Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3.5

------------------ ध्रौवादाज्याजुपांशुयाजार्थमवदाने कृते तच्छेषेण ध्रौवेण द्रव्येण स्विष्टकृदादिकं शेषकार्य कर्तव्यम् । कुतः । ऽतद्यत्सर्वेभ्यो हविर्भ्यः समवद्यतिऽ इति वाक्येन प्रापितत्वात्- इति चेत् । मैवम् । कृतार्थद्रव्यशेषो ह्युपयोगापेक्षः प्रतिपत्तिमर्हति । ध्रौवं त्वाज्यं न कृतार्थम् । तेन कर्तव्यानामुपस्तरणादीनां सद्भावात् । तस्मात् - न तेन शेषकार्ये भवति

------------------ dhrauvādājyājupāṃśuyājārthamavadāne kṛte taccheṣeṇa dhrauveṇa dravyeṇa sviṣṭakṛdādikaṃ śeṣakārya kartavyam | kutaḥ | 'tadyatsarvebhyo havirbhyaḥ samavadyati' iti vākyena prāpitatvāt- iti cet | maivam | kṛtārthadravyaśeṣo hyupayogāpekṣaḥ pratipattimarhati | dhrauvaṃ tvājyaṃ na kṛtārtham | tena kartavyānāmupastaraṇādīnāṃ sadbhāvāt | tasmāt - na tena śeṣakārye bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽसाकंप्रस्थायीयेन यजेत पशुकामःऽ इति विहिते कर्मणि श्रूयते- ऽसह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाहऽ इति । तत्र चतसृभिर्दधिपयःकुम्भीभिः सहाऽहवनीयदेशे ऽभिक्रमण मात्रं श्रुतम् । न तु तत्र कुम्भीभिर्होमः श्रुतः । तथा सत्यस्य कर्मणः सांनाय्यविकृत्तित्वाज्जुह्वा कुम्भीभ्यो ऽवदाय होतव्यम् । हुतशेषेण च स्विष्टकृदादिकं सांनाय्यशेषेणैव कर्तव्यम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नात्र कुम्भीषु हुतशेषः सिध्यति । सांनाय्यवज्जुह्वा तदवदानाभावात् । ऽअग्नीधे स्त्रुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिक्रामन्ऽ इत्युक्त्या जुहूपभृतोः प्रत्तत्वादभिक्रमणस्य होमार्थत्वाच्च कुम्भीभिरेव दधिपयसोर्होमे सति कुम्भीमात्रामवशिष्यते, न तु हविःशेषः । तत्र कुतः शेषकार्यम्

------------------ 'sākaṃprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ' iti vihite karmaṇi śrūyate- 'saha kumbhībhirabhikrāmannāha' iti | tatra catasṛbhirdadhipayaḥkumbhībhiḥ sahā'havanīyadeśe 'bhikramaṇa mātraṃ śrutam | na tu tatra kumbhībhirhomaḥ śrutaḥ | tathā satyasya karmaṇaḥ sāṃnāyyavikṛttitvājjuhvā kumbhībhyo 'vadāya hotavyam | hutaśeṣeṇa ca sviṣṭakṛdādikaṃ sāṃnāyyaśeṣeṇaiva kartavyam- iti prāpte, - brūmaḥ- nātra kumbhīṣu hutaśeṣaḥ sidhyati | sāṃnāyyavajjuhvā tadavadānābhāvāt | 'agnīdhe strucau pradāya saha kumbhībhirabhikrāman' ityuktyā juhūpabhṛtoḥ prattatvādabhikramaṇasya homārthatvācca kumbhībhireva dadhipayasorhome sati kumbhīmātrāmavaśiṣyate, na tu haviḥśeṣaḥ | tatra kutaḥ śeṣakāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सौत्रामणिनामके यागे श्रूयते - ऽपयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्तेऽ इति । तत्र प्रकृतिगत सोमद्यहेष्विव शेषकार्ये स्विष्टकृदादिकमस्ति । न चात्र पूर्ववच्छेषाभावः । ऽउच्छिनष्टि, न सर्वे जुहोतिऽ इत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणात्- इति चेत् । मैवम् । अवशिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात् । ऽब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्ऽ इति श्रूयते । ऽयदि ब्राह्मणं न विन्देत, वल्मीकवपायामवनयेत्ऽ इति च । ऽशतातृणायामवनेयत्ऽ इति च । शतच्छिद्रा कुम्भी शतातृणा । तस्मात्- नास्ति स्विष्टकृदादिकम्

