------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽयस्य पर्णमयी जूहूर्भवति, न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ इति । तत्र- अव्यभिचरितक्रतुसंबन्धवतीं जुहूमाश्रित्य तद्धेतुः पर्णवृक्षो वाक्येन विधीयते- ऽया जुहूः सा पर्णमयीऽ इति । वाक्यं च प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यमेव प्रवर्तते । उभयत्राऽश्रयभूताया जुह्वाः सत्वात् । तस्मात्- प्रकृतिविकृत्योरूमयोरप्ययं विधिः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- किमयं विधिर्विकृतौ चोदकात्पूर्वे निविशते, पश्चाद्वा । नाऽद्यः । आश्रयभूताया जुह्वाश्चोदकमन्तरेणासंभवात् । द्वितीये तु पर्णत्वमपि जुह्वा सहैव चोदकेनातिदिश्यते । तत्र पुनर्विधिवैयर्थ्यादयं विधिः प्रकृतिमात्रगः । एवं ऽयस्य स्वादिरः स्त्रुबो भवतिऽ इत्युदाहरणीयम्
------------------ anārabhya śrūyate- 'yasya parṇamayī jūhūrbhavati, na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' iti | tatra- avyabhicaritakratusaṃbandhavatīṃ juhūmāśritya taddhetuḥ parṇavṛkṣo vākyena vidhīyate- 'yā juhūḥ sā parṇamayī' iti | vākyaṃ ca prakṛtivikṛtyostulyameva pravartate | ubhayatrā'śrayabhūtāyā juhvāḥ satvāt | tasmāt- prakṛtivikṛtyorūmayorapyayaṃ vidhiḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- kimayaṃ vidhirvikṛtau codakātpūrve niviśate, paścādvā | nā'dyaḥ | āśrayabhūtāyā juhvāścodakamantareṇāsaṃbhavāt | dvitīye tu parṇatvamapi juhvā sahaiva codakenātidiśyate | tatra punarvidhivaiyarthyādayaṃ vidhiḥ prakṛtimātragaḥ | evaṃ 'yasya svādiraḥ strubo bhavati' ityudāharaṇīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽसप्तदश सामिधेनीरनुब्रूयात्ऽ इति । ऽप्रवो वाजा अभिद्यवऽ - इत्याद्या अग्निसमिन्धनार्था ऋचः सामिधेन्यः । तासां साप्तदश्यं पूर्वभ्यायेन प्रकृतिगतम् । यदि प्रकृतौ ऽपञ्चदश सामिधेनीरन्वाहऽ इति विधिः स्यात्, तर्हि पाञ्चदश्यसाप्तदश्ये विकल्पेयाताम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- विकृतावेव साप्तदश्यं निविशते । प्रकृतौ पाञ्चदश्येनावरुद्धानां सामिधेनीनां संख्याकाङ्क्षाया अभावात् । न च - प्राञ्चदश्यसाप्तदश्यवाक्ययोः समानबलत्वादवरोधा भावः- इति शङ्कनीयम् । पाञ्चदश्ये प्रकरणानुग्रहस्याधिकत्वात् । तस्मात्- मित्रविन्दाध्वर कल्पादिविकृतौ साप्तदश्यमवतिष्ठते । न चात्र पूर्वन्यायो ऽस्ति । साप्तदश्यस्य चोदकप्राप्त्यभावेन पुनर्विधाने दोषाभावात्
------------------ anārabhya śrūyate- 'saptadaśa sāmidhenīranubrūyāt' iti | 'pravo vājā abhidyava' - ityādyā agnisamindhanārthā ṛcaḥ sāmidhenyaḥ | tāsāṃ sāptadaśyaṃ pūrvabhyāyena prakṛtigatam | yadi prakṛtau 'pañcadaśa sāmidhenīranvāha' iti vidhiḥ syāt, tarhi pāñcadaśyasāptadaśye vikalpeyātām- iti prāpte, - brūmaḥ- vikṛtāveva sāptadaśyaṃ niviśate | prakṛtau pāñcadaśyenāvaruddhānāṃ sāmidhenīnāṃ saṃkhyākāṅkṣāyā abhāvāt | na ca - prāñcadaśyasāptadaśyavākyayoḥ samānabalatvādavarodhā bhāvaḥ- iti śaṅkanīyam | pāñcadaśye prakaraṇānugrahasyādhikatvāt | tasmāt- mitravindādhvara kalpādivikṛtau sāptadaśyamavatiṣṭhate | na cātra pūrvanyāyo 'sti | sāptadaśyasya codakaprāptyabhāvena punarvidhāne doṣābhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽसप्तदशानुब्रूयाद्वैश्यस्यऽ इति विहितं वैश्यनिमित्तं साप्तदश्यं पूर्वन्यायेन विकृतिगतम्- इति