------------------ प्रकृतौ श्रुतम्- ऽप्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयतिऽ इति । तदेतद्विकृतावतिदिष्टम् । विकृतयश्च वाजपेयगताः पशवः । ते च द्विविधाः- क्रतुपशवः प्राजापत्यपशवश्चेति । ऽआग्नेयं पशुमालभतेऽ इत्यादिना विहिताः क्रतुपशवः । इतरे तु ऽसप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभतेऽ इति विहिताः । एते चोभयविधाः पशवः प्रातःसवने सहैवोपक्रम्यन्ते । ततः सर्वेषामर्थे सकृदेव प्रयाजा अनुष्ठीयन्ते । तत्र क्रतुपशूनां प्रातःसवन एवाऽलब्धव्यत्वात्तदीयहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणं निर्विघ्नमेव सिध्यति । प्राजापत्यपशूनां पर्यग्निकरणपर्यन्तमेव तदानीमनुष्ठानम् । आलम्भस्तु माध्यंदिने सवने, तत्कालविशेषस्य ऽब्रह्मसाम्न्यालभतेऽ इति विधानात् । तेषां च प्राजापत्यादीनां हविषामभिधारणार्थ प्रातःकालीनः प्रयाजशेषो धारयितव्यः । न चात्र जुह्वां तद्धारणं संभवति । क्रतुपश्वनुष्ठाने जुह्वाया व्यापृतत्वात् । अतः पात्रान्तरं संताद्य तस्मिन्नयं शेषो धारयितव्यः । अन्यथा प्राजापत्यहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणात्सिद्धिः । तस्मात्- शेषधारणतत्पात्रे संपादनीये- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ते उभे न कर्तव्ये । कुतः । अभिधारणस्य शेषप्रतिपत्तिरूपत्वेन हविःसंस्कारकत्वाभावत्त् । न हि दृष्टे प्रतिपादने सत्यदृष्टार्थः संस्कारो युक्तः । दृष्टं च जुह्वा रिक्तीकरणम् । अन्यथा प्रयाजशेषोपेतायां जुह्वामाज्यभागार्थतया गृह्यमाणं संकीर्येत । ततो रिक्तीकरणरूपपप्रतिपत्त्यर्थमेव प्रकृतौ शेषेणाभिधारणम् । अस्तु वा तत्र हविःसंस्कारो ऽपि तथापि प्राजापत्यवपायामभिधारणं व्यर्थम् । रूक्षत्वनिवारणाय ह्यभिधार्यते । न च प्राजापत्यवपाया रूक्षतास्ति । ब्रह्मसाम्नैवतद्रूक्षताया निवारितत्वात् । अत एव- श्रूयते- ऽशम्या वा एतर्हि वपा यर्ह्यनभिधृता । ब्रह्म वै ब्रह्मसाम यद्ब्रह्मसाम्न्यालभते । तेनाशम्यास्तेनाभिधृताः इति । शम्या रूक्षैत्यर्थः । तस्मात्- शेषधारणतत्प्रात्रे न कर्तव्ये
------------------ prakṛtau śrutam- 'prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhidhārayati' iti | tadetadvikṛtāvatidiṣṭam | vikṛtayaśca vājapeyagatāḥ paśavaḥ | te ca dvividhāḥ- kratupaśavaḥ prājāpatyapaśavaśceti | 'āgneyaṃ paśumālabhate' ityādinā vihitāḥ kratupaśavaḥ | itare tu 'saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate' iti vihitāḥ | ete cobhayavidhāḥ paśavaḥ prātaḥsavane sahaivopakramyante | tataḥ sarveṣāmarthe sakṛdeva prayājā anuṣṭhīyante | tatra kratupaśūnāṃ prātaḥsavana evā'labdhavyatvāttadīyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇaṃ nirvighnameva sidhyati | prājāpatyapaśūnāṃ paryagnikaraṇaparyantameva tadānīmanuṣṭhānam | ālambhastu mādhyaṃdine savane, tatkālaviśeṣasya 'brahmasāmnyālabhate' iti vidhānāt | teṣāṃ ca prājāpatyādīnāṃ haviṣāmabhidhāraṇārtha prātaḥkālīnaḥ prayājaśeṣo dhārayitavyaḥ | na cātra juhvāṃ taddhāraṇaṃ saṃbhavati | kratupaśvanuṣṭhāne juhvāyā vyāpṛtatvāt | ataḥ pātrāntaraṃ saṃtādya tasminnayaṃ śeṣo dhārayitavyaḥ | anyathā prājāpatyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇātsiddhiḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatpātre saṃpādanīye- iti prāpte- brūmaḥ- te ubhe na kartavye | kutaḥ | abhidhāraṇasya śeṣapratipattirūpatvena haviḥsaṃskārakatvābhāvatt | na hi dṛṣṭe pratipādane satyadṛṣṭārthaḥ saṃskāro yuktaḥ | dṛṣṭaṃ ca juhvā riktīkaraṇam | anyathā prayājaśeṣopetāyāṃ juhvāmājyabhāgārthatayā gṛhyamāṇaṃ saṃkīryeta | tato riktīkaraṇarūpapapratipattyarthameva prakṛtau śeṣeṇābhidhāraṇam | astu vā tatra haviḥsaṃskāro 'pi tathāpi prājāpatyavapāyāmabhidhāraṇaṃ vyartham | rūkṣatvanivāraṇāya hyabhidhāryate | na ca prājāpatyavapāyā rūkṣatāsti | brahmasāmnaivatadrūkṣatāyā nivāritatvāt | ata eva- śrūyate- 'śamyā vā etarhi vapā yarhyanabhidhṛtā | brahma vai brahmasāma yadbrahmasāmnyālabhate | tenāśamyāstenābhidhṛtāḥ iti | śamyā rūkṣaityarthaḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatprātre na kartavye
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.