्थस्य वदनस्य पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । ऽप्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थे सह ब्रूतः, तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येनऽ इति शाब्दिकैरुद्धोषणात् । वदनस्य पुरुषधर्मत्वे तन्निषेधस्यापि पुरुषधर्मत्वं युक्तम् । अन्यथा भिन्नविषयत्वे बाधकत्वं न स्यात् । तस्मात्पुरूषवाचकाख्यातश्रुत्या प्रकरणं बाधित्वा पुरुषार्थो ऽयं प्रतिषेधो विधीयते । अस्त्येव स्मार्तः प्रतिषेधः- इति चेत् । तर्हि तस्यैतच्छ्रुतिवाक्यं मूलमस्तु । तस्मात्- पुरुषार्थः- इत्येकः पूर्वपक्षः । आख्यातश्रुतेः प्रकरणस्य चाविरोधाय क्रतुयुक्तपुरुषधर्मो ऽस्तु । नह्येतद्वाक्यं स्मृतेर्मूलम् । भिन्नविषयत्वात् । स्मृतिश्चोपनयनमारभ्याऽमरणं पुरुषस्यानृतं प्रतिषेधति । तन्मध्यपतितत्वात्क्रतावपि स्मार्तो निषेधः प्राप्त एव । तत उभयार्थो ऽप्ययं प्रतिषेधो न विधीयते, किंत्वनूद्यते- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । आख्यातेन भावनाभिधीयते । कर्ता तु तदविनाभूतोर्ऽथात्प्रतीयते । अतः श्रुत्यभावात्केवलेन प्रकरणेन प्रयाजादिवदारादुपकारकः क्रतावेव निविशते । न च तत्रापि विधीयते, किंतु सार्वत्रिकस्य निषेधस्य क्रतावपि प्राप्तत्वादनूद्यते- इति तृतीयः पूर्वपक्षः । ऽसत्यमेव वदेत्, नत्वनृतम्ऽ इति यो ऽयं स्मार्तानियमरूपः पुरुषार्थः संयोगः, तस्मादयमन्यः क्रत्वर्थः संयोगः । अतो ऽप्राप्तत्वाद्विधीयते । एतद्व्यतिक्रमे क्रतोरेव वैगुण्यम्, न तु पुरुषस्य प्रत्यवायः । अतो ऽत्र क्रतुगामि प्रायश्चित्तम् । पुरुषार्थनियमातिक्रमे तु पुरुषस्यैव प्रत्यवायो न क्रतोर्वैगुण्यम् । तत्र स्मार्ते प्रायश्चितम्- इति विशेषः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'nānṛtaṃ vadet' iti | tatra-puruṣadharmatvenāyaṃ pratiṣedho vidhīyate | kutaḥ | pratiyogino 'nṛtavadanasya puruṣadharmatayā tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvenaiva vidhātavyatvāt | 'vadet' ityākhyātaṃ tāvatkartṛvācakam | tenā'khyātena kartṛḥ pratīyamānatvāt | puruṣasyā'khyātapratyayavācyatve sati prakṛtyarthasya vadanasya puruṣadharmatvaṃ yuktam | 'prakṛtipratyayau pratyayārthe saha brūtaḥ, tayostu pratyayaḥ prādhānyena' iti śābdikairuddhoṣaṇāt | vadanasya puruṣadharmatve tanniṣedhasyāpi puruṣadharmatvaṃ yuktam | anyathā bhinnaviṣayatve bādhakatvaṃ na syāt | tasmātpurūṣavācakākhyātaśrutyā prakaraṇaṃ bādhitvā puruṣārtho 'yaṃ pratiṣedho vidhīyate | astyeva smārtaḥ pratiṣedhaḥ- iti cet | tarhi tasyaitacchrutivākyaṃ mūlamastu | tasmāt- puruṣārthaḥ- ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātaśruteḥ prakaraṇasya cāvirodhāya kratuyuktapuruṣadharmo 'stu | nahyetadvākyaṃ smṛtermūlam | bhinnaviṣayatvāt | smṛtiścopanayanamārabhyā'maraṇaṃ puruṣasyānṛtaṃ pratiṣedhati | tanmadhyapatitatvātkratāvapi smārto niṣedhaḥ prāpta eva | tata ubhayārtho 'pyayaṃ pratiṣedho na vidhīyate, kiṃtvanūdyate- iti