चेत् । मैवम् । नैमित्तिकेनानेन वचनेन प्रकृतिगतस्य नित्यस्य पाञ्चदश्यस्य वैश्यव्यतिरिक्त विषयतया संकोचनीयत्वात् । नित्यं सामान्यरूपतया सावकाशत्वेन च दुर्बलम् । नैमित्तिकं तु विशेषरूपत्वनिरवकाशत्वाभ्यां प्रबलम् । तस्मात्- वैश्यनिमित्तकं साप्तदश्यं प्रकृताववतिष्ठते । अत्र भाष्यकारो ऽन्यदुदाजहार- ऽचमसेनापः प्रणयेव्गोदोहनेन पशुकामस्यऽ इति । तत्र- प्रकृतेश्चमसेनावरुद्धत्वाद्गोदोहनं विकृतौ- इति पूर्वपक्षः । कामनानिमित्तकेन गोदोहनेन नित्यस्य चमसस्य निष्कामविषयतया संकोचनीयत्वात्प्रकृतावेव गोदोहनम्- इति राद्धान्तः
------------------ 'saptadaśānubrūyādvaiśyasya' iti vihitaṃ vaiśyanimittaṃ sāptadaśyaṃ pūrvanyāyena vikṛtigatam- iti cet | maivam | naimittikenānena vacanena prakṛtigatasya nityasya pāñcadaśyasya vaiśyavyatirikta viṣayatayā saṃkocanīyatvāt | nityaṃ sāmānyarūpatayā sāvakāśatvena ca durbalam | naimittikaṃ tu viśeṣarūpatvaniravakāśatvābhyāṃ prabalam | tasmāt- vaiśyanimittakaṃ sāptadaśyaṃ prakṛtāvavatiṣṭhate | atra bhāṣyakāro 'nyadudājahāra- 'camasenāpaḥ praṇayevgodohanena paśukāmasya' iti | tatra- prakṛteścamasenāvaruddhatvādgodohanaṃ vikṛtau- iti pūrvapakṣaḥ | kāmanānimittakena godohanena nityasya camasasya niṣkāmaviṣayatayā saṃkocanīyatvātprakṛtāveva godohanam- iti rāddhāntaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते- ऽअग्नये पवमानायाष्टादशकपालं निर्वपत्, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचयेऽ इति । ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीतऽ इति च । तत्र- आधानं पवमानादीष्टीनामङ्गं भवेत् । कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकप्राप्तानामाहवमनीयाद्यग्नीनामिष्ट्यङ्गत्वे सत्यग्निद्वारा तत्संस्काररूपस्याऽधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वात् - इति चेत् । मैवम् । न ह्येतदाधानं कस्यचित्क्रतोः प्रकरणे पठितम् । किंतु - अनारभ्याधीतम् । अतो न कस्याप्येतदङ्गम्, किंत्वाधानवदिष्टीनामप्यग्निसंस्कारार्थत्वात्परस्परं नास्त्यङ्गाङ्गिभावशङ्का । ननु- पवमानेष्ठ्यङ्गत्वाभावे ऽग्निसंस्कारवैयर्थ्यादग्निद्वारा तदङ्गत्वं युक्तम्- इति चेत् । न । संस्कृनामग्नीनामग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुषु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगावगमात् । तस्मात्- नाऽधानमङ्गम्
------------------ idamāmnāyate- 'agnaye pavamānāyāṣṭādaśakapālaṃ nirvapat, agnaye pāvakāya, agnaye śucaye' iti | 'vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta' iti ca | tatra- ādhānaṃ pavamānādīṣṭīnāmaṅgaṃ bhavet | kutaḥ | darśapūrṇamāsavikṛtiṣu pavamānādīṣṭiṣu codakaprāptānāmāhavamanīyādyagnīnāmiṣṭyaṅgatve satyagnidvārā tatsaṃskārarūpasyā'dhānasyāpi tadaṅgatāyā anivāryatvāt - iti cet | maivam | na hyetadādhānaṃ kasyacitkratoḥ prakaraṇe paṭhitam | kiṃtu - anārabhyādhītam | ato na kasyāpyetadaṅgam, kiṃtvādhānavadiṣṭīnāmapyagnisaṃskārārthatvātparasparaṃ nāstyaṅgāṅgibhāvaśaṅkā | nanu- pavamāneṣṭhyaṅgatvābhāve 'gnisaṃskāravaiyarthyādagnidvārā tadaṅgatvaṃ yuktam- iti cet | na | saṃskṛnāmagnīnāmagnihotrādyuttarakratuṣu tattadvākyairviniyogāvagamāt | tasmāt- nā'dhānamaṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रनाड्या प्रकृतौ निविष्टम्, तथैवाग्निप्रनाड्या तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृतौ निविशते- इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुह्वा आकारः- लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरत्निमात्रदैर्घ्य हसमुखत्वत्वग्बिलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं क्रतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तत्र यदि लौकिकाकारमात्रे पर्यवस्यति, तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्ठान्तरेणापि तदाकारस्य सुसंपादत्वात् । अचो ऽपूर्वीयत्वाय पर्णः क्रतौ प्रविष्टः । आहवनीयादीनां त्वेक एव शास्त्रीयाकारः । स च विङिबलादाधानेनैव जन्यते, नान्यथा । तस्मादाधानस्य क्रतुप्रवेशं विनैव शास्त्रीवाहवनीयाद्याकारसंपादनसमर्थ त्वादग्निहोत्रेण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्प्रकृतावप्रविश्याग्नीनुत्पाद्य क्रतुवत्स्वात त्र्येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितसुवर्णव्रीह्यादिवदाधानसंपादितानां स्वतन्त्राणा मेवाऽहवनीयाद्यग्नीनां पश्चाद्वाक्यैः क्रतुषु विनियोगो ऽस्तु
------------------ anārabhyādhītaṃ parṇamayītvaṃ yathā juhūpranāḍyā prakṛtau niviṣṭam, tathaivāgnipranāḍyā tatsaṃskārarūpamādhānaṃ prakṛtau niviśate- iti cet | maivam | vaiṣamyāt | dvividho hi juhvā ākāraḥ- laukikaḥ śāstrīyaśca | aratnimātradairghya hasamukhatvatvagbilatvādirūpo dṛśyamāno laukikaḥ | apūrvīyatvākārastu śāstrīyaḥ | tayorapūrvīyatvaṃ kratupraveśamantareṇa nāsti | tatra yadi laukikākāramātre paryavasyati, tadā parṇamayītvaṃ viphalaṃ bhavet | kāṣṭhāntareṇāpi tadākārasya susaṃpādatvāt | aco 'pūrvīyatvāya parṇaḥ kratau praviṣṭaḥ | āhavanīyādīnāṃ tveka eva śāstrīyākāraḥ | sa ca viṅibalādādhānenaiva janyate, nānyathā | tasmādādhānasya kratupraveśaṃ vinaiva śāstrīvāhavanīyādyākārasaṃpādanasamartha tvādagnihotreṇa tatsaṃyujyate | tathā sati parṇavaiṣamyātprakṛtāvapraviśyāgnīnutpādya kratuvatsvāta tryeṇāvatiṣṭhate | tato laukikopāyasaṃpāditasuvarṇavrīhyādivadādhānasaṃpāditānāṃ svatantrāṇā mevā'havanīyādyagnīnāṃ paścādvākyaiḥ kratuṣu viniyogo 'stu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ पावमानादीष्टिभिराहवनीयाद्यग्नयः संस्क्रियन्ते । संस्कृतेष्वग्निष्वग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादि क्रतवःप्रवर्तन्ते । तथा सति- विमताः पवमानेष्टयस्ताभिरिष्टिभिः संस्कृते बह्नौ कर्तव्याः, इष्टित्वात्, इतरेष्टिवत् । चोदको ऽप्येवं । सत्यनुगृहीतो भवति । एताभिरिष्टिभिः संस्कृते बह्नौ प्रकृत्यनुष्ठानात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- यद्यपि पवमानेष्टिर्विकृतिः, तथापि चोदको न तस्यां पवमानेष्टौ पवमानेष्टि मतिदेष्टुं प्रभवति । प्रकृतौ प्रयाजादिवत्पवमानेष्टेरङ्गत्वाभावात् । किंच- ऽएतस्याः पवमानेष्टेः संस्कृताग्निसिद्ध्यर्थ पवमानेष्ट्यन्तराङ्गीकारे तत्रापि तथाऽ इत्यनवस्थायामिष्टिरेव न सिध्येत् । तस्मात्- ताभिरिष्टिभिरसंस्कृते वह्नौ पवमानेष्टयः कर्तव्याः
