Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 4

------------------ अनेन तृतीय- चतुर्थयोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः

------------------ anena tṛtīya- caturthayoradhyāyayoḥ pūrvottarabhāva upapāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽक्रत्वर्थो ऽयम्, पुरुषार्थो ऽयम्ऽ इति विवेकस्य प्रयोजनं किमपि न पश्यामः । तस्मात्- काकदन्तविचारवदयं विचार उपेक्षणीयः- इति चेत् । मैवम् । तेन विचारेण प्रयुक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् । साक्षाद्वा परम्परया वा प्रयुक्तिनिर्णयोपयुक्तं सर्वमिह चिन्तनीयम्

------------------ 'kratvartho 'yam, puruṣārtho 'yam' iti vivekasya prayojanaṃ kimapi na paśyāmaḥ | tasmāt- kākadantavicāravadayaṃ vicāra upekṣaṇīyaḥ- iti cet | maivam | tena vicāreṇa prayukterjñātuṃ śakyatvāt | sākṣādvā paramparayā vā prayuktinirṇayopayuktaṃ sarvamiha cintanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽक्रतावनुष्ठेयः क्रत्वर्थःऽ इत्युक्ते गोदोहनादावतिव्याप्तिः । ऽपुरुषेणार्थ्यमानः पुरुषार्थःऽ इत्युक्ते प्रयाजादीनामप्यनुष्ठेयतया पुरुषेणार्थ्यमानत्वादतिव्याप्तिः । तस्मात्- तयोरद्रुष्टं लक्षणं दुर्निरूपम- इति चेत् । मैवम् । ऋतुस्वरूपपौष्कल्यायैव यो विधीयते स क्रत्वर्थः । प्रयाजादयस्तादृशाः । नहि प्रयाजादिमिः पुरुषस्य कश्चित्प्रीतिविशेष उत्पद्यते, येनैते पुरुषार्था भवेयुः । दर्शपूर्णमासक्रतुस्तु तैः प्रयाजादिभिः फलजननसामर्थ्यलक्षणं पौष्कल्यं प्राप्नोति । तस्मात्- ते क्रत्वर्थाः । पुरुषप्रीतये विधीयमानः पुरुषार्थः । दर्शपूर्णमासादयो गोदोहनादयश्च तादृशाः । न हि दर्शपूर्णमासाभ्या कस्यचित्क्रतोः पौष्कस्यं भवति । त्रयोरेव क्रतुत्वात् । नापि गोदोहनं क्रत्वर्थम् । तदभावे ऽपि चमसेन क्रतुपौष्कल्यसिद्धिः । तस्मात्- सुनिरूपणं तदुभयलक्षणम्

------------------ 'kratāvanuṣṭheyaḥ kratvarthaḥ' ityukte godohanādāvativyāptiḥ | 'puruṣeṇārthyamānaḥ puruṣārthaḥ' ityukte prayājādīnāmapyanuṣṭheyatayā puruṣeṇārthyamānatvādativyāptiḥ | tasmāt- tayoradruṣṭaṃ lakṣaṇaṃ durnirūpama- iti cet | maivam | ṛtusvarūpapauṣkalyāyaiva yo vidhīyate sa kratvarthaḥ | prayājādayastādṛśāḥ | nahi prayājādimiḥ puruṣasya kaścitprītiviśeṣa utpadyate, yenaite puruṣārthā bhaveyuḥ | darśapūrṇamāsakratustu taiḥ prayājādibhiḥ phalajananasāmarthyalakṣaṇaṃ pauṣkalyaṃ prāpnoti | tasmāt- te kratvarthāḥ | puruṣaprītaye vidhīyamānaḥ puruṣārthaḥ | darśapūrṇamāsādayo godohanādayaśca tādṛśāḥ | na hi darśapūrṇamāsābhyā kasyacitkratoḥ pauṣkasyaṃ bhavati | trayoreva kratutvāt | nāpi godohanaṃ kratvartham | tadabhāve 'pi camasena kratupauṣkalyasiddhiḥ | tasmāt- sunirūpaṇaṃ tadubhayalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इति स्वर्गः फलत्वेन श्रूयते । तत्र-विमतं फलं विधेयम्, भावनांशत्वात्, करणवत्, इतिकर्तव्यतावच्च - इति चेत् । मैवम् । अप्रवृत्तप्रवर्तनं हि विधानम् । फलं तु पुरुषः सौन्दर्य जामन्स्वयं रागादेव प्रवृत्तः- इति व्यर्थस्तत्र विधिः

------------------ 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti svargaḥ phalatvena śrūyate | tatra-vimataṃ phalaṃ vidheyam, bhāvanāṃśatvāt, karaṇavat, itikartavyatāvacca - iti cet | maivam | apravṛttapravartanaṃ hi vidhānam | phalaṃ tu puruṣaḥ saundarya jāmansvayaṃ rāgādeva pravṛttaḥ- iti vyarthastatra vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽचमसेनापः प्रणयेद्गोदोहनेन पशुकामस्यऽ इति । तत्र- गोदोहनस्य क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च, इत्याकारद्वयमस्ति पशुफलजनमेन पुरुषप्रीतिर्भाति, अपां प्रणयनेन क्रतुपौष्कल्यमपि भाति- इति चेत् । मैवम् । गोदोहनमन्तरेण फलासिद्धिर्भवतु पुरुषार्थत्वम् । क्रतुस्तु तदभावे ऽपि चमसेन सिध्यतीति न क्रत्वर्थता

