Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 3.7

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽवेद्यां हवींष्यासादयतिऽ ऽबर्हिषि हवींष्यासादयतिऽ इति । तथा तद्धर्माः श्रूयन्ते- ऽवेदिं खनतिऽ ऽबर्हिर्लुनातिऽ इत्यादयः । मुख्यहवींष्याग्नेयपुरोडाशादीनि, अमुख्यहवींषि तु प्रयाजाद्यर्थानि । तत्र-स्वस्वधर्मसहितानि वेद्यादीनि प्रकरणबलान्मुख्यहविषा मेवाङ्गानि- ऽवेद्यां हवींष्यासादयतिऽ इति वाक्यात्सर्वहविरङ्गता- इति चेत् । न । प्रकरणेन वाक्यस्य संकोचनीयत्वात् । यदि वाक्यं प्रकरणनैरपेक्ष्येण स्वतन्त्रं स्यात्, तदा सादनमात्रपर्यवसानेन यागाभावे वैयर्थ्य स्यात् । सौमिकहीवषामप्येतद्वेद्यासादनं प्रसज्येत । तस्मात्- मुख्यहविरङ्गं वेद्यादिकम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्तु वैयर्थ्यातिप्रसङ्गपरिहारेण प्रकृतापूर्वसाधनभूतहविःषु वेद्यादेरङ्गत्वम् । प्रयाजादिहवींष्यपि स्वकीयावान्तरापूर्वद्वारा मुख्यापूर्वसाधनान्येवेति तदङ्गत्वमपि वेद्यादेर्युक्तम् । एवं सति वाक्यस्यात्यन्तसंकोचो न भविष्यति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' 'barhiṣi havīṃṣyāsādayati' iti | tathā taddharmāḥ śrūyante- 'vediṃ khanati' 'barhirlunāti' ityādayaḥ | mukhyahavīṃṣyāgneyapuroḍāśādīni, amukhyahavīṃṣi tu prayājādyarthāni | tatra-svasvadharmasahitāni vedyādīni prakaraṇabalānmukhyahaviṣā mevāṅgāni- 'vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' iti vākyātsarvahaviraṅgatā- iti cet | na | prakaraṇena vākyasya saṃkocanīyatvāt | yadi vākyaṃ prakaraṇanairapekṣyeṇa svatantraṃ syāt, tadā sādanamātraparyavasānena yāgābhāve vaiyarthya syāt | saumikahīvaṣāmapyetadvedyāsādanaṃ prasajyeta | tasmāt- mukhyahaviraṅgaṃ vedyādikam- iti prāpte- brūmaḥ- astu vaiyarthyātiprasaṅgaparihāreṇa prakṛtāpūrvasādhanabhūtahaviḥṣu vedyāderaṅgatvam | prayājādihavīṃṣyapi svakīyāvāntarāpūrvadvārā mukhyāpūrvasādhanānyeveti tadaṅgatvamapi vedyāderyuktam | evaṃ sati vākyasyātyantasaṃkoco na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे केशश्मश्रुवपनपयोव्रतादयो यजमानसंस्कारा आम्नाताः । ग्रहैः सोमहोमो ज्योतिष्टोमे मुख्यः । अग्नीषोमीयपश्वादिकमङ्गम् । तत्र-द्वयोर्मुख्याङ्गयोरेते वपनादय उपकुर्वन्ति । कुतः । कर्तृधर्मत्वात् । यजमानो हि कर्तृतया वपनादिभिः संस्क्रियते । कर्तृत्वं च यथा मुख्यं प्रति तस्य विद्यते, तथाङ्गं प्रत्यप्यस्ति । तस्मात्-उभयोरुपकारः- इति चेत् । मैवम् । द्वौ हि यजमानस्याऽकारौ- क्रियाकर्तृत्वम्, फलभोक्तृत्वं चेति । तयोरदृष्टः फलभोगः, क्रियानिष्पत्तिश्च दृष्टा । तथा सति- वपनादिकृतोपकारत्याप्यदृष्टत्वाद्भोक्तृशेषा वपनादयः फलभोगसाधने मुख्य एव पर्यवस्यन्ति । वपनादिसंस्काररहितैरप्यृत्विग्भिः कृषीवलादिभिश्च क्रिया निष्पाद्यमाना दृश्यते । ततस्तत्र कर्तृत्वाकारे वपनादिकृतः स उपकारो नास्ति । तस्मात्-अदृष्ट फलभोजिनो ऽस्य यजमानस्य यो ऽयमदृष्टरूपः शास्त्रीयः संस्कारः सो ऽयं मुख्ये कर्मणि युक्तो नाङ्गेषु । नात्र पूर्ववद्वाक्यमस्ति, येन परम्पराफलसाधनेष्वङ्गेषु वपनाद्युपकारः शङ्कयेत । प्रकरणं तु मुख्यस्यैव, न त्वङ्गानाम् । तस्मात्- न तेषूपकारः