------------------ sautrāmaṇināmake yāge śrūyate - 'payograhāḥ surāgrahāśca gṛhyante' iti | tatra prakṛtigata somadyaheṣviva śeṣakārye sviṣṭakṛdādikamasti | na cātra pūrvavaccheṣābhāvaḥ | 'ucchinaṣṭi, na sarve juhoti' ityavaśeṣayitavyatvaśravaṇāt- iti cet | maivam | avaśiṣṭasyānyatropayogaśravaṇāt | 'brāhmaṇaṃ parikrīṇīyāduccheṣaṇasya pātāram' iti śrūyate | 'yadi brāhmaṇaṃ na vindeta, valmīkavapāyāmavanayet' iti ca | 'śatātṛṇāyāmavaneyat' iti ca | śatacchidrā kumbhī śatātṛṇā | tasmāt- nāsti sviṣṭakṛdādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽय इन्द्रियकामो वीर्यकामः स्यात्, तमेतया सर्वपृष्ठया याजयेत्ऽ इति विहितायामिष्टौ षडिन्द्रा एवं श्रूयन्ते- ऽइन्द्राय राथंतराय, इन्द्राय बार्हताय, इन्द्राय वैराजाय, इन्द्रायशाक्वराय, इन्द्राय रैवतायऽ इति । तत्र स्वरूपेणैको ऽपीन्द्रः पृष्ठस्तोत्रेषु षट्सु विहितानां षण्णां रथंतरादि साम्नां संबन्धेन विशेष्यमाणः षोठा भिद्यते । तासां सर्वासामिन्द्रदेवतानामेक एव पुरोडाशो विधीयते- ऽद्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । वैश्वदेवत्वायऽ इति । तस्मिंश्च पुरोडाशे प्रोक्तदेवताभ्यः पृथक्पृथक्प्रदानाय बहुभ्यः प्रदेशेभ्यो ऽवदानं श्रूयते- ऽसमन्तं पर्यवद्यतिऽ इति । तत्र देवताभेदेन प्रदानभेदेन च कर्मणां भेदे सति पृथगतिदेशात्स्विष्टकृदिडादि शेषकार्ये षट्कृत्वः पृथक्कर्तव्यम् - इति चेत् । मैवम् । शेषस्यैकत्वेन तत्प्रतिपत्तेः पृथक्त्वासंभवात् । तस्मात्- सकृदेव कार्यम्

------------------ 'ya indriyakāmo vīryakāmaḥ syāt, tametayā sarvapṛṣṭhayā yājayet' iti vihitāyāmiṣṭau ṣaḍindrā evaṃ śrūyante- 'indrāya rāthaṃtarāya, indrāya bārhatāya, indrāya vairājāya, indrāyaśākvarāya, indrāya raivatāya' iti | tatra svarūpeṇaiko 'pīndraḥ pṛṣṭhastotreṣu ṣaṭsu vihitānāṃ ṣaṇṇāṃ rathaṃtarādi sāmnāṃ saṃbandhena viśeṣyamāṇaḥ ṣoṭhā bhidyate | tāsāṃ sarvāsāmindradevatānāmeka eva puroḍāśo vidhīyate- 'dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati | vaiśvadevatvāya' iti | tasmiṃśca puroḍāśe proktadevatābhyaḥ pṛthakpṛthakpradānāya bahubhyaḥ pradeśebhyo 'vadānaṃ śrūyate- 'samantaṃ paryavadyati' iti | tatra devatābhedena pradānabhedena ca karmaṇāṃ bhede sati pṛthagatideśātsviṣṭakṛdiḍādi śeṣakārye ṣaṭkṛtvaḥ pṛthakkartavyam - iti cet | maivam | śeṣasyaikatvena tatpratipatteḥ pṛthaktvāsaṃbhavāt | tasmāt- sakṛdeva kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे यो ऽयमैन्द्रवायवग्रहःऽ तत्र संस्कार्यस्य सोमस्यैकत्वात्सकृदेव शेषकार्यम्- इति चेत् । मैवम् । ऽद्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति, द्विर्ह्येतस्य वषट्करोतिऽ इति वचनाद्विर्भक्षणम्