dvitīyaḥ pūrvapakṣaḥ | ākhyātena bhāvanābhidhīyate | kartā tu tadavinābhūtor'thātpratīyate | ataḥ śrutyabhāvātkevalena prakaraṇena prayājādivadārādupakārakaḥ kratāveva niviśate | na ca tatrāpi vidhīyate, kiṃtu sārvatrikasya niṣedhasya kratāvapi prāptatvādanūdyate- iti tṛtīyaḥ pūrvapakṣaḥ | 'satyameva vadet, natvanṛtam' iti yo 'yaṃ smārtāniyamarūpaḥ puruṣārthaḥ saṃyogaḥ, tasmādayamanyaḥ kratvarthaḥ saṃyogaḥ | ato 'prāptatvādvidhīyate | etadvyatikrame kratoreva vaiguṇyam, na tu puruṣasya pratyavāyaḥ | ato 'tra kratugāmi prāyaścittam | puruṣārthaniyamātikrame tu puruṣasyaiva pratyavāyo na kratorvaiguṇyam | tatra smārte prāyaścitam- iti viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-ऽप्राणो वै दक्षः । अपानः क्रतुः । तस्माज्जञ्जन्यमानो ब्रूयात्- मयि दक्षक्रतू-इति, प्राणापानावेवाऽस्मन्यधत्तऽ इति । गात्रविनामेन विदारितमुखः पुरुषो जञ्जभ्यमानः । तस्य वाक्यान्मन्त्रोक्तिः प्रतीयते । वाक्यं च प्रकरणाद्बलीयः । तस्मात्- केवलं पुंधर्मः- इति चेत् । मैवम् । क्रतावपि जञ्जभ्यमानपुरुषसंभवेन वाक्यप्रकरणयोर्विरोधाभावे सत्युभाभ्यां क्रतुयुक्तपुरुषसंस्कारत्वावगमात्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate-'prāṇo vai dakṣaḥ | apānaḥ kratuḥ | tasmājjañjanyamāno brūyāt- mayi dakṣakratū-iti, prāṇāpānāvevā'smanyadhatta' iti | gātravināmena vidāritamukhaḥ puruṣo jañjabhyamānaḥ | tasya vākyānmantroktiḥ pratīyate | vākyaṃ ca prakaraṇādbalīyaḥ | tasmāt- kevalaṃ puṃdharmaḥ- iti cet | maivam | kratāvapi jañjabhyamānapuruṣasaṃbhavena vākyaprakaraṇayorvirodhābhāve satyubhābhyāṃ kratuyuktapuruṣasaṃskāratvāvagamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽयो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यातयेत् । तस्माद्ब्राह्मणाय नावगुरेतऽ इति । तत्र- यथा पूर्वाधिकरणे मन्त्रपाठस्य फलरहितस्य फलवति क्रतावङ्गत्वं प्रकरणेनावगम्यते, एवमत्रापि ब्राह्मणावज्ञानिषेधस्य क्रत्वङ्गत्वम्- इति चेत् । न । वैषम्यात् । पूर्वत्र हि - आत्मनि माणापानधारणं मन्त्रोच्चारणफलं न संभवति । तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् । इह तु- अवगोरणे शतसंवत्सरयातनामुपन्यस्यावगोरणनिषेधा- द्यातनापरिहारस्य निषेधफलत्वमुचितम् । तस्मात्- निषेधस्य केवलपुरुषार्थतया प्रकरणा दुत्कर्षो युक्तः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayet | tasmādbrāhmaṇāya nāvagureta' iti | tatra- yathā pūrvādhikaraṇe mantrapāṭhasya phalarahitasya phalavati kratāvaṅgatvaṃ prakaraṇenāvagamyate, evamatrāpi brāhmaṇāvajñāniṣedhasya kratvaṅgatvam- iti cet | na | vaiṣamyāt | pūrvatra hi - ātmani māṇāpānadhāraṇaṃ mantroccāraṇaphalaṃ na saṃbhavati | tasya prāgeva siddhatvāt | iha tu- avagoraṇe śatasaṃvatsarayātanāmupanyasyāvagoraṇaniṣedhā- dyātanāparihārasya niṣedhaphalatvamucitam | tasmāt- niṣedhasya kevalapuruṣārthatayā prakaraṇā dutkarṣo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽमलवद्वासत्ता न संवेदतऽ इति । -अस्य निषेधस्य प्रकरणा त्क्रत्वङ्गत्वम्- इति चेत् । मैवम् । अप्रसक्तप्रतिषेधप्रसङ्गात् । यस्य व्रत्ये ऽहनि पत्न्वनालम्भुका भवति, तामपरुध्य यजेतऽ इति रजस्वलाया निःसारणेन क्रतौ तत्संवादस्याप्रसक्तिः । तस्मात्- केवलपुरुषार्थस्यास्य प्रकरणादुत्कर्षः