------------------ jyotiṣṭome keśaśmaśruvapanapayovratādayo yajamānasaṃskārā āmnātāḥ | grahaiḥ somahomo jyotiṣṭome mukhyaḥ | agnīṣomīyapaśvādikamaṅgam | tatra-dvayormukhyāṅgayorete vapanādaya upakurvanti | kutaḥ | kartṛdharmatvāt | yajamāno hi kartṛtayā vapanādibhiḥ saṃskriyate | kartṛtvaṃ ca yathā mukhyaṃ prati tasya vidyate, tathāṅgaṃ pratyapyasti | tasmāt-ubhayorupakāraḥ- iti cet | maivam | dvau hi yajamānasyā'kārau- kriyākartṛtvam, phalabhoktṛtvaṃ ceti | tayoradṛṣṭaḥ phalabhogaḥ, kriyāniṣpattiśca dṛṣṭā | tathā sati- vapanādikṛtopakāratyāpyadṛṣṭatvādbhoktṛśeṣā vapanādayaḥ phalabhogasādhane mukhya eva paryavasyanti | vapanādisaṃskārarahitairapyṛtvigbhiḥ kṛṣīvalādibhiśca kriyā niṣpādyamānā dṛśyate | tatastatra kartṛtvākāre vapanādikṛtaḥ sa upakāro nāsti | tasmāt-adṛṣṭa phalabhojino 'sya yajamānasya yo 'yamadṛṣṭarūpaḥ śāstrīyaḥ saṃskāraḥ so 'yaṃ mukhye karmaṇi yukto nāṅgeṣu | nātra pūrvavadvākyamasti, yena paramparāphalasādhaneṣvaṅgeṣu vapanādyupakāraḥ śaṅkayeta | prakaraṇaṃ tu mukhyasyaiva, na tvaṅgānām | tasmāt- na teṣūpakāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दार्शिकीं वेदिं मध्ये ऽन्तर्भाव्य प्राचीनवंशो मण्डपो ऽवस्थितः । ततः पूर्वस्यां दिशि सदोहविर्धानादीनां पर्याप्तो भूभागविशेषः । तैः सदःप्रभृतिभिः सह सौमिकी वेदिरित्युच्यते । सेयं मुख्यस्य सोमयागस्यैवोपकारं करोति, न त्वमुख्यानामग्नीषोमीयाद्यङ्गानाम् । कुतः । मुख्यस्य चिकीर्षितत्वात् । न च - अङ्गान्यपि चिकीर्षितानि- इति वाच्यम् । चिकीर्षास्वरूपस्य वेदेनैवाभिहितत्वात् । एवं श्रूयते- ऽषट्त्रिंशत्प्रक्रमा प्राची, चतुर्विंशतिरग्रेण, त्रिंशज्जघनेन, इयति शक्ष्यामहेऽ इति । अस्यायमर्थः- श्रूयमाणेनानेन दैर्ध्यप्रमाणेन तिर्यक्प्रमाणद्वयेन च प्रमिते भूभागे फलहेतुसोमयागं कर्तु शक्ष्यामहेऽ इति निश्चित्य तथैव कुर्यात- इति । सेयं चिकीर्षा मुख्यविषया । ऽइयति शक्ष्यामहेऽ इति परिमाणस्य शक्तेश्चोपन्यासात् । अङ्गानां तु पशूनामिष्टीनां च सदोहविर्धानादि मण्टपनिरपेक्षाणां यथोक्तपरिमाणमन्तरेणाप्यनुष्ठातुं शक्यत्वात्स उपन्यासस्तत्र निरर्थकः । सोमस्य त्वनुष्ठानं यथोक्तवेद्यामेव संभवति, नत्वन्यत्र । तस्मात्- सा वेदिर्मुख्यस्यैवोपकरोति- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽइयति शक्ष्यामहेऽ इत्यत्र साङ्गप्रधानानुष्ठाने शक्तिरुक्ता । तादृशस्यैव फलं प्रति पुष्कलहेतुत्वात् । अतो मुख्याङ्गयोश्चिकीर्षायास्तुल्यत्वाद्वेदिरुभयार्था । न च- अत्र वपनादिसाम्यं शङ्कनीयम् । दृष्टोपयोगाभावस्य तत्रोक्तत्वात् । इह तु- हविरासादनादिर्दृष्ट उपयोगः । स च मुख्याङ्गयोः सम इत्युभयार्थत्वम्

------------------ dārśikīṃ vediṃ madhye 'ntarbhāvya prācīnavaṃśo maṇḍapo 'vasthitaḥ | tataḥ pūrvasyāṃ diśi sadohavirdhānādīnāṃ paryāpto bhūbhāgaviśeṣaḥ | taiḥ sadaḥprabhṛtibhiḥ saha saumikī vedirityucyate | seyaṃ mukhyasya somayāgasyaivopakāraṃ karoti, na tvamukhyānāmagnīṣomīyādyaṅgānām | kutaḥ | mukhyasya cikīrṣitatvāt | na ca - aṅgānyapi cikīrṣitāni- iti vācyam | cikīrṣāsvarūpasya vedenaivābhihitatvāt | evaṃ śrūyate- 'ṣaṭtriṃśatprakramā prācī, caturviṃśatiragreṇa, triṃśajjaghanena, iyati śakṣyāmahe' iti | asyāyamarthaḥ- śrūyamāṇenānena dairdhyapramāṇena tiryakpramāṇadvayena ca pramite bhūbhāge phalahetusomayāgaṃ kartu śakṣyāmahe' iti niścitya tathaiva kuryāta- iti | seyaṃ cikīrṣā mukhyaviṣayā | 'iyati śakṣyāmahe' iti parimāṇasya śakteścopanyāsāt | aṅgānāṃ tu paśūnāmiṣṭīnāṃ ca sadohavirdhānādi maṇṭapanirapekṣāṇāṃ yathoktaparimāṇamantareṇāpyanuṣṭhātuṃ śakyatvātsa upanyāsastatra nirarthakaḥ | somasya tvanuṣṭhānaṃ yathoktavedyāmeva saṃbhavati, natvanyatra | tasmāt- sā vedirmukhyasyaivopakaroti- iti prāpte, - brūmaḥ- 'iyati śakṣyāmahe' ityatra sāṅgapradhānānuṣṭhāne śaktiruktā | tādṛśasyaiva phalaṃ prati puṣkalahetutvāt | ato mukhyāṅgayościkīrṣāyāstulyatvādvedirubhayārthā | na ca- atra vapanādisāmyaṃ śaṅkanīyam | dṛṣṭopayogābhāvasya tatroktatvāt | iha tu- havirāsādanādirdṛṣṭa upayogaḥ | sa ca mukhyāṅgayoḥ sama ityubhayārthatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽचतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत्, पञ्चहोत्राभावास्याम्ऽ इति । पृथिवी होताऽ- इत्यादिको मन्त्रश्चतुर्होता । तस्मिन्मन्त्रे यज्ञाङ्गानां चतुर्णा श्रुतत्वात् । अथवा- तस्य मन्त्रस्याभिमानित्वेनाऽत्मभूतः कश्चित्पुरुषः प्रजापतिना चतुर्थारमामन्त्रितः प्रत्वुत्तरमुवाचेति स पुरुषश्चतुर्हूतः । तदीयनाम्ना मन्त्रो ऽपि ऽचतुर्हूतःऽ इत्युच्यते । ऽपूज्यानां प्रत्यक्षनामग्रहणमयुक्तम्ऽ इत्यभिप्रायेण हूतशब्दस्थाने होतृशब्दः पठ्यते । अयमर्थः सर्वो ऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणे श्रूयते- "आत्मन्नात्मन्नित्यामन्त्रयत । तस्मै चतुर्हूतः प्रत्यशृणोत् । स चतुर्हूतो ऽभवत् । चतुर्हूतो ह वै नामैषः । तं वा एतं चतुर्हूतं सन्तं ऽचतुर्होताऽ इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवः"इति । ऽअग्निर्होताऽ- इत्यादिको मन्त्रः पञ्चहोता । तत्राप्युक्तप्रकारो द्रष्टव्यः । - अत्र-यो ऽयमाज्यादिहविष उपस्पर्शनार्थो मन्त्रः, असौ मुख्य एव हविषि निविशते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोर्मुख्यहविर्विषय त्वात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- पौर्णमास्यभावास्यशब्दौ कर्मवाचिनौ, न तु हविर्वाचिनौ । न च कर्मणोरुपस्पर्शन संभवः । अथ कालविवक्षायां विभक्तिव्यत्ययेन सप्तम्यर्थो व्याख्यायेत, तदा कालसंबन्धस्य मुख्याङ्ग योरुभयोस्तुल्यत्वादुभयविधहविरुपस्पर्शने मन्त्रो विनियुज्यते