------------------ pāvamānādīṣṭibhirāhavanīyādyagnayaḥ saṃskriyante | saṃskṛteṣvagniṣvagnihotradarśapūrṇamāsādi kratavaḥpravartante | tathā sati- vimatāḥ pavamāneṣṭayastābhiriṣṭibhiḥ saṃskṛte bahnau kartavyāḥ, iṣṭitvāt, itareṣṭivat | codako 'pyevaṃ | satyanugṛhīto bhavati | etābhiriṣṭibhiḥ saṃskṛte bahnau prakṛtyanuṣṭhānāt- iti prāpte- brūmaḥ- yadyapi pavamāneṣṭirvikṛtiḥ, tathāpi codako na tasyāṃ pavamāneṣṭau pavamāneṣṭi matideṣṭuṃ prabhavati | prakṛtau prayājādivatpavamāneṣṭeraṅgatvābhāvāt | kiṃca- 'etasyāḥ pavamāneṣṭeḥ saṃskṛtāgnisiddhyartha pavamāneṣṭyantarāṅgīkāre tatrāpi tathā' ityanavasthāyāmiṣṭireva na sidhyet | tasmāt- tābhiriṣṭibhirasaṃskṛte vahnau pavamāneṣṭayaḥ kartavyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अग्नीषोमीयः, सवनीयः, अनुबन्ध्यश्च, इत्येते त्रयः पशवो ज्योतिष्टोमप्रकरणे समाम्नाताः । पशुधर्माश्चोपाकरणपर्यग्निकरणादयस्तत्राऽम्नाताः । ऽप्रजापतेर्जायमानाःऽ ऽइमं पशुम्ऽ- इत्याभ्यामृग्भ्यां पशोरुपस्पर्शनमुपाकरणम् । दर्भज्वालया त्रिः प्रदक्षिणीकरणं पर्यग्निकरणम् । त एते धर्मास्त्रिष्वपि पशुषु साधारण्येन विधीयन्ते । त्रयाणामपि ज्योतिष्टोमप्रकरणपाठसाम्यात् । ननु ज्योतिष्ठोमस्य प्रकरणे पठितानेतान्धर्मान्स एव ग्रहीष्यति, न तु पशवः- इति चेत् । न । तस्य सोमयागत्वात् । सोमो ह्यभिषवादीन्धर्मानाका ङ्क्षति, न तु यूपनियोजनविशसनादीन् । तस्मात्- अङ्गिन्यनर्थकाः सन्तो ऽङ्गेषु निविशमाना अविशेषतस्त्रिष्वपि पशुष्ववतिष्ठन्ते- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्त्यत्र विशेषः संनिधिलक्षणः । सौत्यनामकादह्नः प्राचीन औपवसथ्यनामके ऽह्नि धिष्ण्यनिर्माणादूर्ध्वमेते धर्मा आम्नाताः । अग्नीषोमीयस्यापि तदेव स्थानम् । सवनीयस्तु सौत्ये ऽहनि श्रूयते- ऽआश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोतिऽ इति । अनुबन्ध्यस्त्ववभृथान्ते समाम्नातः । ततः संनिधिना ते धर्मा अग्नीषोमीये संबध्यन्ते, सवनीयानुबन्ध्ययोस्तु चोदकादतिदिश्यन्ते
------------------ agnīṣomīyaḥ, savanīyaḥ, anubandhyaśca, ityete trayaḥ paśavo jyotiṣṭomaprakaraṇe samāmnātāḥ | paśudharmāścopākaraṇaparyagnikaraṇādayastatrā'mnātāḥ | 'prajāpaterjāyamānāḥ' 'imaṃ paśum'- ityābhyāmṛgbhyāṃ paśorupasparśanamupākaraṇam | darbhajvālayā triḥ pradakṣiṇīkaraṇaṃ paryagnikaraṇam | ta ete dharmāstriṣvapi paśuṣu sādhāraṇyena vidhīyante | trayāṇāmapi jyotiṣṭomaprakaraṇapāṭhasāmyāt | nanu jyotiṣṭhomasya prakaraṇe paṭhitānetāndharmānsa eva grahīṣyati, na tu paśavaḥ- iti cet | na | tasya somayāgatvāt | somo hyabhiṣavādīndharmānākā ṅkṣati, na tu yūpaniyojanaviśasanādīn | tasmāt- aṅginyanarthakāḥ santo 'ṅgeṣu niviśamānā aviśeṣatastriṣvapi paśuṣvavatiṣṭhante- iti prāpte- brūmaḥ- astyatra viśeṣaḥ saṃnidhilakṣaṇaḥ | sautyanāmakādahnaḥ prācīna aupavasathyanāmake 'hni dhiṣṇyanirmāṇādūrdhvamete dharmā āmnātāḥ | agnīṣomīyasyāpi tadeva sthānam | savanīyastu sautye 'hani śrūyate- 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyā'gneyaṃ savanīyaṃ paśumupākaroti' iti | anubandhyastvavabhṛthānte samāmnātaḥ | tataḥ saṃnidhinā te dharmā agnīṣomīye saṃbadhyante, savanīyānubandhyayostu codakādatidiśyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ दर्शपूर्णमासंप्रकरणे - पलाशशाखाछेदनम्, तया शाखया वत्सापाकरणम्, इत्यादयो दोहधर्माः समाम्नाताः । दोहौ च द्वौ विद्येते-अमावास्यायां रात्रावेको दोहः । प्रतिपदि प्रातरपरो दोहः । तत्र पूर्वन्यायेन प्राथमिके सायंदोहे प्रथमश्रुतास्ते धर्मा व्यवतिष्ठन्ते- इति चेत् । मैवम् । वेषम्यात् । पूर्वत्र हि सोमे विशसनादिधर्माणामनन्वयात्प्रकरणमानर्थक्यप्रति हतम् । इह तु नास्त्यानर्थक्यप्रतिहतिः । ततः प्रकरणेन स्थानं बाधित्वा द्वयोर्दोहयोस्ते धर्मा अभ्युपेयाः