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'malavadvāsattā na saṃvedata' iti | -asya niṣedhasya prakaraṇā tkratvaṅgatvam- iti cet | maivam | aprasaktapratiṣedhaprasaṅgāt | yasya vratye 'hani patnvanālambhukā bhavati, tāmaparudhya yajeta' iti rajasvalāyā niḥsāraṇena kratau tatsaṃvādasyāprasaktiḥ | tasmāt- kevalapuruṣārthasyāsya prakaraṇādutkarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽतस्मात्सुवर्णे हिरण्यं भार्यम् । सुवर्ण एव भवति । दुवर्णो ऽस्य भ्रातृव्यो भवतिऽ इति । तत्र-यदेतच्छोभनवर्णोपेतहिरण्यधारणं तस्य वैदिकक्रियारूपत्वेन क्रतुस्मारकत्वात्क्रत्वङ्गं धारणम्- इत्येकः पक्षः । क्रत्वङ्गत्वे ऽपि नाऽरादुपकारकम्, किंतु क्रतृगतं हिरण्यं धारणेन संस्क्रियते । ऽभार्यम्ऽ इत्यत्र ण्यत्प्रत्ययस्य कर्मणि विहितत्वेन कर्मकारकस्य हिरण्यस्य प्राधान्यावगमात् - इति द्वितीयः पक्षः । वर्णविशिष्टधारणविधाने गौरवाद्धारणसहितं हिरण्यमनूद्य शोभनवर्णमात्रं विधेयम्- इति तृतीयः पक्षः । त्रेधापि- क्रत्वर्थो विधिः, न तु पुरुषार्थः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- यद्धिक्रतुप्रकरणे श्रुतम्, तस्यास्ति नियमेन क्रतुस्मारकत्वम् । इदं त्वनारभ्याधीतम् । न चात्र हिरण्यं जुह्वादिवत्क्रतावव्यभिचरितम्, येन क्रतुस्मृतिर्नियम्येत । ननु संस्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या क्रतुप्रवेशः स्यात् । नहि धारणेन संस्कृतस्य हिरण्यस्य लौकिकः कश्चिदुपयोगो ऽस्ति- इति चेत् । न । क्रतावप्युपयोगाभावात् । - क्रतूपयोगो ऽपि कल्प्यते- इति चेत् । न । ऽक्रतूपयोगित्वेन संस्कार्यत्वम्, तेन च क्रतूपयोगःऽ इत्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतः क्रतौ नियन्तुमशक्यत्वात्पुरुषार्थमिदं धारणम् । न चात्र फलाभावः । विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गस्य कल्प्यत्वात् । अथवा रात्रिसन्ने यथा वाक्यशेषेणार्थवादेन श्रुता प्रतिष्ठा कलत्वेन कल्पिता तथात्रापि ऽसुवर्ण एव भवति, दुर्र्वणो ऽस्य भ्रातृव्यःऽ इत्यर्थवादगतं फलमस्तु । तस्मात्- पुरुषार्थो धारणविधिः

------------------ anārabhya śrūyate- 'tasmātsuvarṇe hiraṇyaṃ bhāryam | suvarṇa eva bhavati | duvarṇo 'sya bhrātṛvyo bhavati' iti | tatra-yadetacchobhanavarṇopetahiraṇyadhāraṇaṃ tasya vaidikakriyārūpatvena kratusmārakatvātkratvaṅgaṃ dhāraṇam- ityekaḥ pakṣaḥ | kratvaṅgatve 'pi nā'rādupakārakam, kiṃtu kratṛgataṃ hiraṇyaṃ dhāraṇena saṃskriyate | 'bhāryam' ityatra ṇyatpratyayasya karmaṇi vihitatvena karmakārakasya hiraṇyasya prādhānyāvagamāt - iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | varṇaviśiṣṭadhāraṇavidhāne gauravāddhāraṇasahitaṃ hiraṇyamanūdya śobhanavarṇamātraṃ vidheyam- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | tredhāpi- kratvartho vidhiḥ, na tu puruṣārthaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- yaddhikratuprakaraṇe śrutam, tasyāsti niyamena kratusmārakatvam | idaṃ tvanārabhyādhītam | na cātra hiraṇyaṃ juhvādivatkratāvavyabhicaritam, yena kratusmṛtirniyamyeta | nanu saṃskāryatvānyathānupapattyā kratupraveśaḥ syāt | nahi dhāraṇena saṃskṛtasya hiraṇyasya laukikaḥ kaścidupayogo 'sti- iti cet | na | kratāvapyupayogābhāvāt | - kratūpayogo 'pi kalpyate- iti cet | na | 'kratūpayogitvena saṃskāryatvam, tena ca kratūpayogaḥ' ityanyonyāśrayatvāt | ataḥ kratau niyantumaśakyatvātpuruṣārthamidaṃ dhāraṇam | na cātra phalābhāvaḥ | viśvajinnyāyena svargasya kalpyatvāt | athavā rātrisanne yathā vākyaśeṣeṇārthavādena śrutā pratiṣṭhā kalatvena kalpitā tathātrāpi 'suvarṇa eva bhavati, durrvaṇo 'sya bhrātṛvyaḥ' ityarthavādagataṃ phalamastu | tasmāt- puruṣārtho dhāraṇavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽयेन कर्मणेर्त्सेत् । तत्र जयां जुहुयात् । राष्ट्रभृतो जुहोति । अभ्यातानाञ्जुहोतिऽ इति । ईर्त्सेदृद्धिमिच्छेत् । ऽचित्तं च स्वाहाऽ इत्यादयो जयाः ऽऋताषाड्ऽ इत्यादयो राष्ट्रभृतः । ऽअग्निर्भूतानाम्ऽ- इत्यादयो ऽभ्यातानाः । तत्र- वैदिककर्मणेव लौकिककृष्यादिकर्मणाप्यृद्धेरिष्यमाणत्वात्, संकोचे कारणामावाज्जयादिहोमः सर्वशेषः- इति चेत् । मैवम् । ऽयदाहवनीये जुह्वति तेन सो ऽस्याभीष्टः प्रीतःऽ इति वाक्येन होममुद्दिश्याऽ हवनीयविधानात् । कृष्यादौ तदभावाद्वैदिकेष्वेव जयादिहोमः

------------------ anārabhya śrūyate- 'yena karmaṇertset | tatra jayāṃ juhuyāt | rāṣṭrabhṛto juhoti | abhyātānāñjuhoti' iti | īrtsedṛddhimicchet | 'cittaṃ ca svāhā' ityādayo jayāḥ 'ṛtāṣāḍ' ityādayo rāṣṭrabhṛtaḥ | 'agnirbhūtānām'- ityādayo 'bhyātānāḥ | tatra- vaidikakarmaṇeva laukikakṛṣyādikarmaṇāpyṛddheriṣyamāṇatvāt, saṃkoce kāraṇāmāvājjayādihomaḥ sarvaśeṣaḥ- iti cet | maivam | 'yadāhavanīye juhvati tena so 'syābhīṣṭaḥ prītaḥ' iti vākyena homamuddiśyā' havanīyavidhānāt | kṛṣyādau tadabhāvādvaidikeṣveva jayādihomaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते-ऽयावतो ऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणाश्चतुष्कपालान्निर्वपेत्ऽ इति । तत्र ऽप्रतिग्रहशब्दो दानपरःऽ इत्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तत्र-विशेषाश्रवणाल्लौकिकवैदिकदानयोरुभयो रप्यसाविष्टिः- इत्येकः पक्षः । ऽन केतरिणो ददातिऽ इति स्मृत्या मित्रदायादादिभ्यः प्रीत्या क्रियमाणं लोकिकमश्वदानं निषिद्धम् । तदनुष्ठाने प्रायश्चित्तरूपेयामिष्टिः- इति द्वितीयः पक्षः । ऽवरुणो वा एतं गृह्णाति यो ऽश्वं प्रतिगृह्णातिऽ इत्यश्वदाने जलोदख्याधिरूपो दृष्टदोषो वरुणग्रहवाक्येनोच्यते । न च लौकिकस्याश्वदानस्य तद्धेतुत्वं प्रमितम् । वैदिकस्य तु जन्मान्तरविषयं दोषश्रवणम् । अतो वैदिकदाने सेष्टिः प्रायश्चित्तम् । अस्ति हि वैदिकमश्वदानम् । ऽवडवा दक्षिणाऽ इत्यादिश्रवणात्