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'caturhotrā paurṇamāsīmabhimṛśet, pañcahotrābhāvāsyām' iti | pṛthivī hotā'- ityādiko mantraścaturhotā | tasminmantre yajñāṅgānāṃ caturṇā śrutatvāt | athavā- tasya mantrasyābhimānitvenā'tmabhūtaḥ kaścitpuruṣaḥ prajāpatinā caturthāramāmantritaḥ pratvuttaramuvāceti sa puruṣaścaturhūtaḥ | tadīyanāmnā mantro 'pi 'caturhūtaḥ' ityucyate | 'pūjyānāṃ pratyakṣanāmagrahaṇamayuktam' ityabhiprāyeṇa hūtaśabdasthāne hotṛśabdaḥ paṭhyate | ayamarthaḥ sarvo 'pi taittirīyabrāhmaṇe śrūyate- "ātmannātmannityāmantrayata | tasmai caturhūtaḥ pratyaśṛṇot | sa caturhūto 'bhavat | caturhūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ vā etaṃ caturhūtaṃ santaṃ 'caturhotā' ityācakṣate parokṣeṇa | parokṣapriyā iva hi devaḥ"iti | 'agnirhotā'- ityādiko mantraḥ pañcahotā | tatrāpyuktaprakāro draṣṭavyaḥ | - atra-yo 'yamājyādihaviṣa upasparśanārtho mantraḥ, asau mukhya eva haviṣi niviśate | paurṇamāsyamāvāsyāśabdayormukhyahavirviṣaya tvāt-iti prāpte,- brūmaḥ- paurṇamāsyabhāvāsyaśabdau karmavācinau, na tu havirvācinau | na ca karmaṇorupasparśana saṃbhavaḥ | atha kālavivakṣāyāṃ vibhaktivyatyayena saptamyartho vyākhyāyeta, tadā kālasaṃbandhasya mukhyāṅga yorubhayostulyatvādubhayavidhahavirupasparśane mantro viniyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षादक्षिणं श्रूयते- ऽदण्डेन दक्षियतिऽ इति, ऽतस्य द्वादशशतं दक्षिणाऽ इति च । तत्र दीक्षा मुख्याङ्गयोरुपकरोति, तथा दक्षिणापि । न च - दीक्षा सोमस्य, दक्षिणा सोमस्यऽ इति वाक्ये षष्ठ्या मुख्यसंबन्ध एवावगम्यते, न त्वङ्गसंबन्धः- इति वाच्यम् । दीक्षादक्षिणे सोमनैव साक्षात्संबध्नीताम्, स सोमः पुनरङ्गैः संबद्धैति परम्परया दीक्षादक्षिणयोरङ्गैरपि संबन्धो ऽस्ति । तस्मात्- उभयार्थे दीक्षादिकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- अव्यवहितसंबन्ध एव षष्ठ्या अभिधेयोर्ऽथः । तदसंभवे तु - परम्परासंबन्धः कथंचिद्गृह्यते । इह तु तत्संभवात्पारम्पर्य न युक्तम् । तस्मात्- प्रधानार्थ दीक्षादिकम्

------------------ jyotiṣṭome dīkṣādakṣiṇaṃ śrūyate- 'daṇḍena dakṣiyati' iti, 'tasya dvādaśaśataṃ dakṣiṇā' iti ca | tatra dīkṣā mukhyāṅgayorupakaroti, tathā dakṣiṇāpi | na ca - dīkṣā somasya, dakṣiṇā somasya' iti vākye ṣaṣṭhyā mukhyasaṃbandha evāvagamyate, na tvaṅgasaṃbandhaḥ- iti vācyam | dīkṣādakṣiṇe somanaiva sākṣātsaṃbadhnītām, sa somaḥ punaraṅgaiḥ saṃbaddhaiti paramparayā dīkṣādakṣiṇayoraṅgairapi saṃbandho 'sti | tasmāt- ubhayārthe dīkṣādikam- iti prāpte,- brūmaḥ- avyavahitasaṃbandha eva ṣaṣṭhyā abhidheyor'thaḥ | tadasaṃbhave tu - paramparāsaṃbandhaḥ kathaṃcidgṛhyate | iha tu tatsaṃbhavātpāramparya na yuktam | tasmāt- pradhānārtha dīkṣādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ ऽयूपं मिनोतिऽ इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽअर्धमन्तर्वेदि मिनोति, अर्ध बहिर्वेदिऽ इति । ऽयूपं स्थापयितुं कियद्विस्तारवानवटो ऽपेक्षितःऽ इति बुभुत्सायां तन्निर्णयाय यूपमूलस्य स्थौल्यमङ्गुल्यादिभिर्मातव्यम् । तस्य च पीयमानस्य यूपस्य वेद्यभ्यन्तरभागो ऽलङ्गत्वेनं विधीयते- इति चेत् । मैवम् । यथा संस्कृतो वेद्यभ्यन्तरभागः ऽअर्धमन्तर्वेदिऽ इत्यनेन वाक्येन विधीयते, तद्वद संस्कृतो बहिर्भागो ऽबहिर्वेदिऽ- इत्यनेन वाक्येन विधातव्यः । ततो वाक्यं भिद्येत । यदा तु वेदेरभ्यन्तरबाह्यभागाभ्यामुपलक्षितो ऽसंस्कृतोऽ लौकिकदेश एवात्र यूपाङ्गत्वेन विधीयते, न तु संस्कृतवेदिभागः