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'camasenāpaḥ praṇayedgodohanena paśukāmasya' iti | tatra- godohanasya kratvarthatvaṃ puruṣārthatvaṃ ca, ityākāradvayamasti paśuphalajanamena puruṣaprītirbhāti, apāṃ praṇayanena kratupauṣkalyamapi bhāti- iti cet | maivam | godohanamantareṇa phalāsiddhirbhavatu puruṣārthatvam | kratustu tadabhāve 'pi camasena sidhyatīti na kratvarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ब्राह्मणस्य द्रव्यार्जने प्रतिग्रहयाजनाध्यापनान्येव नियतानि तत्र तत्र श्रुतानि, राजन्यस्य जयादिकम्, वैश्यस्य कृष्यादिकम्, शूद्रस्य सेवादिकम् । तच्च यदेतद्द्रव्यसंपादनं तदेतत्क्रत्वर्थम् । कुतः । अर्जनोपायानां नियतत्वात् । पुरुषप्रीतेस्तु येन केनापि द्रव्येण सिद्धत्वादर्जनोपायनियमस्तत्र निरर्थकः । क्रतौ तु नियमापूर्व परमापूर्वापयोगीति सार्थको नियमः- इति प्राप्ते । ब्रूमः- द्रव्यार्जने रागः प्रवर्तको दृष्ट इति न विधिरपेक्ष्यते । फलं च क्षुन्निवृत्त्यादिरूपं दृष्टमेव । अत एव स्मर्यते- ऽषण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥ इत । क्रत्वर्थत्वे तु जीवनाभावात्क्रतुरेव न सिध्येत् । पुरुषार्थतायां स्वैहिकप्रीतिकारिभोजनादिवत्क्रतोरामुष्मिकप्रीतिकारितया पुरुषार्थष्वन्तर्भावात्क्रत्वर्थताप्यार्थिकी सिध्यति । उपायनियमस्तूपायान्तरेषु प्रत्यवायविवक्षयोपपद्यते । तस्मात्- द्रव्यार्जनं पुरुषार्थम्

------------------ brāhmaṇasya dravyārjane pratigrahayājanādhyāpanānyeva niyatāni tatra tatra śrutāni, rājanyasya jayādikam, vaiśyasya kṛṣyādikam, śūdrasya sevādikam | tacca yadetaddravyasaṃpādanaṃ tadetatkratvartham | kutaḥ | arjanopāyānāṃ niyatatvāt | puruṣaprītestu yena kenāpi dravyeṇa siddhatvādarjanopāyaniyamastatra nirarthakaḥ | kratau tu niyamāpūrva paramāpūrvāpayogīti sārthako niyamaḥ- iti prāpte | brūmaḥ- dravyārjane rāgaḥ pravartako dṛṣṭa iti na vidhirapekṣyate | phalaṃ ca kṣunnivṛttyādirūpaṃ dṛṣṭameva | ata eva smaryate- 'ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā | yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ || ita | kratvarthatve tu jīvanābhāvātkratureva na sidhyet | puruṣārthatāyāṃ svaihikaprītikāribhojanādivatkratorāmuṣmikaprītikāritayā puruṣārthaṣvantarbhāvātkratvarthatāpyārthikī sidhyati | upāyaniyamastūpāyāntareṣu pratyavāyavivakṣayopapadyate | tasmāt- dravyārjanaṃ puruṣārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचनऽ इति । अत्र नञ्पदमभिधावृत्त्या प्रतिषेधं ब्रूते, न तु पर्युदासम् । प्रतिषेधश्च प्राप्तिपूर्वकः । प्राप्तिश्च वैदिकस्य निपेधस्य वैदिकी प्रत्यासन्ना । तथा सति क्रतौ यत्राऽदित्येक्षणं विहितम्, तत्रायं निषेध उदयास्तमयोद्देशेन प्रवर्तते । एवं च सति फलं न कल्पनीयम् । पर्युदासमाश्रित्य पुरुषार्थत्वाङ्गीकारे ऽधिकारसिद्धये फलं कल्पनीयं स्यात् । तस्मात्- क्रत्वर्थो निषेधः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽतस्य व्रतम्ऽ इत्युपक्तम्य ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्ऽ इत्याम्नातत्वादनीक्षणरूपं किंचिदनुष्ठेयम् । तच्च पर्युदासत्वे सत्यवकल्पते । ईक्षणस्याभावः प्रतिषेधपक्षे नञर्थः । पर्युदासपक्षे त्वीक्षणादितरः संकल्पो नञ्पदेन लक्ष्यते । स च संकल्पो ऽत्रानुष्ठेयव्रतत्वेन विधीयते । यद्यपीक्षणादितरे बहवो व्यापारा अनुष्ठानयोग्याः सन्ति, तथापि कायिकवाचिकव्यापारविशेषस्याप्रतीयमानत्वात्, मानसव्यापारस्यावर्जनीयत्वाच्च संकल्प एव परिशिष्यते । संकल्पनीयश्चार्थः प्रत्यासत्त्या धात्वर्थनिषेधः । तथा सतिऽउद्यन्तम्, अस्तं यन्तं चाऽदित्यं नेक्षिष्येऽ इत्येवंरूपः संकल्पो ऽत्रानुष्ठेयत्वेन विधीयते । न च तस्य संकल्पस्य क्रत्वङ्गत्वम् । तद्बोधकश्रुतिलिङ्गादिप्रमाणाभावात् । न च पुरुषार्थत्वे ऽपि प्रमाणाभावः । ऽएतावता हैनसा मुक्तो भवतिऽ इत्यनेन वाक्येनेक्षितुः पुरुषस्य प्रत्यवायसंबन्धमुपन्यस्य तत्प्रत्यवायनिवारणफलकस्यानीक्षणसंकल्पस्य विधानेन पुरुषार्थत्वावगमात् । क्रत्वङ्गत्वविवक्षायां तु क्रतुवैकल्यरूपो विपक्षबाध उपन्यस्येत । तस्मात्- अनीक्षणसंकल्पादीनि प्रजापतिव्रतानि पुरुषार्थानि