------------------ jyotiṣṭome yo 'yamaindravāyavagrahaḥ' tatra saṃskāryasya somasyaikatvātsakṛdeva śeṣakāryam- iti cet | maivam | 'dviraindravāyavasya bhakṣayati, dvirhyetasya vaṣaṭkaroti' iti vacanādvirbhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सोमयागेषु शेषभक्षो नास्ति, ऽयद्ग्रहाञ्जुहोतिऽ इति कृत्स्नग्रहेणाऽहुति श्रवणात्कुम्भीष्विव शेषाभावात्- इति चेत् । मैवम् । ऽअल्पं जुहोतिऽ इति विशेषवचनाच्छेषः सिध्यति । तद्भक्षणं त्वपूर्वार्थ प्रतिपादकवचनेभ्यो ऽवगम्यते । ऽआश्विनं भक्षयन्तिऽ द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयन्तिऽ ऽसदसि भक्षयन्तिऽ इत्यादीनि वचनान्यपूर्वार्थ प्रतिपादयन्ति । ततो भक्षविधानादस्ति सोमेषु भक्षः

------------------ somayāgeṣu śeṣabhakṣo nāsti, 'yadgrahāñjuhoti' iti kṛtsnagraheṇā'huti śravaṇātkumbhīṣviva śeṣābhāvāt- iti cet | maivam | 'alpaṃ juhoti' iti viśeṣavacanāccheṣaḥ sidhyati | tadbhakṣaṇaṃ tvapūrvārtha pratipādakavacanebhyo 'vagamyate | 'āśvinaṃ bhakṣayanti' dviraindravāyavasya bhakṣayanti' 'sadasi bhakṣayanti' ityādīni vacanānyapūrvārtha pratipādayanti | tato bhakṣavidhānādasti someṣu bhakṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽप्रैतु होतुश्र्वमसः, प्र ब्रह्मणः, प्रोद्वातॄणां, प्र यजमानस्य, प्रयन्तु सदस्यानाम्ऽ इति । तत्र- वचनामावादभक्षः- इति चेत् । मैवम् । समाख्यागते चमसशब्दे भक्षणस्य प्रतीयमानत्वात् । ऽचम्वते भक्ष्यते सोमो ऽस्मिन्पात्रविशेषेऽ इति हि तद्व्युत्पत्तिः । तस्मात्-ःअस्ति तद्भक्षणम्

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'praitu hotuśrvamasaḥ, pra brahmaṇaḥ, prodvātṝṇāṃ, pra yajamānasya, prayantu sadasyānām' iti | tatra- vacanāmāvādabhakṣaḥ- iti cet | maivam | samākhyāgate camasaśabde bhakṣaṇasya pratīyamānatvāt | 'camvate bhakṣyate somo 'sminpātraviśeṣe' iti hi tadvyutpattiḥ | tasmāt-ḥasti tadbhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ पूर्वोदाहृतवाक्ये ऽप्रोद्वातॄणाम्ऽ इत्यत्रैकस्यैव भक्षः । उद्वीथशब्दाभिधेयायाः सामभक्तेरु- द्गातर्युद्गातृप्रातिपदिकस्य रूढत्वात् - इत्येकः पूर्वपक्षः । ऽउद्गातॄणाम्ऽ इत्यस्य बहुत्वस्यैकस्मि न्नसंभवादुद्गात्रोपलक्षिताः षोडशर्त्विजः सर्वे ऽपि भक्षयेयुः- इति द्वितीयः । उद्गीथप्रस्तावप्रति हारान्तामभागानुद्वातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तारः प्रयोगकाले गायन्ति । ऽउदुत्कर्षेण गायन्तिऽ इति योगेनोद्वातारस्त्रयो भक्षयेयुः- इति तृतीयः पक्षः । ऽरूढिर्योगमपहरतिऽ इति न्यायादेक एवोद्गाता । तेन च बहुवचनोपपत्तये प्रत्यासन्ना उपलक्ष्यन्ते । प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृप्रतिहर्त्रोरिव सुब्रह्मण्यस्याप्यस्ति । सामवेदाध्यायित्वेन सुब्रह्मण्याह्वानरूपे तदीयकर्मण्यप्यौद्गात्रसमाख्यायाः सत्त्वात् । तस्मात्- ऽसुब्रह्मण्येन सहिताश्चत्वारः सामगा भक्षयेयुःऽ- इत्ययमन्त्यः पक्षो भाष्यकारस्याभिमतः । वार्तिककारस्तु - सदसो भक्षणस्थानत्वात्सुब्रह्मण्यस्य सदस्यप्रवेशात्तेन विरहिता अवशिष्टाः सामगा भक्षयन्ति- इति तृतीयं पक्षमङ्गीचकार