------------------ agnīṣomīyapaśau 'yūpaṃ minoti' iti prakṛtya śrūyate- 'ardhamantarvedi minoti, ardha bahirvedi' iti | 'yūpaṃ sthāpayituṃ kiyadvistāravānavaṭo 'pekṣitaḥ' iti bubhutsāyāṃ tannirṇayāya yūpamūlasya sthaulyamaṅgulyādibhirmātavyam | tasya ca pīyamānasya yūpasya vedyabhyantarabhāgo 'laṅgatvenaṃ vidhīyate- iti cet | maivam | yathā saṃskṛto vedyabhyantarabhāgaḥ 'ardhamantarvedi' ityanena vākyena vidhīyate, tadvada saṃskṛto bahirbhāgo 'bahirvedi'- ityanena vākyena vidhātavyaḥ | tato vākyaṃ bhidyeta | yadā tu vederabhyantarabāhyabhāgābhyāmupalakṣito 'saṃskṛto' laukikadeśa evātra yūpāṅgatvena vidhīyate, na tu saṃskṛtavedibhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽउत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्वाहुःऽ - इति । हविर्धानमण्डपगतयोर् दक्षिणोत्तरभागावस्थितयोर्हविर्धाननामकयोः शकटयोर्मध्ये दक्षिणं शकटमत्र यत्तच्छब्दाभ्या मभिधीयते । तस्य समीपे सोमस्याभिषवः । ऽउतऽ इत्ययं शब्दो ऽथब्दार्थे वर्तते । ऽअथ यस्मिन्हविर्धाने सोममभिषुण्वन्ति, तस्मिन्सामिधेनीरनुब्रूयुःऽ । ऐह दक्षिणस्य हविर्धानस्य सामिधेनीष्वङ्गत्वं प्रतीयते । न चात्र पूर्ववद्वाक्यभेददोषः शङ्क्यः । अकवाक्यतायाः स्पष्टं प्रतिभासात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- सामिधेनीनामिष्ट्यङ्गतया दर्शपूर्णमासावत्र प्रकृतिः । प्रकृतौ चाऽहवनीयाग्नेः पश्चिमो देशः सामिधेनीनां स्थानम् । इहोत्तरवेदेराहवनीयत्वात्तदपेक्षया हविर्धानस्य पश्चिमदेशावस्थानात् । स देशश्चोदकेन प्राप्तः- इति न देशस्य सामिधेन्यङ्गत्वं विधातव्यम् । किंतु दक्षिणोत्तरहविर्धानसमीप देशयोरनियमेन प्राप्तौ- दक्षिणस्यैव हविर्धानस्य समीपदेशः- इति नियन्तुं हविर्धानेन संनिधिर्लक्ष्यते । तथा सति नियममात्रविधानाल्लाघवं भवति । त्वत्पक्षे त्वभिषवोपलक्षितस्य दक्षिणस्य हविर्धानस्या त्यन्तमप्राप्तं सामिधेन्यङ्गत्वं विधीयत इति गौरवम् । तस्माद्देशलक्षणा

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'uta yatsunvanti sāmidhenīstadanvāhuḥ' - iti | havirdhānamaṇḍapagatayor dakṣiṇottarabhāgāvasthitayorhavirdhānanāmakayoḥ śakaṭayormadhye dakṣiṇaṃ śakaṭamatra yattacchabdābhyā mabhidhīyate | tasya samīpe somasyābhiṣavaḥ | 'uta' ityayaṃ śabdo 'thabdārthe vartate | 'atha yasminhavirdhāne somamabhiṣuṇvanti, tasminsāmidhenīranubrūyuḥ' | aiha dakṣiṇasya havirdhānasya sāmidhenīṣvaṅgatvaṃ pratīyate | na cātra pūrvavadvākyabhedadoṣaḥ śaṅkyaḥ | akavākyatāyāḥ spaṣṭaṃ pratibhāsāt- iti prāpte- brūmaḥ- sāmidhenīnāmiṣṭyaṅgatayā darśapūrṇamāsāvatra prakṛtiḥ | prakṛtau cā'havanīyāgneḥ paścimo deśaḥ sāmidhenīnāṃ sthānam | ihottaravederāhavanīyatvāttadapekṣayā havirdhānasya paścimadeśāvasthānāt | sa deśaścodakena prāptaḥ- iti na deśasya sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhātavyam | kiṃtu dakṣiṇottarahavirdhānasamīpa deśayoraniyamena prāptau- dakṣiṇasyaiva havirdhānasya samīpadeśaḥ- iti niyantuṃ havirdhānena saṃnidhirlakṣyate | tathā sati niyamamātravidhānāllāghavaṃ bhavati | tvatpakṣe tvabhiṣavopalakṣitasya dakṣiṇasya havirdhānasyā tyantamaprāptaṃ sāmidhenyaṅgatvaṃ vidhīyata iti gauravam | tasmāddeśalakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽस्वर्गकामो यजेतऽ इति स्वर्गभोक्तुर्यागकर्तुश्च सामानाधिकरण्यादेकत्वं गम्यते । पाणिनिश्च ऽस्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रिमाफलेऽ[पासू।१।३।७२ ]इति सूत्रेण क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे सत्यात्मनेपदं विदधाति । अतः साङ्गकर्मानुष्ठानमन्तरेण फलासंभवान्निखिलं यजमानेन कर्तव्यम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- निखिलानुष्ठानाभावे ऽपि प्रयोजकतया यजमानस्य सर्वकर्तृत्वमस्ति । ऽषहूभिर्हलैः कर्षतिऽ इत्यत्र तथादर्शनात् । यदि स्वेनैव सर्वमनुष्ठीयेत, तदानीमृत्विणां परिक्रयो वृथा स्यात् । तस्मात् -यजमानेन त्यागमात्रं कार्यम् । अन्यत्र साङ्गप्रधाने क्रीतस्यर्त्विजो ऽनुष्ठानम् । तथा सति साक्षात्परम्परया च सर्वकर्तृत्वस्य यजमाने संभवात्तस्य फलं न विरुध्यते

------------------ 'svargakāmo yajeta' iti svargabhokturyāgakartuśca sāmānādhikaraṇyādekatvaṃ gamyate | pāṇiniśca 'svaritañitaḥ kartrabhiprāye krimāphale'[pā.sū.1.3.72 ]iti sūtreṇa kriyāphalasya kartṛgāmitve satyātmanepadaṃ vidadhāti | ataḥ sāṅgakarmānuṣṭhānamantareṇa phalāsaṃbhavānnikhilaṃ yajamānena kartavyam- iti prāpte- brūmaḥ- nikhilānuṣṭhānābhāve 'pi prayojakatayā yajamānasya sarvakartṛtvamasti | 'ṣahūbhirhalaiḥ karṣati' ityatra tathādarśanāt | yadi svenaiva sarvamanuṣṭhīyeta, tadānīmṛtviṇāṃ parikrayo vṛthā syāt | tasmāt -yajamānena tyāgamātraṃ kāryam | anyatra sāṅgapradhāne krītasyartvijo 'nuṣṭhānam | tathā sati sākṣātparamparayā ca sarvakartṛtvasya yajamāne saṃbhavāttasya phalaṃ na virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ये यजमानेन क्रीताः कर्तार ऋत्विजः, तेषां संख्याविशेषो यद्यपि न श्रुतः । तथापि कार्यानुसारेण सो ऽवगन्तव्यः । ते च कार्यविशेषाः कर्तृसंयुक्ता एवं श्रूयन्ते- ऽपुरो ऽध्वर्युर्विभजति, प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं जुहोति, नेष्ठा पत्नीमुदानयति, उन्नेता चमसानुन्नयति, प्रस्तोता प्रस्तौति, उद्गातोद्गायति, प्रतिहर्ता प्रतिहरति, सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह्वयति, होता प्रातरनुवाकमनुब्रूते, मैत्रावरूणः प्रेष्यति, अच्छावाको यजति, ग्रावस्तुद्ग्रावस्तोत्रीयमन्वाहऽ इति । एवं ब्रह्मब्राह्मणाच्छं स्याग्नीध्रपोतॄणां चतुर्णा कर्माण्युदाहार्याणि । तस्मात्- यावन्ति कर्याणि तावन्त ऋत्विजो वरीतव्याः