------------------ anārabhya śrūyate- 'nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana' iti | atra nañpadamabhidhāvṛttyā pratiṣedhaṃ brūte, na tu paryudāsam | pratiṣedhaśca prāptipūrvakaḥ | prāptiśca vaidikasya nipedhasya vaidikī pratyāsannā | tathā sati kratau yatrā'dityekṣaṇaṃ vihitam, tatrāyaṃ niṣedha udayāstamayoddeśena pravartate | evaṃ ca sati phalaṃ na kalpanīyam | paryudāsamāśritya puruṣārthatvāṅgīkāre 'dhikārasiddhaye phalaṃ kalpanīyaṃ syāt | tasmāt- kratvartho niṣedhaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'tasya vratam' ityupaktamya 'nekṣetodyantamādityam' ityāmnātatvādanīkṣaṇarūpaṃ kiṃcidanuṣṭheyam | tacca paryudāsatve satyavakalpate | īkṣaṇasyābhāvaḥ pratiṣedhapakṣe nañarthaḥ | paryudāsapakṣe tvīkṣaṇāditaraḥ saṃkalpo nañpadena lakṣyate | sa ca saṃkalpo 'trānuṣṭheyavratatvena vidhīyate | yadyapīkṣaṇāditare bahavo vyāpārā anuṣṭhānayogyāḥ santi, tathāpi kāyikavācikavyāpāraviśeṣasyāpratīyamānatvāt, mānasavyāpārasyāvarjanīyatvācca saṃkalpa eva pariśiṣyate | saṃkalpanīyaścārthaḥ pratyāsattyā dhātvarthaniṣedhaḥ | tathā sati'udyantam, astaṃ yantaṃ cā'dityaṃ nekṣiṣye' ityevaṃrūpaḥ saṃkalpo 'trānuṣṭheyatvena vidhīyate | na ca tasya saṃkalpasya kratvaṅgatvam | tadbodhakaśrutiliṅgādipramāṇābhāvāt | na ca puruṣārthatve 'pi pramāṇābhāvaḥ | 'etāvatā hainasā mukto bhavati' ityanena vākyenekṣituḥ puruṣasya pratyavāyasaṃbandhamupanyasya tatpratyavāyanivāraṇaphalakasyānīkṣaṇasaṃkalpasya vidhānena puruṣārthatvāvagamāt | kratvaṅgatvavivakṣāyāṃ tu kratuvaikalyarūpo vipakṣabādha upanyasyeta | tasmāt- anīkṣaṇasaṃkalpādīni prajāpativratāni puruṣārthāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः- ऽस्फ्यश्च कपालानि च-ऽ इत्याद्युपक्रम्य ऽएतानि वै दशयज्ञायुधानिऽ इत्याम्नातम् । तानि चात्र हविष्ट्वेन विधीयन्ते । कुतः । मानान्तरैरप्राप्तत्वेनापूर्वार्थत्वात् । यदि तत्र पुरोडाशो हविर्भवत्, तदा तेन सहैतेषां समुच्चयो विकल्पो वास्तु- इति प्राप्ते, । ब्रूमः- ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्युत्पत्तिशिष्टेन पुरोडाशेन सह पश्चाच्छिष्टानामायुधानां विकल्पः समुच्चयो वा न संभवति । आयुधत्वं यज्ञसाधनत्वम् । तच्च ऽस्फ्येनोद्धन्ति, कपालेषु श्रपयतिऽ इत्यादिशास्त्रसिद्धमेवात्रानूद्य ऽयज्ञायुधानि संभरतिऽ इत्येष संभरणविधिः स्तूयते । तस्मात्- नास्ति हविष्ट्वम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ- 'sphyaśca kapālāni ca-' ityādyupakramya 'etāni vai daśayajñāyudhāni' ityāmnātam | tāni cātra haviṣṭvena vidhīyante | kutaḥ | mānāntarairaprāptatvenāpūrvārthatvāt | yadi tatra puroḍāśo havirbhavat, tadā tena sahaiteṣāṃ samuccayo vikalpo vāstu- iti prāpte, | brūmaḥ- 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityutpattiśiṣṭena puroḍāśena saha paścācchiṣṭānāmāyudhānāṃ vikalpaḥ samuccayo vā na saṃbhavati | āyudhatvaṃ yajñasādhanatvam | tacca 'sphyenoddhanti, kapāleṣu śrapayati' ityādiśāstrasiddhamevātrānūdya 'yajñāyudhāni saṃbharati' ityeṣa saṃbharaṇavidhiḥ stūyate | tasmāt- nāsti haviṣṭvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽअग्नीषोमीयं पशुमालभेतऽ इत्यत्र पशोरेकत्वं यजनाङ्गं न भवति । तस्य श्रुत्या पशुसंबन्धावगमात् । ऽपशुम्ऽ इत्येतस्मिन्नेव पदे पशुतदेकत्वयोः श्रवणात्पदान्तरनैरपेक्ष्येण परस्परसंबन्धो ऽवगम्यते । यागस्तु ऽआलभेतऽ इत्यनेन पदान्तरेणोपात्तः । तत्र वाक्येन संबन्धावगतिः । वाक्याच्च श्रुतिर्बलीयसी । तत एकत्वस्य यागाङ्गत्वाभावाद्द्वाभ्यां बहुभिर्वा यागो ऽनुष्ठातुं शक्यते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽपशुम्ऽ इति पदं यद्यप्येकम्, तथापि प्रकृत्या पशुर्मिर्दिष्टः । प्रत्ययेन कारकत्वम्, एकत्वं च, इत्युभयं निर्दिष्टम् । तत एकत्वस्याऽसन्नतरे कारके प्रथमं संबन्धो भवति । कारकत्वं नाम क्रियाहेतुत्वम् । तथा सति कारकद्वारा क्रियायामपि संबन्धः प्रत्ययेनैवावगतः । क्रियाविशेषश्च संनिहितपदान्तरोपात्तो याग इति यजनाङ्गत्वमेकत्वस्य सिध्यति । तच्चैकत्वं स्वयममूर्ततया यागक्रियां निष्पादयितुमसमर्थ सत्तत्र समर्थे पशुद्रव्यं पश्चादवच्छिनत्ति । तत एकत्वस्य यागाङ्गत्वान्न द्वाभ्यां त्रिभिर्वा यागसिद्धिः । एवम्- ऽअनड्वाहौ युनक्तिऽ ऽवसन्ताय कपिञ्जलानालभतेऽ इत्यत्र द्वित्वबहुत्वयोर्विवक्षितत्वं द्रष्टव्यम्