------------------ darśapūrṇamāsaṃprakaraṇe - palāśaśākhāchedanam, tayā śākhayā vatsāpākaraṇam, ityādayo dohadharmāḥ samāmnātāḥ | dohau ca dvau vidyete-amāvāsyāyāṃ rātrāveko dohaḥ | pratipadi prātaraparo dohaḥ | tatra pūrvanyāyena prāthamike sāyaṃdohe prathamaśrutāste dharmā vyavatiṣṭhante- iti cet | maivam | veṣamyāt | pūrvatra hi some viśasanādidharmāṇāmananvayātprakaraṇamānarthakyaprati hatam | iha tu nāstyānarthakyapratihatiḥ | tataḥ prakaraṇena sthānaṃ bādhitvā dvayordohayoste dharmā abhyupeyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ज्योतिष्टोमे प्रातःसवने सन्त्यैन्द्रवायवादयो ग्रहाः, माध्यंदिने सवने मरुत्वतीयादयः, तृतीयसवन आदित्यादयः । तत्र सादनसंमार्गादयो धर्माः प्रातःसवनीयग्रहसंनिधावाम्नायन्ते - ऽउपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते, अनुपोप्ते ध्रुवःऽ इति । ऽदशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टिऽ इति च । ध्रुवव्यतिरिक्तानां ग्रहाणामधस्तान्मृत्तिकोपवेशनं कृत्वा तत्र सादनम्, ध्रुवस्य तु न तथा । पूर्वाधिकरणे शाशाहरणादयः प्रधानयोर्दधिपयसोर्र्धमाः समाम्नाताः । तच्च दधि पूर्वोद्युः सायंदोहमन्तरेण न सिध्यतीति तत्सिद्ध्यर्थे केवलं सायं दुह्यते, न तु सायंदोहस्यासाधारण त्वेन धर्मैः सहैकस्मिन्देशे पाठो ऽस्तीति स्थानं न निश्चितम्, इह तु तन्निश्चितमिति प्रातःसवन एव ते धर्मा इति चेत् । मैवम् । सादनादीनां वाक्येन ग्रहधर्मत्वं, प्रकरणेन ज्योतिष्टोमधर्मत्वं चावगम्यते । तस्मिन्निश्चितमपि स्थानं वाक्यप्रकरणाभ्यां बाधित्वा त्रिषु सबनेषु सादनादयो ऽवतिष्ठन्ते
------------------ jyotiṣṭome prātaḥsavane santyaindravāyavādayo grahāḥ, mādhyaṃdine savane marutvatīyādayaḥ, tṛtīyasavana ādityādayaḥ | tatra sādanasaṃmārgādayo dharmāḥ prātaḥsavanīyagrahasaṃnidhāvāmnāyante - 'upopte 'nye grahāḥ sādyante, anupopte dhruvaḥ' iti | 'daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭi' iti ca | dhruvavyatiriktānāṃ grahāṇāmadhastānmṛttikopaveśanaṃ kṛtvā tatra sādanam, dhruvasya tu na tathā | pūrvādhikaraṇe śāśāharaṇādayaḥ pradhānayordadhipayasorrdhamāḥ samāmnātāḥ | tacca dadhi pūrvodyuḥ sāyaṃdohamantareṇa na sidhyatīti tatsiddhyarthe kevalaṃ sāyaṃ duhyate, na tu sāyaṃdohasyāsādhāraṇa tvena dharmaiḥ sahaikasmindeśe pāṭho 'stīti sthānaṃ na niścitam, iha tu tanniścitamiti prātaḥsavana eva te dharmā iti cet | maivam | sādanādīnāṃ vākyena grahadharmatvaṃ, prakaraṇena jyotiṣṭomadharmatvaṃ cāvagamyate | tasminniścitamapi sthānaṃ vākyaprakaraṇābhyāṃ bādhitvā triṣu sabaneṣu sādanādayo 'vatiṣṭhante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अनारभ्य द्वौ ग्रहौ श्रुतौ- ऽअंशुं गृह्णातिऽ इति, ऽअदाभ्यं गृह्णातिऽ इति च । तयोः सादनसंमार्गादयो ग्रहधर्मा न विद्यन्ते । कुतः । आरभ्याधीतेष्वैन्द्रवायवादिष्वेव प्रकरणेन व्यवस्थापितत्वात् - इति चेत् । मैवम् । ऽग्रहाः साद्यन्तेऽ इत्यादिवाक्येन ग्रहधर्मत्वावगमे तयोरपि ग्रहयोरनिवार्य त्वात् । न चैन्द्रवायवादयः प्रकरणिनः । ज्योतिष्ठोमो हि प्रकरणी । तस्मात्सन्ति तयोर्र्धमाः