------------------ ye yajamānena krītāḥ kartāra ṛtvijaḥ, teṣāṃ saṃkhyāviśeṣo yadyapi na śrutaḥ | tathāpi kāryānusāreṇa so 'vagantavyaḥ | te ca kāryaviśeṣāḥ kartṛsaṃyuktā evaṃ śrūyante- 'puro 'dhvaryurvibhajati, pratiprasthātā manthinaṃ juhoti, neṣṭhā patnīmudānayati, unnetā camasānunnayati, prastotā prastauti, udgātodgāyati, pratihartā pratiharati, subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāmāhvayati, hotā prātaranuvākamanubrūte, maitrāvarūṇaḥ preṣyati, acchāvāko yajati, grāvastudgrāvastotrīyamanvāha' iti | evaṃ brahmabrāhmaṇācchaṃ syāgnīdhrapotṝṇāṃ caturṇā karmāṇyudāhāryāṇi | tasmāt- yāvanti karyāṇi tāvanta ṛtvijo varītavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽचमसाध्वर्यून्वृणीतेऽ इति । ये पूर्वत्र कार्यानुसारेणाध्वर्युप्रमुखा ऋत्विज उक्ताः, तेभ्यो न व्यतिरिक्ताश्चमसाध्वर्यवः । कुतः । यौगिकसंज्ञया तदभेदप्रतीतेः । त(य)था देवदत्त एव पचिक्रियायोगात्पाचको भवति, तथाध्वर्युप्रमुखा एव चमसयोगाच्चमसाध्वर्यवः- इति चेत् । मैवम् । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवः, होत्रकाणां, चमसाध्वर्यव इति अपठ्या भेदावभासात् । मध्यतःकारिणोर्ऽध्वयुहोत्रादयः । होत्रकाः प्रतिप्रस्थातृमौत्रावरुणादयः । तस्मादृत्विग्भ्यो ऽन्ये

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'camasādhvaryūnvṛṇīte' iti | ye pūrvatra kāryānusāreṇādhvaryupramukhā ṛtvija uktāḥ, tebhyo na vyatiriktāścamasādhvaryavaḥ | kutaḥ | yaugikasaṃjñayā tadabhedapratīteḥ | ta(ya)thā devadatta eva pacikriyāyogātpācako bhavati, tathādhvaryupramukhā eva camasayogāccamasādhvaryavaḥ- iti cet | maivam | madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavaḥ, hotrakāṇāṃ, camasādhvaryava iti apaṭhyā bhedāvabhāsāt | madhyataḥkāriṇor'dhvayuhotrādayaḥ | hotrakāḥ pratiprasthātṛmautrāvaruṇādayaḥ | tasmādṛtvigbhyo 'nye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचमसाध्वर्यून्वृणीतऽ इति यद्बहुत्वं श्रुतम्, तन्न विवक्षितम् । ग्रहैकत्ववदुद्देश्यगतत्वात्- इति चेत् । मैवम् । ग्रहवैषम्यात् । ऽग्रहं संमार्ष्टिऽ इत्येतद्ग्रहाणां नोत्पत्तिवाक्यम् । चमसाध्वर्यूणां त्वेतदेवोत्पत्तिवाक्यम् । ततस्तेषामुपादेयत्वात्तद्गतं बहुत्वं विवक्षितम्

------------------ 'camasādhvaryūnvṛṇīta' iti yadbahutvaṃ śrutam, tanna vivakṣitam | grahaikatvavaduddeśyagatatvāt- iti cet | maivam | grahavaiṣamyāt | 'grahaṃ saṃmārṣṭi' ityetadgrahāṇāṃ notpattivākyam | camasādhvaryūṇāṃ tvetadevotpattivākyam | tatasteṣāmupādeyatvāttadgataṃ bahutvaṃ vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ स्पष्टोर्ऽथः

------------------ spaṣṭor'thaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽशमितार उपेत न यज्ञम्ऽ इत्यस्मिन्मन्त्रे श्रुतायाः शमितृसंज्ञायाः पृथक्त्यादुक्तेभ्यो ऽन्यः शमिता- इति चेत् । मैवम् । पृथग्वरणाभावात् । संज्ञाभेदस्तु पशुसंज्ञपनयोगादुपपद्यते । यद्यप्ययं मन्त्रो ऽध्वर्यु काण्डे पठितः, तथाप्यध्वर्योः परावृत्तिश्रवणादध्वर्युपुरुषाः प्रतिप्रस्थात्रादयः शमितारः । अत एव श्रूयते- ऽपरावर्तते ऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानात्ऽ इति

------------------ 'śamitāra upeta na yajñam' ityasminmantre śrutāyāḥ śamitṛsaṃjñāyāḥ pṛthaktyāduktebhyo 'nyaḥ śamitā- iti cet | maivam | pṛthagvaraṇābhāvāt | saṃjñābhedastu paśusaṃjñapanayogādupapadyate | yadyapyayaṃ mantro 'dhvaryu kāṇḍe paṭhitaḥ, tathāpyadhvaryoḥ parāvṛttiśravaṇādadhvaryupuruṣāḥ pratiprasthātrādayaḥ śamitāraḥ | ata eva śrūyate- 'parāvartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt' iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा लोके मुख्येभ्यो गायकनायकादिभ्यो ऽन्ये पार्श्वस्था उपगातारः, तथात्रापि- इति चेत् । मैवम् । यद्युक्तेभ्यः पुरुषेभ्य उपगातारो ऽन्ये भवेयुः, तदानीमध्वर्योः प्रसक्त्यभावात् ऽनाध्वर्युरुपगायेत्ऽ इति प्रतिषेधो ऽनर्थकः स्यात् । तस्मादुक्तेष्वेव यौगिकः संज्ञाभेदः