------------------ idamāmnāyate-'yāvato 'śvānpratigṛhṇīyāttāvato vāruṇāścatuṣkapālānnirvapet' iti | tatra 'pratigrahaśabdo dānaparaḥ' ityanantarameva vakṣyate | tatra-viśeṣāśravaṇāllaukikavaidikadānayorubhayo rapyasāviṣṭiḥ- ityekaḥ pakṣaḥ | 'na ketariṇo dadāti' iti smṛtyā mitradāyādādibhyaḥ prītyā kriyamāṇaṃ lokikamaśvadānaṃ niṣiddham | tadanuṣṭhāne prāyaścittarūpeyāmiṣṭiḥ- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | 'varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇāti' ityaśvadāne jalodakhyādhirūpo dṛṣṭadoṣo varuṇagrahavākyenocyate | na ca laukikasyāśvadānasya taddhetutvaṃ pramitam | vaidikasya tu janmāntaraviṣayaṃ doṣaśravaṇam | ato vaidikadāne seṣṭiḥ prāyaścittam | asti hi vaidikamaśvadānam | 'vaḍavā dakṣiṇā' ityādiśravaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वोदाहृते वाक्ये ऽप्रतिगृह्णीयात्ऽ इति विधिपदश्रवणात्प्रतिग्रहीतुरिष्टिः- इति चेत् । न । उपक्रमरूपेणार्थवादेन दातुस्तदिष्टिप्रतीतेः । उपक्रमश्चैवं श्रूयते- ऽप्रजापतिवरुणायाश्वमनयत्, स स्वां देवतामार्छत् । स पर्यदीर्यत, स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत्, तं निरवपत्, ततो वै स वरुणपाशादमुच्यतऽ इति । अनयद्वत्तवान् । स च दाता प्रजापतिः स्वकीयां वरुणदेवतां जलोदररोगप्रदां प्राप्तवान । तेन च रोगेण ग्रस्तः स प्रजापतिर्विदीर्णो भूत्वा रोगपरिहारायेष्टिं कृत्वा रोगादमुच्यत, इत्यत्र- दातुरिष्टिः- इत्यवगम्यते । असंजातविरोध्युपक्रमानुसारेण विधावकपदमपि ऽप्रतिग्राहयेत्ऽ इत्येवमन्तर्भावितणिजर्थपरतया व्याख्यैयम्

------------------ pūrvodāhṛte vākye 'pratigṛhṇīyāt' iti vidhipadaśravaṇātpratigrahīturiṣṭiḥ- iti cet | na | upakramarūpeṇārthavādena dātustadiṣṭipratīteḥ | upakramaścaivaṃ śrūyate- 'prajāpativaruṇāyāśvamanayat, sa svāṃ devatāmārchat | sa paryadīryata, sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat, taṃ niravapat, tato vai sa varuṇapāśādamucyata' iti | anayadvattavān | sa ca dātā prajāpatiḥ svakīyāṃ varuṇadevatāṃ jalodararogapradāṃ prāptavāna | tena ca rogeṇa grastaḥ sa prajāpatirvidīrṇo bhūtvā rogaparihārāyeṣṭiṃ kṛtvā rogādamucyata, ityatra- dāturiṣṭiḥ- ityavagamyate | asaṃjātavirodhyupakramānusāreṇa vidhāvakapadamapi 'pratigrāhayet' ityevamantarbhāvitaṇijarthaparatayā vyākhyaiyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसौमेन्द्रं चरुं निर्वपेच्छ्यामाकं सोमवामिनःऽऽ इति । तत्र-लौकिके सोमवमने विहितो ऽयं चरुः । कुतः । ऽवि वा एष इन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यवे यः सोमं वमतिऽ इति दृष्टदोषमुपन्यस्य तच्छान्तये चरुविधानात् - इति चेत् । मैवम् । लोके धातुसाम्यार्थिनो वमनायैव सोमस्य पाने सति वमनस्य दोषहेतुस्वाभावात् । वेदे तु ऽहिन्व मे गात्रा हरिवःऽ इत्यनेन मन्त्रेण जरयितुं सोमः पीयते । तत्र वमनप्रायश्चित्तार्थो ऽयं चरुः