------------------ pūrvodāhṛtavākye 'prodvātṝṇām' ityatraikasyaiva bhakṣaḥ | udvīthaśabdābhidheyāyāḥ sāmabhakteru- dgātaryudgātṛprātipadikasya rūḍhatvāt - ityekaḥ pūrvapakṣaḥ | 'udgātṝṇām' ityasya bahutvasyaikasmi nnasaṃbhavādudgātropalakṣitāḥ ṣoḍaśartvijaḥ sarve 'pi bhakṣayeyuḥ- iti dvitīyaḥ | udgīthaprastāvaprati hārāntāmabhāgānudvātṛprastotṛpratihartāraḥ prayogakāle gāyanti | 'udutkarṣeṇa gāyanti' iti yogenodvātārastrayo bhakṣayeyuḥ- iti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | 'rūḍhiryogamapaharati' iti nyāyādeka evodgātā | tena ca bahuvacanopapattaye pratyāsannā upalakṣyante | pratyāsattiśca prastotṛpratihartroriva subrahmaṇyasyāpyasti | sāmavedādhyāyitvena subrahmaṇyāhvānarūpe tadīyakarmaṇyapyaudgātrasamākhyāyāḥ sattvāt | tasmāt- 'subrahmaṇyena sahitāścatvāraḥ sāmagā bhakṣayeyuḥ'- ityayamantyaḥ pakṣo bhāṣyakārasyābhimataḥ | vārtikakārastu - sadaso bhakṣaṇasthānatvātsubrahmaṇyasya sadasyapraveśāttena virahitā avaśiṣṭāḥ sāmagā bhakṣayanti- iti tṛtīyaṃ pakṣamaṅgīcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽहरिरसि हारियोजनःऽ इत्यनेन मन्त्रेण गृह्यमाणो ग्रहो हारियोजनः । होतृब्रह्मादय श्चमसिमः । यस्तु चतुर्णो होतॄणां मध्ये चतुर्थो ग्रावस्तुन्नामके ऽस्ति, नासौ चमसी । तत्र चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम् । कुतः-"यथाचमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्ति, अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्तेऽ इत्यत्र पूर्ववाक्ये चमसिनां संनिहित्वेनोत्तरवाक्ये सर्वशब्देन तेषामेवाभिधातव्यत्वात् । अतो नास्ति ग्रावस्तुतस्तत्र भक्षः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अथशब्देनैवकारेण च चमसिमात्रशङ्कामपोद्य वाक्येन विहितस्य सर्वमक्षणस्य संनिधिमात्रेण संकोचायोगादस्ति ग्रावस्तुतो ऽपि भक्षः । तस्मात्- चमसित्वं न भक्षणे कारणम्

------------------ 'harirasi hāriyojanaḥ' ityanena mantreṇa gṛhyamāṇo graho hāriyojanaḥ | hotṛbrahmādaya ścamasimaḥ | yastu caturṇo hotṝṇāṃ madhye caturtho grāvastunnāmake 'sti, nāsau camasī | tatra camasināmeva hāriyojanabhakṣaṇam | kutaḥ-"yathācamasamanyāṃścamasāṃścamasino bhakṣayanti, athaitasya hāriyojanasya sarva eva lipsante' ityatra pūrvavākye camasināṃ saṃnihitvenottaravākye sarvaśabdena teṣāmevābhidhātavyatvāt | ato nāsti grāvastutastatra bhakṣaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- athaśabdenaivakāreṇa ca camasimātraśaṅkāmapodya vākyena vihitasya sarvamakṣaṇasya saṃnidhimātreṇa saṃkocāyogādasti grāvastuto 'pi bhakṣaḥ | tasmāt- camasitvaṃ na bhakṣaṇe kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्येवं श्रूयते । वषट्कर्ता होता । तस्य भक्षणं समाख्याया प्राप्तम् । प्राथम्यं त्वप्राप्तमिति तदेवात्र विधियते - इति चेत् । मैवम् । ऽप्रथमभक्षःऽ इत्यस्य समस्तपदत्वेन ऽयो भक्षः, स प्रथमःऽ इत्येयं विच्छिद्यान्वे तुमयोग्यत्वात्प्राथम्पविशिष्टभक्षणमत्र विधीयते । तस्मिन्भक्षणे वषट्कारः कारणम्