------------------ 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta' ityatra paśorekatvaṃ yajanāṅgaṃ na bhavati | tasya śrutyā paśusaṃbandhāvagamāt | 'paśum' ityetasminneva pade paśutadekatvayoḥ śravaṇātpadāntaranairapekṣyeṇa parasparasaṃbandho 'vagamyate | yāgastu 'ālabheta' ityanena padāntareṇopāttaḥ | tatra vākyena saṃbandhāvagatiḥ | vākyācca śrutirbalīyasī | tata ekatvasya yāgāṅgatvābhāvāddvābhyāṃ bahubhirvā yāgo 'nuṣṭhātuṃ śakyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'paśum' iti padaṃ yadyapyekam, tathāpi prakṛtyā paśurmirdiṣṭaḥ | pratyayena kārakatvam, ekatvaṃ ca, ityubhayaṃ nirdiṣṭam | tata ekatvasyā'sannatare kārake prathamaṃ saṃbandho bhavati | kārakatvaṃ nāma kriyāhetutvam | tathā sati kārakadvārā kriyāyāmapi saṃbandhaḥ pratyayenaivāvagataḥ | kriyāviśeṣaśca saṃnihitapadāntaropātto yāga iti yajanāṅgatvamekatvasya sidhyati | taccaikatvaṃ svayamamūrtatayā yāgakriyāṃ niṣpādayitumasamartha sattatra samarthe paśudravyaṃ paścādavacchinatti | tata ekatvasya yāgāṅgatvānna dvābhyāṃ tribhirvā yāgasiddhiḥ | evam- 'anaḍvāhau yunakti' 'vasantāya kapiñjalānālabhate' ityatra dvitvabahutvayorvivakṣitatvaṃ draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽपशुमालभेतऽ इत्यत्र पशुपदे पुंलिङ्गमविवक्षितम् । कुतः । शब्दार्थविचारे ऽनुष्ठानविचारे च तदुपयोगादर्शनात् । अलिङ्गे ऽपि वृक्षपदार्थे पुंलिङ्गो वृक्षशब्दः प्रयुज्यते । तथा पुंव्यक्तावपि स्त्रीलिङ्गो मक्षिकाशब्दः प्रयुक्तः । ततो न लिङ्गस्य शब्दार्थत्वेन विवक्षास्ति । अनुष्ठानमपि पुंव्यक्तिस्त्रीव्यक्त्योः समानम् । एकत्वावच्छिन्नपशुत्वे वैषम्याभावात् । तस्मात्- अविवक्षितं लिङ्गम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- यथा पशुत्वजातिः, यथा वा -तदेकत्वम्, वृद्धव्यवहारे ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनन्यथासिद्धाभ्यां शब्दार्थः, तथा लिङ्गस्यापि कुतः शब्दार्थता न स्यात् । वृक्षमक्षिकाशब्दयोस्तु न वयमर्थतः साधुतां ब्रूमः, किंत्वभियुक्तप्रयोगमात्रबलेन साधुत्वम् । न चानुष्ठाने साम्यम् । अपुंस्पशौ विशेषसद्भावात् । ऽवाक्त आप्यायताम्ऽ इत्यादिभिर्मन्त्रैस्तत्तदवयवानामाप्यायमनकाले ऽमेढ्रं तु आध्यायताम्ऽ इति मन्त्रेण तदवयवस्याऽप्यायनश्रवणात् । तस्मात्-एकत्ववत्पुंलिङ्गमपि विवक्षितम्

------------------ 'paśumālabheta' ityatra paśupade puṃliṅgamavivakṣitam | kutaḥ | śabdārthavicāre 'nuṣṭhānavicāre ca tadupayogādarśanāt | aliṅge 'pi vṛkṣapadārthe puṃliṅgo vṛkṣaśabdaḥ prayujyate | tathā puṃvyaktāvapi strīliṅgo makṣikāśabdaḥ prayuktaḥ | tato na liṅgasya śabdārthatvena vivakṣāsti | anuṣṭhānamapi puṃvyaktistrīvyaktyoḥ samānam | ekatvāvacchinnapaśutve vaiṣamyābhāvāt | tasmāt- avivakṣitaṃ liṅgam- iti prāpte,- brūmaḥ- yathā paśutvajātiḥ, yathā vā -tadekatvam, vṛddhavyavahāre 'nvayavyatirekābhyāmananyathāsiddhābhyāṃ śabdārthaḥ, tathā liṅgasyāpi kutaḥ śabdārthatā na syāt | vṛkṣamakṣikāśabdayostu na vayamarthataḥ sādhutāṃ brūmaḥ, kiṃtvabhiyuktaprayogamātrabalena sādhutvam | na cānuṣṭhāne sāmyam | apuṃspaśau viśeṣasadbhāvāt | 'vākta āpyāyatām' ityādibhirmantraistattadavayavānāmāpyāyamanakāle 'meḍhraṃ tu ādhyāyatām' iti mantreṇa tadavayavasyā'pyāyanaśravaṇāt | tasmāt-ekatvavatpuṃliṅgamapi vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यो ऽयं स्विष्टकृद्यागः सो ऽयमुपयुक्तहविःसंस्कारः- इत्यविवादम् । तत्र संस्कारस्य दृष्टप्रयोजनत्वेनावश्यंभावे सति तावतैवोपक्षीणः स्विष्टकृद्यागो नापूर्वस्योपकरोति । न ह्येकस्मिन्कर्मणि प्रयोजनद्वयं युक्तम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- कर्मण एकत्वे ऽप्यंशभेदात्प्रयोजनभेदो न विरुध्यते । मन्त्रपाठः, द्रव्यप्रक्षेपः, देवतोद्देशेन त्यागश्च, इति त्रय्ॐऽशाः । तत्र त्यागेन परमापूर्वोपयुक्तमवान्तरापूर्वमुत्पद्यते । तस्मात्- स्विष्टकृदुभयार्थः । एवम्- अन्त्यप्रयाजपशुपुरोडाशावप्युदहार्यै