------------------ idamāmnāyate- 'saumendraṃ caruṃ nirvapecchyāmākaṃ somavāminaḥ'' iti | tatra-laukike somavamane vihito 'yaṃ caruḥ | kutaḥ | 'vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyave yaḥ somaṃ vamati' iti dṛṣṭadoṣamupanyasya tacchāntaye caruvidhānāt - iti cet | maivam | loke dhātusāmyārthino vamanāyaiva somasya pāne sati vamanasya doṣahetusvābhāvāt | vede tu 'hinva me gātrā harivaḥ' ityanena mantreṇa jarayituṃ somaḥ pīyate | tatra vamanaprāyaścittārtho 'yaṃ caruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽईदृशस्य सोमस्य वमने चरुःऽ इति विशेषस्याभावादृत्विजां यजमानस्य च वमने सर्वत्रासौ चरुः- इति चेत् । मैवम् । ऽयो वमति स निर्वपतिऽ इति निर्वप्तुर्वमनं चरुनिमित्तम् । निर्वप्ता च यजमानः । ऋत्वियो निर्वप्तृत्वे ऽधिकार्यन्तरत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्- यजमानस्यैव वमने चरुविधिः

------------------ 'īdṛśasya somasya vamane caruḥ' iti viśeṣasyābhāvādṛtvijāṃ yajamānasya ca vamane sarvatrāsau caruḥ- iti cet | maivam | 'yo vamati sa nirvapati' iti nirvapturvamanaṃ carunimittam | nirvaptā ca yajamānaḥ | ṛtviyo nirvaptṛtve 'dhikāryantaratvaprasaṅgāt | tasmāt- yajamānasyaiva vamane caruvidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्यत्र कृत्स्नो ऽपि पुरोडाशो ऽग्नये त्यक्तव्यः । तद्धितेन कृत्स्नस्याग्निदेवतासंबन्धावगतेः । त्यागमन्तरेणैतदनुपपत्तिः- इति चेत् । मैवम् । ऽद्विर्हविषो ऽवद्यतिऽ इत्यवदानद्वयं श्रूयते । अवदेयं चाङ्गुष्ठपर्वमावम् । तथा च कल्पसूत्रकारः- ऽआग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरश्चीनमवद्यतिऽ इति । ततो हविषः सकाशादङ्गुष्ठपर्वद्वयमात्रं खण्डयित्वा त्यक्तव्यम् । इतरच्छेषणीयम् । देवतासंबन्धश्चांशद्वारेणाप्युपयुज्यते

------------------ 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityatra kṛtsno 'pi puroḍāśo 'gnaye tyaktavyaḥ | taddhitena kṛtsnasyāgnidevatāsaṃbandhāvagateḥ | tyāgamantareṇaitadanupapattiḥ- iti cet | maivam | 'dvirhaviṣo 'vadyati' ityavadānadvayaṃ śrūyate | avadeyaṃ cāṅguṣṭhaparvamāvam | tathā ca kalpasūtrakāraḥ- 'āgneyasya puroḍāśasya madhyādaṅguṣṭhaparvamātramavadānaṃ tiraścīnamavadyati' iti | tato haviṣaḥ sakāśādaṅguṣṭhaparvadvayamātraṃ khaṇḍayitvā tyaktavyam | itaraccheṣaṇīyam | devatāsaṃbandhaścāṃśadvāreṇāpyupayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽशेषात्स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति । तत्र-आग्नेयादीनां त्रयाणां हविषां मध्ये यस्य कस्यचिदेकस्य हविषः शेषादवदातव्यम् । तावतैव