------------------ 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityevaṃ śrūyate | vaṣaṭkartā hotā | tasya bhakṣaṇaṃ samākhyāyā prāptam | prāthamyaṃ tvaprāptamiti tadevātra vidhiyate - iti cet | maivam | 'prathamabhakṣaḥ' ityasya samastapadatvena 'yo bhakṣaḥ, sa prathamaḥ' ityeyaṃ vicchidyānve tumayogyatvātprāthampaviśiṣṭabhakṣaṇamatra vidhīyate | tasminbhakṣaṇe vaṣaṭkāraḥ kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽप्रैतु होतुश्चमसःऽ इत्यत्र समाख्या भक्षहेतुः । हारियोजने वाक्यम् । ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्यत्र वषट्कारः । इत्येवमुक्तत्वात्रय एव भक्षहेतवः- इति चेत् । मैवम् । ऽहविर्धाने ग्रावभिरभिषुत्याऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान्भक्षयन्तिऽ इति श्रूयते । उत्तरवेद्याः प्रतीचीने सदसः प्राचीने मण्डले ऽमिषवः । उत्तरवेद्यां होमः । सदसि भक्षणम् । तत्र- अभिषवहोमयोर्वचनान्तरप्राप्तयोरविधेयतया तौ निमित्तत्वेनानूद्य भक्षणं विधीयते । तस्मात्- समाख्यादिवदेतयोरपि भक्षणहेतुत्वमस्ति

------------------ 'praitu hotuścamasaḥ' ityatra samākhyā bhakṣahetuḥ | hāriyojane vākyam | 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāraḥ | ityevamuktatvātraya eva bhakṣahetavaḥ- iti cet | maivam | 'havirdhāne grāvabhirabhiṣutyā'havanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣānbhakṣayanti' iti śrūyate | uttaravedyāḥ pratīcīne sadasaḥ prācīne maṇḍale 'miṣavaḥ | uttaravedyāṃ homaḥ | sadasi bhakṣaṇam | tatra- abhiṣavahomayorvacanāntaraprāptayoravidheyatayā tau nimittatvenānūdya bhakṣaṇaṃ vidhīyate | tasmāt- samākhyādivadetayorapi bhakṣaṇahetutvamasti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽप्रैतु होतुश्चमसः, प्र ब्रह्मणःऽ- इत्यत्र चिमसिषु समाख्या भक्षणे हेतुः । ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इत्यत्र वषट्कारो होतुर्भक्षहेतुः । ऽहविर्धाने ग्रावमिरभषुत्याऽहवनीये हुत्वा सदसि भक्षयन्तिऽ इत्यत्राभिषवसहितो होमो ऽध्वर्योर्भक्षहेतुः । तत्र चमसवषट्कारयोः संघो होतरि प्राप्तः । चमसाभिषवसंघो ऽध्वर्यौ प्राप्तः । तत्र हेतुद्वयस्य समानबलत्वाद्विकल्पे सत्यन्यतर निमित्तकृतमेवं भक्षणम्- इत्याद्यः पक्षः । वषट्कारादिहेतोश्चमसेतरग्रहे सावकाशत्वान्निरवकाशया चमसिसमाख्यया तद्बाधे सति चमसिषु पाक्षिकमपि वषट्कारादि हेतुकं भक्षणं नास्ति- इति द्वितीयः पक्षः । ऽवषट्कर्तुःऽ इत्यादिवाक्यस्य प्रबलत्वात्समाख्यया बाधो न युक्तः । मिरवकाशतया सापि प्रबला- इति चेत् । तर्हि प्रमाणद्वयेन पृथग्भक्षणे विहिते समुच्चयो ऽभ्युपेयः, न च व्रीहियववद्विकल्पः । तत्र पुरोडाशानिष्पादनस्य दृष्टप्रयोजनस्यैकत्वात् । इह तु नियमादृष्टार्थे भक्षणम् । तच्चादृष्टं यथावचनं द्विविधम् । तस्मात्समुच्चयः