------------------ yo 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ so 'yamupayuktahaviḥsaṃskāraḥ- ityavivādam | tatra saṃskārasya dṛṣṭaprayojanatvenāvaśyaṃbhāve sati tāvataivopakṣīṇaḥ sviṣṭakṛdyāgo nāpūrvasyopakaroti | na hyekasminkarmaṇi prayojanadvayaṃ yuktam- iti prāpte, - brūmaḥ- karmaṇa ekatve 'pyaṃśabhedātprayojanabhedo na virudhyate | mantrapāṭhaḥ, dravyaprakṣepaḥ, devatoddeśena tyāgaśca, iti trayoṃ'śāḥ | tatra tyāgena paramāpūrvopayuktamavāntarāpūrvamutpadyate | tasmāt- sviṣṭakṛdubhayārthaḥ | evam- antyaprayājapaśupuroḍāśāvapyudahāryai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वक्ष्यमाणेष्वधिकरणेषु शेषत्वमेव चिन्ताविषयः । यथा - अतीतेष्वधिकरणेषु क्रतुशेषो ऽयम्, पुरुषशेषो ऽयम्, इति चिन्तितम्, तद्वत् । कुतः । उपरितनग्रन्थेन तत्र तत्र पर्णादीनां शेषत्वविचारस्य भासमानत्वात्- इति चेत् । मैवम् । शेषत्वस्य यत्प्रयुक्तिरूपं फलं तदेव प्राधान्येन विचार्यते । शेषत्वं तु तदुपयोगित्वेनेति न तद्विचारः प्रधानभूतः

------------------ vakṣyamāṇeṣvadhikaraṇeṣu śeṣatvameva cintāviṣayaḥ | yathā - atīteṣvadhikaraṇeṣu kratuśeṣo 'yam, puruṣaśeṣo 'yam, iti cintitam, tadvat | kutaḥ | uparitanagranthena tatra tatra parṇādīnāṃ śeṣatvavicārasya bhāsamānatvāt- iti cet | maivam | śeṣatvasya yatprayuktirūpaṃ phalaṃ tadeva prādhānyena vicāryate | śeṣatvaṃ tu tadupayogitveneti na tadvicāraḥ pradhānabhūtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽतप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्ऽ इति । तत्र-पयसि दधिप्रक्षेपादामिक्षाद्रव्यं यथा निष्पद्यते, तथा वाजिनद्रव्यमपिऽ इति दध्यानयनस्य जनकत्वसामर्थ्यमुभयद्रव्यविषयं तुल्यमेव । तस्मात्- उभयमपि प्रयोजकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽन द्रव्यान्तरमामिक्षा, किं तु पय एवऽ इति तच्छब्दादिभिरवगम्यते । ऽयस्मिन्पयसि दधिप्रक्षेपः, साऽमिक्षाऽ इति तच्छब्देन पयः परामृश्यते । आमिक्षायागस्य पुरोनुवाक्यायामेवमाम्नातम्- ऽजुपन्तां युज्यं पयःऽ इति । पयोरसश्च मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः- प्राधान्येन पयसो वनीभावावस्थां जनयितुं दध्यानीतम्- इत्यामिक्षैव प्रयोजिका । अनुनिष्पाद्येव वाजिनम्, न तु प्रयोजकम्