शास्त्रार्थानुष्ठानसिद्धः- इति चेत् । मैवम् । उपयुक्तं हविः संस्कर्तुमिदमवदीयते । संस्कारश्च सर्वेष्वपि हविःषु समानः । तस्मात्- सर्वेभ्यो हविःशेषेभ्यः स्विष्टकृदनुष्ठेयः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'śeṣātsviṣṭakṛte samavadyati' iti | tatra-āgneyādīnāṃ trayāṇāṃ haviṣāṃ madhye yasya kasyacidekasya haviṣaḥ śeṣādavadātavyam | tāvataiva śāstrārthānuṣṭhānasiddhaḥ- iti cet | maivam | upayuktaṃ haviḥ saṃskartumidamavadīyate | saṃskāraśca sarveṣvapi haviḥṣu samānaḥ | tasmāt- sarvebhyo haviḥśeṣebhyaḥ sviṣṭakṛdanuṣṭheyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽएकस्मादेव हविःशेषात्स्विष्टकृत्ऽ इति यः पूर्वाधिकरणे पूर्वपक्षः, तस्मिन्पक्षे नियामकस्याश्रुतत्वात्- यस्मात्कस्माच्चिद्धविःशेषात्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- प्रथमातिक्रमे मानाभावात्प्रथमहविःशेषेणैव संस्कारासिद्धावितरत्र प्राप्त्यभावादस्ति नियतिः

------------------ 'ekasmādeva haviḥśeṣātsviṣṭakṛt' iti yaḥ pūrvādhikaraṇe pūrvapakṣaḥ, tasminpakṣe niyāmakasyāśrutatvāt- yasmātkasmācciddhaviḥśeṣāt- iti prāpte, - brūmaḥ- prathamātikrame mānābhāvātprathamahaviḥśeṣeṇaiva saṃskārāsiddhāvitaratra prāptyabhāvādasti niyatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ चतुर्धाकृतपुरोडाशस्य भागान्यजमान एवं निर्दिशेत्- ऽइदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्वर्योः, इदमग्नीधः, इति । सो ऽयं निर्देश न भक्षणार्थः । भक्षणस्याश्रुतत्वात् । ततो भृतिदानेन तानृत्विजः परिक्रेतुमयं निर्देशः कृतः । क्रयश्च तदङ्गीकारानुसारेण स्वल्पेनाप्युपपद्यते । तस्मात्स्वकीया भागास्तैरिच्छयोपयोक्तुं शक्याः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्नेय जुष्टं निर्वपामिऽ इति कृत्स्नस्य हविषो देवतार्थे संकल्पितत्वेन तत्र यजमानस्य स्वामित्वाभावान्न युक्तः परिक्रयः । भक्षणं तु प्रतिपत्त्यर्थत्वाद्युक्तम् । अवशिष्टस्य यः को ऽप्युपयोगः प्रतिपत्तिः । पुरोडाशस्य भक्षणाहत्वाद्भक्षणेन कर्मकराणामृत्साहजननाच्च भक्षणार्थो ऽयं निर्देशो युज्यते

------------------ caturdhākṛtapuroḍāśasya bhāgānyajamāna evaṃ nirdiśet- 'idaṃ brahmaṇaḥ, idaṃ hotuḥ, idamadhvaryoḥ, idamagnīdhaḥ, iti | so 'yaṃ nirdeśa na bhakṣaṇārthaḥ | bhakṣaṇasyāśrutatvāt | tato bhṛtidānena tānṛtvijaḥ parikretumayaṃ nirdeśaḥ kṛtaḥ | krayaśca tadaṅgīkārānusāreṇa svalpenāpyupapadyate | tasmātsvakīyā bhāgāstairicchayopayoktuṃ śakyāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- 'agneya juṣṭaṃ nirvapāmi' iti kṛtsnasya haviṣo devatārthe saṃkalpitatvena tatra yajamānasya svāmitvābhāvānna yuktaḥ parikrayaḥ | bhakṣaṇaṃ tu pratipattyarthatvādyuktam | avaśiṣṭasya yaḥ ko 'pyupayogaḥ pratipattiḥ | puroḍāśasya bhakṣaṇāhatvādbhakṣaṇena karmakarāṇāmṛtsāhajananācca bhakṣaṇārtho 'yaṃ nirdeśo yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.