------------------ 'praitu hotuścamasaḥ, pra brahmaṇaḥ'- ityatra cimasiṣu samākhyā bhakṣaṇe hetuḥ | 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' ityatra vaṣaṭkāro hoturbhakṣahetuḥ | 'havirdhāne grāvamirabhaṣutyā'havanīye hutvā sadasi bhakṣayanti' ityatrābhiṣavasahito homo 'dhvaryorbhakṣahetuḥ | tatra camasavaṣaṭkārayoḥ saṃgho hotari prāptaḥ | camasābhiṣavasaṃgho 'dhvaryau prāptaḥ | tatra hetudvayasya samānabalatvādvikalpe satyanyatara nimittakṛtamevaṃ bhakṣaṇam- ityādyaḥ pakṣaḥ | vaṣaṭkārādihetoścamasetaragrahe sāvakāśatvānniravakāśayā camasisamākhyayā tadbādhe sati camasiṣu pākṣikamapi vaṣaṭkārādi hetukaṃ bhakṣaṇaṃ nāsti- iti dvitīyaḥ pakṣaḥ | 'vaṣaṭkartuḥ' ityādivākyasya prabalatvātsamākhyayā bādho na yuktaḥ | miravakāśatayā sāpi prabalā- iti cet | tarhi pramāṇadvayena pṛthagbhakṣaṇe vihite samuccayo 'bhyupeyaḥ, na ca vrīhiyavavadvikalpaḥ | tatra puroḍāśāniṣpādanasya dṛṣṭaprayojanasyaikatvāt | iha tu niyamādṛṣṭārthe bhakṣaṇam | taccādṛṣṭaṃ yathāvacanaṃ dvividham | tasmātsamuccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ एकस्मिन्पात्रे वहनां क्वचिद्विहितं भक्षणम्- तत्र- अध्वर्युः प्रथमं भक्षयेत्पात्रसंनिधानात् - इति चेत् । मैवम् । लिङ्गवाक्याभ्यां होतुः प्रथममक्षावगमात् । ऽहोतेव नः प्रथमः पाहिऽ इति ऋत्विजो ऽध्वर्यु संबोध्यैवं प्रार्थयन्ते- ऽयथा होतास्मत्तः पूर्वे भक्षयित्वा शेषप्रदानेनास्मान्पालितवान्, तथा त्वमपि वाहिऽ इति । तदेतद्धोतुः प्रथमभक्षे लिङ्गम् । वाक्यं चैवमाम्नातम्- ऽवषट्कर्तुः प्रथमभक्षःऽ इति । तत्र विशिष्टविधानात्प्राथम्यमिप सिध्यति । न चैतद्वचनं पात्रसंनिधिरूपेण न्यायमात्रेण बाधितुं शक्यम् । तस्मात् - होता प्रथमं भक्षयेत्

------------------ ekasminpātre vahanāṃ kvacidvihitaṃ bhakṣaṇam- tatra- adhvaryuḥ prathamaṃ bhakṣayetpātrasaṃnidhānāt - iti cet | maivam | liṅgavākyābhyāṃ hotuḥ prathamamakṣāvagamāt | 'hoteva naḥ prathamaḥ pāhi' iti ṛtvijo 'dhvaryu saṃbodhyaivaṃ prārthayante- 'yathā hotāsmattaḥ pūrve bhakṣayitvā śeṣapradānenāsmānpālitavān, tathā tvamapi vāhi' iti | tadetaddhotuḥ prathamabhakṣe liṅgam | vākyaṃ caivamāmnātam- 'vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ' iti | tatra viśiṣṭavidhānātprāthamyamipa sidhyati | na caitadvacanaṃ pātrasaṃnidhirūpeṇa nyāyamātreṇa bādhituṃ śakyam | tasmāt - hotā prathamaṃ bhakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनुज्ञाभक्षयोर्द्वयोरनुष्ठितौ गौरवाद्भक्षमात्रम् - इति चेत् । मैवम् । ऽतस्मात्सोमां नानुपहूतेन पेयःऽ इति वचनेनानुज्ञाया आवश्यकत्वात्

------------------ anujñābhakṣayordvayoranuṣṭhitau gauravādbhakṣamātram - iti cet | maivam | 'tasmātsomāṃ nānupahūtena peyaḥ' iti vacanenānujñāyā āvaśyakatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउपहूत उपह्वयस्यऽ- इत्ययं मन्त्रो लिङ्गेन मन्त्रमनुज्ञायां विनियुङ्क्ते । तस्मात्- वैदिकोक्त्या तदनुज्ञानम्

------------------ 'upahūta upahvayasya'- ityayaṃ mantro liṅgena mantramanujñāyāṃ viniyuṅkte | tasmāt- vaidikoktyā tadanujñānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽउपहूत उपहूवयस्वऽ इत्यस्मिन्मन्त्रे मध्यमपुरुषेकवचनान्तो भागः पश्चात्पठितो ऽपि प्रश्चसमत्वात्प्रथमभाविन्यनुज्ञापने समर्थः । प्रथमैकवचनान्तस्तु प्रथमपठितो ऽप्युत्तरसमानत्वा त्पश्चाद्भाविन्यामनुज्ञायां समर्थः । तस्मात्- लिङ्गेन विभज्य विनियुज्यते