------------------ anārabhya dvau grahau śrutau- 'aṃśuṃ gṛhṇāti' iti, 'adābhyaṃ gṛhṇāti' iti ca | tayoḥ sādanasaṃmārgādayo grahadharmā na vidyante | kutaḥ | ārabhyādhīteṣvaindravāyavādiṣveva prakaraṇena vyavasthāpitatvāt - iti cet | maivam | 'grahāḥ sādyante' ityādivākyena grahadharmatvāvagame tayorapi grahayoranivārya tvāt | na caindravāyavādayaḥ prakaraṇinaḥ | jyotiṣṭhomo hi prakaraṇī | tasmātsanti tayorrdhamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽचित्रिणीरुपदधातिऽ इति । अग्निप्रकरणे चेष्टकानां धर्माः श्रुताः- ऽअखण्डामकृष्णां कुर्यात्ऽ इति । पूर्वत्र- अंश्वदाभ्ययोरुत्पत्तिवाक्यस्यानारभ्याधीतत्वे ऽपि विनियोजकवाक्यं प्रकरणाधीतम् । चित्रिण्यादिनामकानां त्विष्टकाविशेषाणां विनियोजकं वाक्यमप्यनारभ्याघीतम् । तच्च चित्यन्तरे ताश्चित्रिणीर्विनियुङ्क्ते । अखण्डत्वादिधर्मास्तु षण्णां चितीनां मध्ये प्रथमचितावाम्नाताः । तस्मात्- ते चित्रिण्यादिषु नोचिताः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्युत्पत्तिविनियोजकवाक्ययोरन्यतरस्यापि प्रकरणपाठो नास्ति, तथापि ऽय एवं विद्वानग्निं चिनुतेऽ इति प्रकृतं यदेतदग्न्यपूर्वे तत्संबन्धित्वेनैवचित्रिण्यादयो ऽप्यप्रकरण पठितेनापि वाक्येन विनियुज्यन्ते । अखण्डत्वादयञ्चाग्निसाधनभूतेष्टकाधर्माः, न तु प्रथमचिति धर्माः । तस्मात्- अग्निसाधनभूतासु चित्रिण्यादीष्टकास्वपि ते सन्ति
------------------ anārabhya śrūyate- 'citriṇīrupadadhāti' iti | agniprakaraṇe ceṣṭakānāṃ dharmāḥ śrutāḥ- 'akhaṇḍāmakṛṣṇāṃ kuryāt' iti | pūrvatra- aṃśvadābhyayorutpattivākyasyānārabhyādhītatve 'pi viniyojakavākyaṃ prakaraṇādhītam | citriṇyādināmakānāṃ tviṣṭakāviśeṣāṇāṃ viniyojakaṃ vākyamapyanārabhyāghītam | tacca cityantare tāścitriṇīrviniyuṅkte | akhaṇḍatvādidharmāstu ṣaṇṇāṃ citīnāṃ madhye prathamacitāvāmnātāḥ | tasmāt- te citriṇyādiṣu nocitāḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadyapyutpattiviniyojakavākyayoranyatarasyāpi prakaraṇapāṭho nāsti, tathāpi 'ya evaṃ vidvānagniṃ cinute' iti prakṛtaṃ yadetadagnyapūrve tatsaṃbandhitvenaivacitriṇyādayo 'pyaprakaraṇa paṭhitenāpi vākyena viniyujyante | akhaṇḍatvādayañcāgnisādhanabhūteṣṭakādharmāḥ, na tu prathamaciti dharmāḥ | tasmāt- agnisādhanabhūtāsu citriṇyādīṣṭakāsvapi te santi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ न्यग्रोधमुकुलरूपस्य फलस्य पिष्टं चम्यते यत्र स फलचमसः । स च नैमित्तिकः । राजन्यवैश्यौ निमित्तीकृत्य विहितत्वात् । सोमस्तु नित्यः । उपाधिक्रममप्यनुपजीव्यैव ऽसोमेन यजेतऽ इति विहितत्वात् । तस्य च नित्वस्य सोमस्य यथा यागसाधनत्वम्, तथा फलचमसस्यापि तदस्ति । तस्मात् ऽसोममभिपुणोतिऽ ऽसोमं क्रीणातिऽ इत्यादयो यागद्रव्य संस्कारविधयः सोम इव फलचमसे ऽपि प्रवर्तन्ते- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नित्या अभिक्वादिसंस्कारा नित्यं सोमं संस्कार्य लब्ध्वा चरितार्थाः सन्तो नान्यं संस्कार्यमपेक्षन्ते । फलचमसस्तु सोयविकारत्वात्पश्चाद्भावी । ततो निरपेक्षाः संस्कारविधयो न तत्र प्रवर्तन्ते । न चैतावता संस्काराभावः । चोदकेन तत्सिद्धः । तस्मात्- सोममात्रसंबन्धिनो विधयः