------------------ idamāmnāyate- 'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam' iti | tatra-payasi dadhiprakṣepādāmikṣādravyaṃ yathā niṣpadyate, tathā vājinadravyamapi' iti dadhyānayanasya janakatvasāmarthyamubhayadravyaviṣayaṃ tulyameva | tasmāt- ubhayamapi prayojakam- iti prāpte,- brūmaḥ- 'na dravyāntaramāmikṣā, kiṃ tu paya eva' iti tacchabdādibhiravagamyate | 'yasminpayasi dadhiprakṣepaḥ, sā'mikṣā' iti tacchabdena payaḥ parāmṛśyate | āmikṣāyāgasya puronuvākyāyāmevamāmnātam- 'jupantāṃ yujyaṃ payaḥ' iti | payorasaśca madhura āmikṣāyāmanuvartate, na tu vājine | tataḥ- prādhānyena payaso vanībhāvāvasthāṃ janayituṃ dadhyānītam- ityāmikṣaiva prayojikā | anuniṣpādyeva vājinam, na tu prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे सोमक्रय आघ्नायते- ऽएकहायन्या क्रीणातिऽ इति । सेवमेकहायनी गौर्यदा सोमं क्रेतुमानीयते, तदाध्वर्युस्तस्याः पृष्ठतो ऽनुगच्छति । तदप्याम्नातम्- ऽषट्पदान्यनुनिष्क्रामतिऽ इति । ततः सप्तमे पदे हिरण्यं निधाय हुत्वा तत्पदगतं रजो गृह्णीयात् । एतदपि श्रूयते- ऽसप्तमं पदमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णातिऽ इति । तदेतद्रजः संगृह्य हविर्धानयोः शकटयोरक्षे तेन रजसां संयुक्तमञ्जनं प्रक्षिपेत् । एतदपि श्रुतम्-ऽयज्ञं वा एतत्संभरन्ति यत्सोमक्रयण्यै पदम्ऽ इति प्रस्तुत्य ऽयर्हि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुः, तर्हि तेनाक्षमुपाञ्ज्यात्ऽ इति । तत्र यथा क्रयः संनिकृष्टः, तथैव पदकर्माप्यक्षाञ्जनं संनिकृष्टम् । अथोच्येत- दध्यानयनमामिक्षया यथा संयुक्तम्, न तथाक्षाञ्जनं सोमक्रयण्यानयनेन संयुक्तम्- इति । तन्न । क्रये ऽपि तदसंयोगस्य तुल्यत्वात् । अथ- असंयुक्तो ऽपि क्रयो गवानयनेन निष्पद्यते । - तर्ह्यक्षाञ्जनमपि तेन निष्पद्यते- इति समानत्वात् । क्रयवत्पदकर्मापि सोमक्रयण्यानयनस्य प्रयोजकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽएकहायन्या क्रीणातिऽ इति तृतीयाश्रुत्या गोः क्रयार्थता गम्यते । गोद्वारा तदानयनमपि क्रयार्थमेवेति क्रय एवाऽनयने प्रयोजकः । न च पदकर्मार्थत्वं गोर्वा तदानयनस्य वा क्वचिच्छ्रुतम् । तस्मात्- तदप्रयोजकम्

------------------ jyotiṣṭome somakraya āghnāyate- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti | sevamekahāyanī gauryadā somaṃ kretumānīyate, tadādhvaryustasyāḥ pṛṣṭhato 'nugacchati | tadapyāmnātam- 'ṣaṭpadānyanuniṣkrāmati' iti | tataḥ saptame pade hiraṇyaṃ nidhāya hutvā tatpadagataṃ rajo gṛhṇīyāt | etadapi śrūyate- 'saptamaṃ padamadhvaryurañjalinā gṛhṇāti' iti | tadetadrajaḥ saṃgṛhya havirdhānayoḥ śakaṭayorakṣe tena rajasāṃ saṃyuktamañjanaṃ prakṣipet | etadapi śrutam-'yajñaṃ vā etatsaṃbharanti yatsomakrayaṇyai padam' iti prastutya 'yarhi havirdhāne prācī pravartayeyuḥ, tarhi tenākṣamupāñjyāt' iti | tatra yathā krayaḥ saṃnikṛṣṭaḥ, tathaiva padakarmāpyakṣāñjanaṃ saṃnikṛṣṭam | athocyeta- dadhyānayanamāmikṣayā yathā saṃyuktam, na tathākṣāñjanaṃ somakrayaṇyānayanena saṃyuktam- iti | tanna | kraye 'pi tadasaṃyogasya tulyatvāt | atha- asaṃyukto 'pi krayo gavānayanena niṣpadyate | - tarhyakṣāñjanamapi tena niṣpadyate- iti samānatvāt | krayavatpadakarmāpi somakrayaṇyānayanasya prayojakam- iti prāpte,- brūmaḥ- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti tṛtīyāśrutyā goḥ krayārthatā gamyate | godvārā tadānayanamapi krayārthameveti kraya evā'nayane prayojakaḥ | na ca padakarmārthatvaṃ gorvā tadānayanasya vā kvacicchrutam | tasmāt- tadaprayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽकपालेषु श्रपयतिऽ इति श्रपणं पुरोडाशस्य श्रुतम् । तथा- ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इति कपाले तुषधारणं श्रुतम् । ते च तुषाः सकपालाः ऽरक्षसां भागो ऽसिऽ इति मन्त्रेण नैऋत्यां दिश्यवस्थापनीयाः । तत्र श्रपणं यथा कपालसंपादस्य प्रयोजकम्, तथा तुषवापो ऽपि प्रयोजकः । ऽएकहायम्याऽ इति तृतीययैकहायनीनयनस्य यथा क्रयार्थत्वावगमः तथा ऽकपालेनऽ इति तृतीयया कपालस्य तुषवापार्थत्वावगमात्- इति चेत् । मैवम् । नात्र कपालमात्रस्य तुषोपवापसाधनत्वं श्रुतम् । किं तर्हि यत्कपालं पुरोडाशश्रपणायोपात्तमासादितं च, तस्य कपालस्य साधनत्वम् । एतच्च ऽपुरोडाशकपालेनऽ इति सविशेषणनाम्ना तद्विधानादवगम्यते । तथा सति प्रथम् श्रपणेन कपालं प्रयुज्यने । न च प्रयुक्तस्य पुनस्तुषवापेन प्रयुक्तिः संभवति । तस्मात्- श्रपणेनैव प्रयुक्तं कपालं तुषोपवापे ऽपि प्रसङ्गात्सिध्यति । ईदृशमेवाङ्गत्वं तृतीयाश्रुत्या बोध्यते