------------------ 'upahūta upahūvayasva' ityasminmantre madhyamapuruṣekavacanānto bhāgaḥ paścātpaṭhito 'pi praścasamatvātprathamabhāvinyanujñāpane samarthaḥ | prathamaikavacanāntastu prathamapaṭhito 'pyuttarasamānatvā tpaścādbhāvinyāmanujñāyāṃ samarthaḥ | tasmāt- liṅgena vibhajya viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनुज्ञापनस्यादृष्टं प्रयोजनम् । तच्च विभिन्नपात्रेष्वपि समानम्- इति चेत् । न । दृष्टप्रयोजनस्य सद्भावात् । साधारणे वस्तुनि कथंचिद्भागाधिक्ये ऽपराधो भवति । अतो न्यूनाधिकत्वपरिहारनिमित्तमनुज्ञापनमेकपात्रिणामेव

------------------ anujñāpanasyādṛṣṭaṃ prayojanam | tacca vibhinnapātreṣvapi samānam- iti cet | na | dṛṣṭaprayojanasya sadbhāvāt | sādhāraṇe vastuni kathaṃcidbhāgādhikye 'parādho bhavati | ato nyūnādhikatvaparihāranimittamanujñāpanamekapātriṇāmeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोम ऋतुयाजनामकेषु यागेष्वाम्नायते-"यजमानस्य याज्या सो ऽभिप्रेष्यति- होतरेतद्यज- इति, स्वयं वां निषद्य यजति"इति । हौत्रे काण्डे समाम्नाता याज्याः समाख्यया होतुः प्राप्ताः । तासु काचिद्याज्या होतुरपनीय यजमानस्य विधीयते । ततो यजमानः स्वेच्छया होतारं वा प्रेष्यति, स्वयं वा याज्यां पठति । तत्र त्वपाठपक्षे याज्या होतुरपनीयते, न तु वषट्कारभक्षावपनीयेते । तयोर्याज्यायामनन्तर्भावात् । अतो होता वषट्करोति भक्षयति च इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽस्वयं वा निषद्य यजतिऽ इति पक्षस्वीकाराद्यजमानेन स्वयं यागः कर्तव्यः । स च यागो वषट्कारमन्तरेण न संभवति । ऽयाज्याया अधि वषट्करोतिऽ इति तद्विधानात् । ननु- यजमानो याज्यां पठतु, होता वषट्करोतु- इति चेत् । मैवम् । ऽअनवानं यजतिऽ इति याज्यावषट्कारयोर्मध्ये श्वासनिषेधेनैककर्तृकत्वावगमात् । अतो याज्यया सह वषट्कारो होतुरपैति । तदपाये वषट्कारनिमित्तो भक्षश्च होतुरपेत्य यजमाने निविशते