------------------ nyagrodhamukularūpasya phalasya piṣṭaṃ camyate yatra sa phalacamasaḥ | sa ca naimittikaḥ | rājanyavaiśyau nimittīkṛtya vihitatvāt | somastu nityaḥ | upādhikramamapyanupajīvyaiva 'somena yajeta' iti vihitatvāt | tasya ca nitvasya somasya yathā yāgasādhanatvam, tathā phalacamasasyāpi tadasti | tasmāt 'somamabhipuṇoti' 'somaṃ krīṇāti' ityādayo yāgadravya saṃskāravidhayaḥ soma iva phalacamase 'pi pravartante- iti prāpte, - brūmaḥ- nityā abhikvādisaṃskārā nityaṃ somaṃ saṃskārya labdhvā caritārthāḥ santo nānyaṃ saṃskāryamapekṣante | phalacamasastu soyavikāratvātpaścādbhāvī | tato nirapekṣāḥ saṃskāravidhayo na tatra pravartante | na caitāvatā saṃskārābhāvaḥ | codakena tatsiddhaḥ | tasmāt- somamātrasaṃbandhino vidhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽव्रीहिभिर्यजेतऽ इति विहितानां व्रीहीणामसंभवे नीबाराः प्रतिनिधित्वेन स्वीकार्या इति वक्ष्यते । तत्र पूर्वन्यायेनावघातादिविधयो व्रीहिषु कृतार्थाः पश्चाद्भाविनि नीवारादौ न प्रवर्तन्ते- इति चेत् । मैवम् । व्रीहिशब्दो हि जातिविशेषेणाऽकारविशेषेण वोपेतं द्रव्यमाचष्टे । नीवारेषु जातितो व्रीहिशब्दार्थत्वाभावे ऽप्याकारतो व्रीहिशब्दार्थत्वेन ऽव्रीहीनवहन्तिऽ इति विधिः प्रवर्तते । यथा व्रीहिजातावेव समीचीनानां व्रीहीणामभावे जलवह्न्याद्युपघातेन सारविकलेष्वपि विधिः, तथा जातिविकलेष्वपि ब्रीहिषु मुख्यैकदेशरूपत्वाद्विधिरस्तु
------------------ 'vrīhibhiryajeta' iti vihitānāṃ vrīhīṇāmasaṃbhave nībārāḥ pratinidhitvena svīkāryā iti vakṣyate | tatra pūrvanyāyenāvaghātādividhayo vrīhiṣu kṛtārthāḥ paścādbhāvini nīvārādau na pravartante- iti cet | maivam | vrīhiśabdo hi jātiviśeṣeṇā'kāraviśeṣeṇa vopetaṃ dravyamācaṣṭe | nīvāreṣu jātito vrīhiśabdārthatvābhāve 'pyākārato vrīhiśabdārthatvena 'vrīhīnavahanti' iti vidhiḥ pravartate | yathā vrīhijātāveva samīcīnānāṃ vrīhīṇāmabhāve jalavahnyādyupaghātena sāravikaleṣvapi vidhiḥ, tathā jātivikaleṣvapi brīhiṣu mukhyaikadeśarūpatvādvidhirastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽयदि सोमं न विन्देत, पूति(ती) कानभिषुणुयात्ऽ इति श्रूयते । तत्र सोमाभावं निमित्तीकृत्य पूतीकलताखण्डानां विहितत्वात्फलचमसवन्नैमित्तिकत्वेन सोमाभिषवक्रयादिविधिः पूतीकेषु न तुल्यः- इति चेत् । मैवम् । नीवारबत्प्रतिनिधित्वात् । ननु- प्रतिनिधित्वे स्वयमेवोपादित्सितत्वाद्विधिर्नापेक्षितः । अत एव नीवारेषु विधिर्न श्रुतः- इति चेत् । न । विधेर्नियमार्थत्वस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वात् । तस्मात्- अभिषवक्रयादिविधिः सोमपूतीकयोस्तुल्यः
------------------ 'yadi somaṃ na vindeta, pūti(tī) kānabhiṣuṇuyāt' iti śrūyate | tatra somābhāvaṃ nimittīkṛtya pūtīkalatākhaṇḍānāṃ vihitatvātphalacamasavannaimittikatvena somābhiṣavakrayādividhiḥ pūtīkeṣu na tulyaḥ- iti cet | maivam | nīvārabatpratinidhitvāt | nanu- pratinidhitve svayamevopāditsitatvādvidhirnāpekṣitaḥ | ata eva nīvāreṣu vidhirna śrutaḥ- iti cet | na | vidherniyamārthatvasya ṣaṣṭhe vakṣyamāṇatvāt | tasmāt- abhiṣavakrayādividhiḥ somapūtīkayostulyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ज्योतिष्टोमः- स्वयमेको ऽपि समाप्तिभेदाद्भिद्यते । यज्ञायज्ञियस्तोत्रेण समाप्तौ ऽअग्निष्टोमःऽ इत्युच्यते । तस्मादपि स्तोत्रादूर्ध्वमुक्थ्यस्तोत्रेण समाप्तौ ऽउक्थ्यःऽ इत्युच्यते । एवं षोडश्यादयो ऽपि । तादृशस्य सप्तसंस्थावतो ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे दीक्षणीयेष्टिप्रायणीयेष्ट्यादीनामङ्गानां विधिराम्नातः । स च विधिर्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थाविशेषे ऽग्निष्टोमे यथा