------------------ yathā loke mukhyebhyo gāyakanāyakādibhyo 'nye pārśvasthā upagātāraḥ, tathātrāpi- iti cet | maivam | yadyuktebhyaḥ puruṣebhya upagātāro 'nye bhaveyuḥ, tadānīmadhvaryoḥ prasaktyabhāvāt 'nādhvaryurupagāyet' iti pratiṣedho 'narthakaḥ syāt | tasmādukteṣveva yaugikaḥ saṃjñābhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ क्रय एव ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन श्रुतः, न विक्रयः । न चाविहितमृत्विजः कुर्वन्ति । तस्मादन्यो विक्रेता

------------------ kraya eva jyotiṣṭomāṅgatvena śrutaḥ, na vikrayaḥ | na cāvihitamṛtvijaḥ kurvanti | tasmādanyo vikretā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऋत्विक्शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमृतौ यजनम । तच्च ब्रह्मादिष्विव चनसाध्वर्युप्वप्यस्ति । तस्मात्- सर्वेषामृत्विग्नाम समानम्- इति चेत् । मैवम् । संख्याश्रुतिविरोधात् । ऽसौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदशर्त्विजः, इति श्रूयते । तस्मात्- योगमनतिक्रम्य शास्त्रीयरूढिमप्याश्रित्य केषुचिदेवैतम्नानेत्यवगन्तव्यम्

------------------ ṛtvikśabdasya pravṛttinimittamṛtau yajanama | tacca brahmādiṣviva canasādhvaryupvapyasti | tasmāt- sarveṣāmṛtvignāma samānam- iti cet | maivam | saṃkhyāśrutivirodhāt | 'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ saptadaśartvijaḥ, iti śrūyate | tasmāt- yogamanatikramya śāstrīyarūḍhimapyāśritya keṣucidevaitamnānetyavagantavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ये सप्तदश संख्याताः, ते ब्रह्मादिषु चमसाध्वर्युषु च ये केचिदिच्छया ग्रहीतव्याः । विशेषस्याश्रवणात्- इति चेत् । मैवम् । दक्षिणावाक्ये दीक्षावाक्ये च विशेषश्रवणात् । ऽऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातिऽ इत्युक्त्वा तद्विशेषः श्रूयते- ऽअग्नीधे ददातिऽ ऽ ब्रह्मणे ददातिऽ इत्यादिना । दीक्षावाक्यं च तत्र प्रकरणे ऽये यजमानास्त ऋत्विजःऽ इत्युक्त्वानन्तरमेव माम्नाद्यते- ऽअध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्वातारम्, ततो होतारम्, ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो दीक्षयति ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुणं होतुः । ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति- अग्नीधं ब्रह्मणः, प्रतिहर्तारमुद्गातुः, अच्छावाकं होतुः । ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति- पोतारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, ग्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयतिऽ इति अस्यायमर्थः- ऽअध्वर्युर्यजुर्वेदप्रोक्तं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः-ब्राह्मणाच्छंसी, अग्नीत्, पोता चेति । उद्गातोद्गानं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः - प्रस्तोता, प्रतिहर्ता, सुब्रह्मण्यश्चेति । होता शंसनं करोति, तस्य पुरुषास्त्रयः- मैत्रावरुणः अच्छावाकः, ग्रावस्तुदिति । चतुर्षु वर्गेषु ये प्रथमास्ते दक्षिणां संपूर्णा प्राप्नुवन्ति । ये द्वितीयास्ते तदर्ध प्राप्नुवन्ति- इत्यर्धिनः । ये तृतीयास्ते तृतीयांशं प्राप्नुवन्ति- इति तृतीयिनः । ये चतुर्थास्ते चतुर्थमंशं प्राप्नुवन्ति- इति पादिनः । तामेतानुक्तक्रमेण स स पुरुषः संस्करोतिऽ इति । अत्र - दीक्षावाक्ये निर्दिष्टा अध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजः षोडश, न तु चमसाध्वर्यवः- इति नियमो द्रष्टव्यः

------------------ ye saptadaśa saṃkhyātāḥ, te brahmādiṣu camasādhvaryuṣu ca ye kecidicchayā grahītavyāḥ | viśeṣasyāśravaṇāt- iti cet | maivam | dakṣiṇāvākye dīkṣāvākye ca viśeṣaśravaṇāt | 'ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadāti' ityuktvā tadviśeṣaḥ śrūyate- 'agnīdhe dadāti' ' brahmaṇe dadāti' ityādinā | dīkṣāvākyaṃ ca tatra prakaraṇe 'ye yajamānāsta ṛtvijaḥ' ityuktvānantarameva māmnādyate- 'adhvaryurgṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati, tata udvātāram, tato hotāram, tatastaṃ pratiprasthātā dīkṣayitvārdhino dīkṣayati brāhmaṇācchaṃsinaṃ brahmaṇaḥ, prastotāramudgātuḥ, maitrāvaruṇaṃ hotuḥ | tatastaṃ neṣṭā dīkṣayitvā tṛtīyino dīkṣayati- agnīdhaṃ brahmaṇaḥ, pratihartāramudgātuḥ, acchāvākaṃ hotuḥ | tatastamunnetā dīkṣayitvā pādino dīkṣayati- potāraṃ brahmaṇaḥ, subrahmaṇyamudgātuḥ, grāvastutaṃ hotuḥ | tatastamanyo brāhmaṇo dīkṣayati' iti asyāyamarthaḥ- 'adhvaryuryajurvedaproktaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ-brāhmaṇācchaṃsī, agnīt, potā ceti | udgātodgānaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ - prastotā, pratihartā, subrahmaṇyaśceti | hotā śaṃsanaṃ karoti, tasya puruṣāstrayaḥ- maitrāvaruṇaḥ acchāvākaḥ, grāvastuditi | caturṣu vargeṣu ye prathamāste dakṣiṇāṃ saṃpūrṇā prāpnuvanti | ye dvitīyāste tadardha prāpnuvanti- ityardhinaḥ | ye tṛtīyāste tṛtīyāṃśaṃ prāpnuvanti- iti tṛtīyinaḥ | ye caturthāste caturthamaṃśaṃ prāpnuvanti- iti pādinaḥ | tāmetānuktakrameṇa sa sa puruṣaḥ saṃskaroti' iti | atra - dīkṣāvākye nirdiṣṭā adhvaryuprabhṛtaya ṛtvijaḥ ṣoḍaśa, na tu camasādhvaryavaḥ- iti niyamo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अध्वर्युब्रह्मादिषु षोडशसु व्यवस्थितेषु सप्तदशसंख्यापूरकः कश्चिदृत्विगवैक्षितः । सो ऽत्र सदस्यो भविष्यति । सदस्यवस्थितः सदस्यः । न च तस्य वरणाभावः । केषांचिच्छाखायां तद्वरणस्याऽम्नातत्वात् । ततः साप्तदश्यं सदस्ये पर्यवसितम्- इति चेत् । मैवम् । असौ सदस्यः किंचिदपि न करोति । ऽसदस्य इदं कुर्यात्ऽ इति विध्यभावात् । न च विना क्रियामृतुयजननिमित्त ऋत्विक्शब्दस्तस्मिन्नवकल्पते । यजमानस्तु त्यागं करोतीति तस्मिन्नुपपद्यते । तस्मात्साप्तदश्यं यजमाने युक्तम्