------------------ jyotiṣṭoma ṛtuyājanāmakeṣu yāgeṣvāmnāyate-"yajamānasya yājyā so 'bhipreṣyati- hotaretadyaja- iti, svayaṃ vāṃ niṣadya yajati"iti | hautre kāṇḍe samāmnātā yājyāḥ samākhyayā hotuḥ prāptāḥ | tāsu kācidyājyā hoturapanīya yajamānasya vidhīyate | tato yajamānaḥ svecchayā hotāraṃ vā preṣyati, svayaṃ vā yājyāṃ paṭhati | tatra tvapāṭhapakṣe yājyā hoturapanīyate, na tu vaṣaṭkārabhakṣāvapanīyete | tayoryājyāyāmanantarbhāvāt | ato hotā vaṣaṭkaroti bhakṣayati ca iti prāpte, - brūmaḥ- 'svayaṃ vā niṣadya yajati' iti pakṣasvīkārādyajamānena svayaṃ yāgaḥ kartavyaḥ | sa ca yāgo vaṣaṭkāramantareṇa na saṃbhavati | 'yājyāyā adhi vaṣaṭkaroti' iti tadvidhānāt | nanu- yajamāno yājyāṃ paṭhatu, hotā vaṣaṭkarotu- iti cet | maivam | 'anavānaṃ yajati' iti yājyāvaṣaṭkārayormadhye śvāsaniṣedhenaikakartṛkatvāvagamāt | ato yājyayā saha vaṣaṭkāro hoturapaiti | tadapāye vaṣaṭkāranimitto bhakṣaśca hoturapetya yajamāne niviśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽयदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्, स यदि सोमं बिभक्षयिपेत्, न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्यै भक्षं प्रयच्छेत्, न सोमम्ऽ इति । स्तिभिन्यो मुकुलानि । तत्र- उपक्रमोपसंहारयोर्भक्षविषयत्वाद्भक्षमात्रे सोमः पिष्टेन विक्रियते - इति चेत् । मैवम् । ऽयदान्याश्चमसाञ्जुह्वति, अथैतस्य दर्भतरुणकेनोषहत्य जुहोतिऽ इति श्रुतम् । तत्र फलचमसरूपेण यथोक्तपिष्टेन यागमङ्गीकृत्य तरुणकगुणो विधीयते । किंच - इष्टद्रव्य संस्कारो हि भक्षः । स च यागमन्तरेणानुपपन्नः । तस्मात्- यागे ऽपि विकारः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'yadi rājanyaṃ vaiśyaṃ vā yājayet, sa yadi somaṃ bibhakṣayipet, nyagrodhastibhinīrāhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhanyunmṛjya tamasyai bhakṣaṃ prayacchet, na somam' iti | stibhinyo mukulāni | tatra- upakramopasaṃhārayorbhakṣaviṣayatvādbhakṣamātre somaḥ piṣṭena vikriyate - iti cet | maivam | 'yadānyāścamasāñjuhvati, athaitasya darbhataruṇakenoṣahatya juhoti' iti śrutam | tatra phalacamasarūpeṇa yathoktapiṣṭena yāgamaṅgīkṛtya taruṇakaguṇo vidhīyate | kiṃca - iṣṭadravya saṃskāro hi bhakṣaḥ | sa ca yāgamantareṇānupapannaḥ | tasmāt- yāge 'pi vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते- ऽदश दशैकैकं चमसमनुप्रसर्पन्तिऽ इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः, सो ऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः । कुतः । ऽदशऽ इति संख्याया जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि - दशपोयस्य ज्योतिष्टोमविकृत्वात्प्राकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम् । प्रकृतौ च - यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्ति, इत्यत्रापि तथैव प्रप्तम् । यदि- अत्र ऽदशऽ इति विशेषो विधीयते, तर्हि प्राकृतं भक्षसंख्यामात्रं निवर्तताम्, नत्वेकजातित्वम् । तस्मात्- राजन्यो यजमानो ऽन्यै राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेत्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- प्रकृतितः प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायामुप्रसर्पतां पुरुषाणां ऽदश, दश, इति वीप्सया प्रतिचमसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते -ऽङ्घ शतं ब्राह्मणाः पिबन्तिऽ इति । तथा सति- यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र चमसभक्षो नास्ति, तत्र कुतो ऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्मात् - ब्राह्मणा एव भक्षकाः

------------------ rājasūye daśapeyanāmake yāge śrūyate- 'daśa daśaikaikaṃ camasamanuprasarpanti' iti | tatra yajamānasya rājanyasya yaścamasaḥ, so 'yaṃ rājanyaireva daśabhirbhakṣaṇīyaḥ | kutaḥ | 'daśa' iti saṃkhyāyā jātyekatvapratibhānāt | tathā hi - daśapoyasya jyotiṣṭomavikṛtvātprākṛtaṃ dharmajātaṃ codakena prāptam | prakṛtau ca - yajamānacamasasya bhinnajātibhirbhakṣaṇaṃ nāsti, ityatrāpi tathaiva praptam | yadi- atra 'daśa' iti viśeṣo vidhīyate, tarhi prākṛtaṃ bhakṣasaṃkhyāmātraṃ nivartatām, natvekajātitvam | tasmāt- rājanyo yajamāno 'nyai rājanyairnavabhiḥ saha bhakṣayet- iti prāpte,- brūmaḥ- prakṛtitaḥ prāpteṣu daśasu camaseṣu bhakṣaṇāyāmuprasarpatāṃ puruṣāṇāṃ 'daśa, daśa, iti vīpsayā praticamasaṃ daśasaṃkhyāṃ vidhāyārthasiddhāṃ śatasaṃkhyāmanūdya saṃkhyeyānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇyaṃ vidhīyate -'ṅgha śataṃ brāhmaṇāḥ pibanti' iti | tathā sati- yajamānasyāpi rājanyasya yatra camasabhakṣo nāsti, tatra kuto 'nye rājanyā bhakṣayeyuḥ | tasmāt - brāhmaṇā eva bhakṣakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.