प्रवृत्तः, तथैवोक्थ्यादिष्वपि प्रवर्तते । कुतः । प्रकरणसंबन्धस्य समानत्वात् । किंच- यथाग्निष्टोमः फलत्वादङ्गविधिभिः संयुज्यते, एवमुक्थ्यादयो ऽपि । तेषां च फलमेवमाम्नायते-ऽपशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात्ऽ ऽषोडशिना वीर्यकामः स्तुवीतऽ ऽअतिरात्रेण प्रजाकामं याजयेत्ऽ इति । तस्मात् - सप्तस्वपि संस्थासु समानो ऽङ्गविधिः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यदेतदुक्थ्यादीनां फलमुदाहृतम्, तत्तु तेषां विकारत्वं गमयति । ऽकाम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य निविशतेऽ इति न्यायाद्यथा गोदोहनगुणो नित्यं चमससाधनकमपां प्रणयनं विकृत्य निविशते,एवमुक्थ्यगुणो नित्यामग्निष्टोमस्य संस्थां विकृत्य संस्थान्तरत्वं गमयति । ततो ऽग्निष्टोमस्य गुणविकारा उक्थ्यादय इति न सर्वसंस्थासाधारणं प्रकरणम्, किंतु - अग्निष्टोमस्यै वासाधारणम । ननु- ऽज्योतिष्टोमेन यजेतऽ इत्युक्तत्वाज्ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणम्, न त्वग्निष्टोमसंस्थायाः- इति चेत् । बाढम् । असा ज्योतिष्टोमो न कदाचिदप्यग्निष्टोमं व्यभिचरति । उक्थ्यादीनामप्यन्तर्भाविताग्निष्टोमकत्वात् । उक्थ्यादींस्तु व्यभिचरति । विनापि तैरग्निष्टोमश्शायां ज्योतिष्टोमत्वसंभवात् । अतो ऽग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणं सत्तत्रैव दीक्षणीयाद्यङ्गविधिं निवेशयति । उक्थ्यादिषु चोदकादङ्गान्यतिदिश्यन्ते
------------------ jyotiṣṭomaḥ- svayameko 'pi samāptibhedādbhidyate | yajñāyajñiyastotreṇa samāptau 'agniṣṭomaḥ' ityucyate | tasmādapi stotrādūrdhvamukthyastotreṇa samāptau 'ukthyaḥ' ityucyate | evaṃ ṣoḍaśyādayo 'pi | tādṛśasya saptasaṃsthāvato jyotiṣṭomasya prakaraṇe dīkṣaṇīyeṣṭiprāyaṇīyeṣṭyādīnāmaṅgānāṃ vidhirāmnātaḥ | sa ca vidhirjyotiṣṭomasya prathamasaṃsthāviśeṣe 'gniṣṭome yathā pravṛttaḥ, tathaivokthyādiṣvapi pravartate | kutaḥ | prakaraṇasaṃbandhasya samānatvāt | kiṃca- yathāgniṣṭomaḥ phalatvādaṅgavidhibhiḥ saṃyujyate, evamukthyādayo 'pi | teṣāṃ ca phalamevamāmnāyate-'paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt' 'ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta' 'atirātreṇa prajākāmaṃ yājayet' iti | tasmāt - saptasvapi saṃsthāsu samāno 'ṅgavidhiḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadetadukthyādīnāṃ phalamudāhṛtam, tattu teṣāṃ vikāratvaṃ gamayati | 'kāmyo guṇaḥ śrūyamāṇo nityamartha vikṛtya niviśate' iti nyāyādyathā godohanaguṇo nityaṃ camasasādhanakamapāṃ praṇayanaṃ vikṛtya niviśate,evamukthyaguṇo nityāmagniṣṭomasya saṃsthāṃ vikṛtya saṃsthāntaratvaṃ gamayati | tato 'gniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādaya iti na sarvasaṃsthāsādhāraṇaṃ prakaraṇam, kiṃtu - agniṣṭomasyai vāsādhāraṇama | nanu- 'jyotiṣṭomena yajeta' ityuktatvājjyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇam, na tvagniṣṭomasaṃsthāyāḥ- iti cet | bāḍham | asā jyotiṣṭomo na kadācidapyagniṣṭomaṃ vyabhicarati | ukthyādīnāmapyantarbhāvitāgniṣṭomakatvāt | ukthyādīṃstu vyabhicarati | vināpi tairagniṣṭomaśśāyāṃ jyotiṣṭomatvasaṃbhavāt | ato 'gniṣṭomasaṃsthasya jyotiṣṭomasyedaṃ prakaraṇaṃ sattatraiva dīkṣaṇīyādyaṅgavidhiṃ niveśayati | ukthyādiṣu codakādaṅgānyatidiśyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.