------------------ ज्योतिष्टोमः- स्वयमेको ऽपि समाप्तिभेदाद्भिद्यते । यज्ञायज्ञियस्तोत्रेण समाप्तौ ऽअग्निष्टोमःऽ इत्युच्यते । तस्मादपि स्तोत्रादूर्ध्वमुक्थ्यस्तोत्रेण समाप्तौ ऽउक्थ्यःऽ इत्युच्यते । एवं षोडश्यादयो ऽपि । तादृशस्य सप्तसंस्थावतो ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे दीक्षणीयेष्टिप्रायणीयेष्ट्यादीनामङ्गानां विधिराम्नातः । स च विधिर्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थाविशेषे ऽग्निष्टोमे यथा प्रवृत्तः, तथैवोक्थ्यादिष्वपि प्रवर्तते । कुतः । प्रकरणसंबन्धस्य समानत्वात् । किंच- यथाग्निष्टोमः फलत्वादङ्गविधिभिः संयुज्यते, एवमुक्थ्यादयो ऽपि । तेषां च फलमेवमाम्नायते-ऽपशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात्ऽ ऽषोडशिना वीर्यकामः स्तुवीतऽ ऽअतिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत्ऽ इति । तस्मात् - सप्तस्वपि संस्थासु समानो ऽङ्गविधिः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यदेतदुक्थ्यादीनां फलमुदाहृतम्, तत्तु तेषां विकारत्वं गमयति । ऽकाम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य निविशतेऽ इति न्यायाद्यथा गोदोहनगुणो नित्यं चमससाधनकमपां प्रणयनं विकृत्य निविशते,एवमुक्थ्यगुणो नित्यामग्निष्टोमस्य संस्थां विकृत्य संस्थान्तरत्वं गमयति । ततो ऽग्निष्टोमस्य गुणविकारा उक्थ्यादय इति न सर्वसंस्थासाधारणं प्रकरणम्, किंतु - अग्निष्टोमस्यै वासाधारणम । ननु- ऽज्योतिष्टोमेन यजेतऽ इत्युक्तत्वाज्ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणम्, न त्वग्निष्टोमसंस्थायाः- इति चेत् । बाढम् । असा ज्योतिष्टोमो न कदाचिदप्यग्निष्टोमं व्यभिचरति । उक्थ्यादीनामप्यन्तर्भाविताग्निष्टोमकत्वात् । उक्थ्यादींस्तु व्यभिचरति । विनापि तैरग्निष्टोमश्शायां ज्योतिष्टोमत्वसंभवात् । अतो ऽग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणं सत्तत्रैव दीक्षणीयाद्यङ्गविधिं निवेशयति । उक्थ्यादिषु चोदकादङ्गान्यतिदिश्यन्ते
------------------ jyotiṣṭomaḥ- svayameko 'pi samāptibhedādbhidyate | yajñāyajñiyastotreṇa samāptau 'agniṣṭomaḥ' ityucyate | tasmādapi stotrādūrdhvamukthyastotreṇa samāptau 'ukthyaḥ' ityucyate | evaṃ ṣoḍaśyādayo 'pi | tādṛśasya saptasaṃsthāvato jyotiṣṭomasya prakaraṇe dīkṣaṇīyeṣṭiprāyaṇīyeṣṭyādīnāmaṅgānāṃ vidhirāmnātaḥ | sa ca vidhirjyotiṣṭomasya prathamasaṃsthāviśeṣe 'gniṣṭome yathā pravṛttaḥ, tathaivokthyādiṣvapi pravartate | kutaḥ | prakaraṇasaṃbandhasya samānatvāt | kiṃca- yathāgniṣṭomaḥ phalatvādaṅgavidhibhiḥ saṃyujyate, evamukthyādayo 'pi | teṣāṃ ca phalamevamāmnāyate-'paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt' 'ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta' 'atirātreṇa prajākāmaṃ yājayet' iti | tasmāt - saptasvapi saṃsthāsu samāno 'ṅgavidhiḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadetadukthyādīnāṃ phalamudāhṛtam, tattu teṣāṃ vikāratvaṃ gamayati | 'kāmyo guṇaḥ śrūyamāṇo nityamartha vikṛtya niviśate' iti nyāyādyathā godohanaguṇo nityaṃ camasasādhanakamapāṃ praṇayanaṃ vikṛtya niviśate,evamukthyaguṇo nityāmagniṣṭomasya saṃsthāṃ vikṛtya saṃsthāntaratvaṃ gamayati | tato 'gniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādaya iti na sarvasaṃsthāsādhāraṇaṃ prakaraṇam, kiṃtu - agniṣṭomasyai vāsādhāraṇama | nanu- 'jyotiṣṭomena yajeta' ityuktatvājjyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇam, na tvagniṣṭomasaṃsthāyāḥ- iti cet | bāḍham | asā jyotiṣṭomo na kadācidapyagniṣṭomaṃ vyabhicarati | ukthyādīnāmapyantarbhāvitāgniṣṭomakatvāt | ukthyādīṃstu vyabhicarati | vināpi tairagniṣṭomaśśāyāṃ jyotiṣṭomatvasaṃbhavāt | ato 'gniṣṭomasaṃsthasya jyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇaṃ sattatraiva dīkṣaṇīyādyaṅgavidhiṃ niveśayati | ukthyādiṣu codakādaṅgānyatidiśyante
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.