------------------ adhvaryubrahmādiṣu ṣoḍaśasu vyavasthiteṣu saptadaśasaṃkhyāpūrakaḥ kaścidṛtvigavaikṣitaḥ | so 'tra sadasyo bhaviṣyati | sadasyavasthitaḥ sadasyaḥ | na ca tasya varaṇābhāvaḥ | keṣāṃcicchākhāyāṃ tadvaraṇasyā'mnātatvāt | tataḥ sāptadaśyaṃ sadasye paryavasitam- iti cet | maivam | asau sadasyaḥ kiṃcidapi na karoti | 'sadasya idaṃ kuryāt' iti vidhyabhāvāt | na ca vinā kriyāmṛtuyajananimitta ṛtvikśabdastasminnavakalpate | yajamānastu tyāgaṃ karotīti tasminnupapadyate | tasmātsāptadaśyaṃ yajamāne yuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तेषामध्वर्युप्रभृतीनां कार्य न नियतम् । यतः सर्वे सर्वत्र शक्ताः । प्रकरणं च सर्वसाधारणत्वान्न नियामकम्- इति चेत्- मैवम् । समाख्याया नियामकत्वात् । यस्मिन्कर्मणि ऽआध्वर्यवम्ऽ इति समाख्या तत्कर्माध्वर्योः । एवमितरत्रापि

------------------ teṣāmadhvaryuprabhṛtīnāṃ kārya na niyatam | yataḥ sarve sarvatra śaktāḥ | prakaraṇaṃ ca sarvasādhāraṇatvānna niyāmakam- iti cet- maivam | samākhyāyā niyāmakatvāt | yasminkarmaṇi 'ādhvaryavam' iti samākhyā tatkarmādhvaryoḥ | evamitaratrāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा ऽयस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ इत्यसौ पर्णविधिः प्रकृत्यर्थः । एवमाधानस्याप्यनारभ्या धीतत्वादाहित आहवनीयाद्यग्निः प्रकृत्यर्थः- इति चेत्- मैवम् । वैषम्यात् । पर्णवाक्यात्पर्णताया यावत्क्रतुप्रवेशे जुहूर्द्वारम् । सा च जुहूः प्रकृतावेव विहिता विकृतिषु सर्वत्रातिदिश्यते । आहवनीयाद्यग्नेस्तु क्रप्तुप्रदेशे द्वारं होमः । स च क्वचित्प्रकृतावेव विहितः सन्विकृतावतिदिश्यते । तद्यथाप्रयाणनारिष्ठादिहोमाः । तादृशे विषये ऽयदाहवनीये जुह्वतिऽ इति वाक्येनाग्निः प्रकृतावेव विधीयते । विकृतौ तु होमेन सहातिदिश्यते । तस्मासत्र पर्णन्यायः । यस्तु होमो विकृतावुपदिश्यते । तद्यथा- सांग्रहण्यामिष्टावामनहोमः । तत्र द्वाररभूतस्य होमस्य विकृतावुपदिश्यमानतया द्वारिणो ऽपि प्रकृताविव विकृतावपि वाक्येन विधिर्धारयितुमशक्यः । तस्मात्- सर्वार्थो वह्निः

------------------ yathā 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' ityasau parṇavidhiḥ prakṛtyarthaḥ | evamādhānasyāpyanārabhyā dhītatvādāhita āhavanīyādyagniḥ prakṛtyarthaḥ- iti cet- maivam | vaiṣamyāt | parṇavākyātparṇatāyā yāvatkratupraveśe juhūrdvāram | sā ca juhūḥ prakṛtāveva vihitā vikṛtiṣu sarvatrātidiśyate | āhavanīyādyagnestu kraptupradeśe dvāraṃ homaḥ | sa ca kvacitprakṛtāveva vihitaḥ sanvikṛtāvatidiśyate | tadyathāprayāṇanāriṣṭhādihomāḥ | tādṛśe viṣaye 'yadāhavanīye juhvati' iti vākyenāgniḥ prakṛtāveva vidhīyate | vikṛtau tu homena sahātidiśyate | tasmāsatra parṇanyāyaḥ | yastu homo vikṛtāvupadiśyate | tadyathā- sāṃgrahaṇyāmiṣṭāvāmanahomaḥ | tatra dvārarabhūtasya homasya vikṛtāvupadiśyamānatayā dvāriṇo 'pi prakṛtāviva vikṛtāvapi vākyena vidhirdhārayitumaśakyaḥ | tasmāt- sarvārtho vahniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते- ऽमैत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽहऽ इति । तदेतद्वाक्यं प्रैषानुवचनयोर्मैत्रावरुणकर्तृकतां विदधाति । तेन च वाक्येन समाख्या बाध्यते । ऽअग्नये समिध्यमानायानुब्रूहिऽ ऽयूपायाज्यमानायानुब्रूहिऽ इत्यादिप्रैषाणामध्वर्यु कर्तृकत्वदर्शनात्- ऽआध्वर्यवाः प्रैषाःऽ इत्यस्ति याज्ञिकानां समाख्या । तथा । ऽप्रवो बाजा अभिद्यवःऽ- ऽअञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तःऽ इत्याद्यनुवचनानां होतृकर्तृकत्वदर्शनात् । ऽअनुवचनानि हौत्राणिऽ- इति याज्ञिकसमाख्या । प्रैषानुवचने च द्विविधे- समस्ते व्यस्ते च । पूर्वोदाहृते व्यस्ते । ऽहोतापक्षदग्निं समिधम्ऽ- इत्याद्यनुवचनमन्त्रस्यान्ते ऽहोतर्यजऽ इति प्रैष आम्नातः । एते प्रैषानुवचने समस्ते । तेषु च व्यस्तसमस्तप्रैषानुवचनेषु सर्वत्र प्रबलेन वाक्येन समाख्यां बाधित्वा होतृकर्तृकत्वमध्वर्युकर्तृकत्वं च परित्यज्य मैत्रावरुणकर्तृकत्वमेवाभ्युपयेम्- इति प्राप्ते- अभिधीयते- ऽप्रेष्यति चानु चाऽहऽ इति चकारद्वयेन प्रैषानुवचनयोः समुच्चयो वाक्ये ऽस्मिन्नुपलभ्यते । ततः समुच्चित्रयोरेव समाख्याबाधनम् । व्यस्तयोस्तु यथासमाख्यं होत्रादिकर्तृकत्वमेवाभ्युपेयम्