------------------ 'kapāleṣu śrapayati' iti śrapaṇaṃ puroḍāśasya śrutam | tathā- 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' iti kapāle tuṣadhāraṇaṃ śrutam | te ca tuṣāḥ sakapālāḥ 'rakṣasāṃ bhāgo 'si' iti mantreṇa naiṛtyāṃ diśyavasthāpanīyāḥ | tatra śrapaṇaṃ yathā kapālasaṃpādasya prayojakam, tathā tuṣavāpo 'pi prayojakaḥ | 'ekahāyamyā' iti tṛtīyayaikahāyanīnayanasya yathā krayārthatvāvagamaḥ tathā 'kapālena' iti tṛtīyayā kapālasya tuṣavāpārthatvāvagamāt- iti cet | maivam | nātra kapālamātrasya tuṣopavāpasādhanatvaṃ śrutam | kiṃ tarhi yatkapālaṃ puroḍāśaśrapaṇāyopāttamāsāditaṃ ca, tasya kapālasya sādhanatvam | etacca 'puroḍāśakapālena' iti saviśeṣaṇanāmnā tadvidhānādavagamyate | tathā sati pratham śrapaṇena kapālaṃ prayujyane | na ca prayuktasya punastuṣavāpena prayuktiḥ saṃbhavati | tasmāt- śrapaṇenaiva prayuktaṃ kapālaṃ tuṣopavāpe 'pi prasaṅgātsidhyati | īdṛśamevāṅgatvaṃ tṛtīyāśrutyā bodhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रुतम्-"हृदयस्याग्रे ऽवद्यति, अथ जिह्वायाः, अथ वक्षसः,"इति । तथान्यदपि श्रुतम्- ऽशकृत्संप्रविध्यतिऽ ऽलोहितं निरस्यतिऽ इति । तत्र हृदयादीनां शकृदादीनां च प्रकरणपाठसाम्यात्पशुसाध्यत्वसाम्याञ्च हृदयादिवच्छकृदादिकमपि पश्वालम्भस्य प्रयोजकम्- इति चेत् । मैवम् । पशुयागो हि हविःसाध्यः । हविष्ट्वं चात्तुं योग्यत्वाद्धृदयादीनामेव, नत्वयोग्ययोः शकृल्लोहितयोः । तस्मात्- हृदयादिरेव प्रयोजकः । शकृत्संप्रबेधो लोहितनिरसनं चेत्येतदुभयं शेषप्रतिपत्तिमात्रम्

------------------ agnīṣomīyapaśau śrutam-"hṛdayasyāgre 'vadyati, atha jihvāyāḥ, atha vakṣasaḥ,"iti | tathānyadapi śrutam- 'śakṛtsaṃpravidhyati' 'lohitaṃ nirasyati' iti | tatra hṛdayādīnāṃ śakṛdādīnāṃ ca prakaraṇapāṭhasāmyātpaśusādhyatvasāmyāñca hṛdayādivacchakṛdādikamapi paśvālambhasya prayojakam- iti cet | maivam | paśuyāgo hi haviḥsādhyaḥ | haviṣṭvaṃ cāttuṃ yogyatvāddhṛdayādīnāmeva, natvayogyayoḥ śakṛllohitayoḥ | tasmāt- hṛdayādireva prayojakaḥ | śakṛtsaṃprabedho lohitanirasanaṃ cetyetadubhayaṃ śeṣapratipattimātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽउत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति । सो ऽयं स्विष्टकृद्यागः कस्यचिन्नूतनस्य तदुत्तरार्धस्य च प्रयोजकः । तदुभयाभावे स्वसिद्ध्यभावात्- इति चेत् । मैवम् । उत्तरशब्दोर्ऽधशब्दश्च सर्वनामत्वाद्भागवाचित्वाच्च प्रकृतं कंचिद्भाणिनमाराभ्क्षकः । अग्न्यादिदेवतार्थः पुरोडाशः प्रकृता भागवांश्च । तस्मात्- तमेवोपजीव्य स्विष्टकृद्यागः प्रवर्तते । न त्वन्यस्य प्रयोजकः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'uttarārdhātsviṣṭakṛte samavadyati' iti | so 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ kasyacinnūtanasya taduttarārdhasya ca prayojakaḥ | tadubhayābhāve svasiddhyabhāvāt- iti cet | maivam | uttaraśabdor'dhaśabdaśca sarvanāmatvādbhāgavācitvācca prakṛtaṃ kaṃcidbhāṇinamārābhkṣakaḥ | agnyādidevatārthaḥ puroḍāśaḥ prakṛtā bhāgavāṃśca | tasmāt- tamevopajīvya sviṣṭakṛdyāgaḥ pravartate | na tvanyasya prayojakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रकृतौ श्रुतम्- ऽप्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयतिऽ इति । तदेतद्विकृतावतिदिष्टम् । विकृतयश्च वाजपेयगताः पशवः । ते च द्विविधाः- क्रतुपशवः प्राजापत्यपशवश्चेति । ऽआग्नेयं पशुमालभतेऽ इत्यादिना विहिताः क्रतुपशवः । इतरे तु ऽसप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभतेऽ इति विहिताः । एते चोभयविधाः पशवः प्रातःसवने सहैवोपक्रम्यन्ते । ततः सर्वेषामर्थे सकृदेव प्रयाजा अनुष्ठीयन्ते । तत्र क्रतुपशूनां प्रातःसवन एवाऽलब्धव्यत्वात्तदीयहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणं निर्विघ्नमेव सिध्यति । प्राजापत्यपशूनां पर्यग्निकरणपर्यन्तमेव तदानीमनुष्ठानम् । आलम्भस्तु माध्यंदिने सवने, तत्कालविशेषस्य ऽब्रह्मसाम्न्यालभतेऽ इति विधानात् । तेषां च प्राजापत्यादीनां हविषामभिधारणार्थ प्रातःकालीनः प्रयाजशेषो धारयितव्यः । न चात्र जुह्वां तद्धारणं संभवति । क्रतुपश्वनुष्ठाने जुह्वाया व्यापृतत्वात् । अतः पात्रान्तरं संताद्य तस्मिन्नयं शेषो धारयितव्यः । अन्यथा प्राजापत्यहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणात्सिद्धिः । तस्मात्- शेषधारणतत्पात्रे संपादनीये- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ते उभे न कर्तव्ये । कुतः । अभिधारणस्य शेषप्रतिपत्तिरूपत्वेन हविःसंस्कारकत्वाभावत्त् । न हि दृष्टे प्रतिपादने सत्यदृष्टार्थः संस्कारो युक्तः । दृष्टं च जुह्वा रिक्तीकरणम् । अन्यथा प्रयाजशेषोपेतायां जुह्वामाज्यभागार्थतया गृह्यमाणं संकीर्येत । ततो रिक्तीकरणरूपपप्रतिपत्त्यर्थमेव प्रकृतौ शेषेणाभिधारणम् । अस्तु वा तत्र हविःसंस्कारो ऽपि तथापि प्राजापत्यवपायामभिधारणं व्यर्थम् । रूक्षत्वनिवारणाय ह्यभिधार्यते । न च प्राजापत्यवपाया रूक्षतास्ति । ब्रह्मसाम्नैवतद्रूक्षताया निवारितत्वात् । अत एव- श्रूयते- ऽशम्या वा एतर्हि वपा यर्ह्यनभिधृता । ब्रह्म वै ब्रह्मसाम यद्ब्रह्मसाम्न्यालभते । तेनाशम्यास्तेनाभिधृताः इति । शम्या रूक्षैत्यर्थः । तस्मात्- शेषधारणतत्प्रात्रे न कर्तव्ये

