------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽचतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत्, पञ्चहोत्राभावास्याम्ऽ इति । पृथिवी होताऽ- इत्यादिको मन्त्रश्चतुर्होता । तस्मिन्मन्त्रे यज्ञाङ्गानां चतुर्णा श्रुतत्वात् । अथवा- तस्य मन्त्रस्याभिमानित्वेनाऽत्मभूतः कश्चित्पुरुषः प्रजापतिना चतुर्थारमामन्त्रितः प्रत्वुत्तरमुवाचेति स पुरुषश्चतुर्हूतः । तदीयनाम्ना मन्त्रो ऽपि ऽचतुर्हूतःऽ इत्युच्यते । ऽपूज्यानां प्रत्यक्षनामग्रहणमयुक्तम्ऽ इत्यभिप्रायेण हूतशब्दस्थाने होतृशब्दः पठ्यते । अयमर्थः सर्वो ऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे श्रूयते- "आत्मन्नात्मन्नित्यामन्त्रयत । तस्मै चतुर्हूतः प्रत्यशृणोत् । स चतुर्हूतो ऽभवत् । चतुर्हूतो ह वै नामैषः । तं वा एतं चतुर्हूतं सन्तं ऽचतुर्होताऽ इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवः"इति । ऽअग्निर्होताऽ- इत्यादिको मन्त्रः पञ्चहोता । तत्राप्युक्तप्रकारो द्रष्टव्यः । - अत्र-यो ऽयमाज्यादिहविष उपस्पर्शनार्थो मन्त्रः, असौ मुख्य एव हविषि निविशते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोर्मुख्यहविर्विषय त्वात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- पौर्णमास्यभावास्यशब्दौ कर्मवाचिनौ, न तु हविर्वाचिनौ । न च कर्मणोरुपस्पर्शन संभवः । अथ कालविवक्षायां विभक्तिव्यत्ययेन सप्तम्यर्थो व्याख्यायेत, तदा कालसंबन्धस्य मुख्याङ्ग योरुभयोस्तुल्यत्वादुभयविधहविरुपस्पर्शने मन्त्रो विनियुज्यते
------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'caturhotrā paurṇamāsīmabhimṛśet, pañcahotrābhāvāsyām' iti | pṛthivī hotā'- ityādiko mantraścaturhotā | tasminmantre yajñāṅgānāṃ caturṇā śrutatvāt | athavā- tasya mantrasyābhimānitvenā'tmabhūtaḥ kaścitpuruṣaḥ prajāpatinā caturthāramāmantritaḥ pratvuttaramuvāceti sa puruṣaścaturhūtaḥ | tadīyanāmnā mantro 'pi 'caturhūtaḥ' ityucyate | 'pūjyānāṃ pratyakṣanāmagrahaṇamayuktam' ityabhiprāyeṇa hūtaśabdasthāne hotṛśabdaḥ paṭhyate | ayamarthaḥ sarvo 'pi taittirīyabrāhmaṇe śrūyate- "ātmannātmannityāmantrayata | tasmai caturhūtaḥ pratyaśṛṇot | sa caturhūto 'bhavat | caturhūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ caturhūtaṃ santaṃ 'caturhotā' ityācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devaḥ"iti | 'agnirhotā'- ityādiko mantraḥ pañcahotā | tatrāpyuktaprakāro draṣṭavyaḥ | - atra-yo 'yamājyādihaviṣa upasparśanārtho mantraḥ, asau mukhya eva haviṣi niviśate | paurṇamāsyamāvāsyāśabdayormukhyahavirviṣaya tvāt-iti prāpte,- brūmaḥ- paurṇamāsyabhāvāsyaśabdau karmavācinau, na tu havirvācinau | na ca karmaṇorupasparśana saṃbhavaḥ | atha kālavivakṣāyāṃ vibhaktivyatyayena saptamyartho vyākhyāyeta, tadā kālasaṃbandhasya mukhyāṅga yorubhayostulyatvādubhayavidhahavirupasparśane mantro viniyujyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.