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cā'ha' iti | tadetadvākyaṃ praiṣānuvacanayormaitrāvaruṇakartṛkatāṃ vidadhāti | tena ca vākyena samākhyā bādhyate | 'agnaye samidhyamānāyānubrūhi' 'yūpāyājyamānāyānubrūhi' ityādipraiṣāṇāmadhvaryu kartṛkatvadarśanāt- 'ādhvaryavāḥ praiṣāḥ' ityasti yājñikānāṃ samākhyā | tathā | 'pravo bājā abhidyavaḥ'- 'añjanti tvāmadhvare devayantaḥ' ityādyanuvacanānāṃ hotṛkartṛkatvadarśanāt | 'anuvacanāni hautrāṇi'- iti yājñikasamākhyā | praiṣānuvacane ca dvividhe- samaste vyaste ca | pūrvodāhṛte vyaste | 'hotāpakṣadagniṃ samidham'- ityādyanuvacanamantrasyānte 'hotaryaja' iti praiṣa āmnātaḥ | ete praiṣānuvacane samaste | teṣu ca vyastasamastapraiṣānuvacaneṣu sarvatra prabalena vākyena samākhyāṃ bādhitvā hotṛkartṛkatvamadhvaryukartṛkatvaṃ ca parityajya maitrāvaruṇakartṛkatvamevābhyupayem- iti prāpte- abhidhīyate- 'preṣyati cānu cā'ha' iti cakāradvayena praiṣānuvacanayoḥ samuccayo vākye 'sminnupalabhyate | tataḥ samuccitrayoreva samākhyābādhanam | vyastayostu yathāsamākhyaṃ hotrādikartṛkatvamevābhyupeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नयश्च (सर्वार्थाः) स्वकालत्वात्

agnayaśca (sarvārthāḥ) svakālatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचमसाध्वर्युःऽ इत्येवंविधसंज्ञाविशेषाच्चमसाध्वर्यव एव चमसैर्जुहुयुः - इति चेत् । मैवम् । अध्वर्युसंज्ञाया निरपेक्षत्वेन प्रबलत्वात् । केवलाध्वर्यौ चमसाध्वर्युषु चानुगतो ऽध्वर्युशब्दः सामान्यरूपः । चमसशब्दस्तु चमसाध्वर्युष्वेवेति विशेषरूपः । तं च विशेषमनपेक्ष्यैवाध्वर्युशब्द ऋत्विक्संज्ञारूपेण वर्तितुं प्रभवति । चमसशब्दस्तु सामान्यवाचिनमध्वर्युशब्दमपेक्ष्यैव पुरुषेषु संज्ञा भवति । तथा सति ऽआध्वर्यवो होमःऽ इत्यनयां निरपेक्षयां प्रबलया समाख्ययाध्वर्युरेव सत्यां शक्तौ चमसैर्जुहुयात् । ग्रहहोमव्यापृतत्वेन कदाचिदशक्तौ चमसाध्वर्यवो जुहुयुः

------------------ 'camasādhvaryuḥ' ityevaṃvidhasaṃjñāviśeṣāccamasādhvaryava eva camasairjuhuyuḥ - iti cet | maivam | adhvaryusaṃjñāyā nirapekṣatvena prabalatvāt | kevalādhvaryau camasādhvaryuṣu cānugato 'dhvaryuśabdaḥ sāmānyarūpaḥ | camasaśabdastu camasādhvaryuṣveveti viśeṣarūpaḥ | taṃ ca viśeṣamanapekṣyaivādhvaryuśabda ṛtviksaṃjñārūpeṇa vartituṃ prabhavati | camasaśabdastu sāmānyavācinamadhvaryuśabdamapekṣyaiva puruṣeṣu saṃjñā bhavati | tathā sati 'ādhvaryavo homaḥ' ityanayāṃ nirapekṣayāṃ prabalayā samākhyayādhvaryureva satyāṃ śaktau camasairjuhuyāt | grahahomavyāpṛtatvena kadācidaśaktau camasādhvaryavo juhuyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ श्येनयागः सामवेदे समाम्नात इति तत्रत्याः सर्वे पदार्था उद्गात्रानुष्ठेयाः, बहिष्पवमानाज्यपृष्ठादिस्तोत्रेष्विवोद्गात्रत्व समाख्यायाः श्योने ऽपि समत्वात् । तथा- यजुर्वेदे समाम्नातो वाजपेयः सर्वो ऽप्यध्वर्युणैवानुष्ठेयः । समाख्यावशात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- श्येनवाजपेयौ हि ज्योतिष्टोमविकारौ । तत्र चोदकस्तत्तत्पदार्थेस्तैस्तैः पुरुषैरनुष्ठेयतया समर्पयति । अङ्गेष्वतिदिष्टेषु पष्चात्साङ्गप्रधानानुष्ठापकस्य प्रयोगवचनसाय प्रवृत्तिः । प्रयोगवचनाधीना तु समाख्यात्यन्तजघन्या । ततः प्रबलचोदकवशात्प्रकृताविव नानाविधाः कर्तारः स्वस्वधर्मेषु व्यवतिष्ठन्ते

------------------ śyenayāgaḥ sāmavede samāmnāta iti tatratyāḥ sarve padārthā udgātrānuṣṭheyāḥ, bahiṣpavamānājyapṛṣṭhādistotreṣvivodgātratva samākhyāyāḥ śyone 'pi samatvāt | tathā- yajurvede samāmnāto vājapeyaḥ sarvo 'pyadhvaryuṇaivānuṣṭheyaḥ | samākhyāvaśāt- iti prāpte- brūmaḥ- śyenavājapeyau hi jyotiṣṭomavikārau | tatra codakastattatpadārthestaistaiḥ puruṣairanuṣṭheyatayā samarpayati | aṅgeṣvatidiṣṭeṣu paṣcātsāṅgapradhānānuṣṭhāpakasya prayogavacanasāya pravṛttiḥ | prayogavacanādhīnā tu samākhyātyantajaghanyā | tataḥ prabalacodakavaśātprakṛtāviva nānāvidhāḥ kartāraḥ svasvadharmeṣu vyavatiṣṭhante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.