------------------ prakṛtau śrutam- 'prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhidhārayati' iti | tadetadvikṛtāvatidiṣṭam | vikṛtayaśca vājapeyagatāḥ paśavaḥ | te ca dvividhāḥ- kratupaśavaḥ prājāpatyapaśavaśceti | 'āgneyaṃ paśumālabhate' ityādinā vihitāḥ kratupaśavaḥ | itare tu 'saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate' iti vihitāḥ | ete cobhayavidhāḥ paśavaḥ prātaḥsavane sahaivopakramyante | tataḥ sarveṣāmarthe sakṛdeva prayājā anuṣṭhīyante | tatra kratupaśūnāṃ prātaḥsavana evā'labdhavyatvāttadīyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇaṃ nirvighnameva sidhyati | prājāpatyapaśūnāṃ paryagnikaraṇaparyantameva tadānīmanuṣṭhānam | ālambhastu mādhyaṃdine savane, tatkālaviśeṣasya 'brahmasāmnyālabhate' iti vidhānāt | teṣāṃ ca prājāpatyādīnāṃ haviṣāmabhidhāraṇārtha prātaḥkālīnaḥ prayājaśeṣo dhārayitavyaḥ | na cātra juhvāṃ taddhāraṇaṃ saṃbhavati | kratupaśvanuṣṭhāne juhvāyā vyāpṛtatvāt | ataḥ pātrāntaraṃ saṃtādya tasminnayaṃ śeṣo dhārayitavyaḥ | anyathā prājāpatyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇātsiddhiḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatpātre saṃpādanīye- iti prāpte- brūmaḥ- te ubhe na kartavye | kutaḥ | abhidhāraṇasya śeṣapratipattirūpatvena haviḥsaṃskārakatvābhāvatt | na hi dṛṣṭe pratipādane satyadṛṣṭārthaḥ saṃskāro yuktaḥ | dṛṣṭaṃ ca juhvā riktīkaraṇam | anyathā prayājaśeṣopetāyāṃ juhvāmājyabhāgārthatayā gṛhyamāṇaṃ saṃkīryeta | tato riktīkaraṇarūpapapratipattyarthameva prakṛtau śeṣeṇābhidhāraṇam | astu vā tatra haviḥsaṃskāro 'pi tathāpi prājāpatyavapāyāmabhidhāraṇaṃ vyartham | rūkṣatvanivāraṇāya hyabhidhāryate | na ca prājāpatyavapāyā rūkṣatāsti | brahmasāmnaivatadrūkṣatāyā nivāritatvāt | ata eva- śrūyate- 'śamyā vā etarhi vapā yarhyanabhidhṛtā | brahma vai brahmasāma yadbrahmasāmnyālabhate | tenāśamyāstenābhidhṛtāḥ iti | śamyā rūkṣaityarthaḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatprātre na kartavye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-ऽअतिहायेडो बर्हिः प्रतिसमानयति जुह्वामौपभृतम्ऽ इति । अस्यायमर्थः- ऽपञ्चामां प्रयाजानां मध्ये तृतीयः प्रयाज इट् शब्देन बहुवचनान्तेनाभिधीयते । तं तृतीयं प्रयोजमतिक्रम्य बर्हिर्नामकं चतुर्थ प्रयाजं होतुमुपभृत्संज्ञकायां स्त्रुचि स्थितं घृतं जुह्वामानेतव्यम्ऽ इति । तदेतदानयनमुपभृत्याज्यग्रहणस्य न प्रयोजकम् । तथा हि- जुहूपभृद्ध्रुवासु तिसृषु स्त्रुक्ष्वाज्यग्रहणप्रकारस्तद्विनियोगश्चैवमाम्नायते- चतुर्जुह्वां गृह्णाति, अष्टावुपभृति, ऽ ऽचतुघ्रुवायां,ऽ यज्जुह्वां गृह्णाति, प्रयाजेभ्यस्तत्ऽ ऽ यदुपभृति प्रयाजामुयाजेभ्यस्तत्ऽ ऽसर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्ध्रुवायामाज्यम्ऽ इति । तत्र- जौहवं केवलप्रयाजार्थम् । औपभृतं तु प्रयाजानुयाजार्थामिति प्रयाजेषु जौहवमौपभृतं च विकल्पते । तथा सति यदा जौहवेन प्रयाजा इज्यन्ते तदानीमौपभृतस्याऽनयनमेव मास्ति, कुत आनयनस्य प्रयोजकत्वम् । यदा त्वौपभृतेन प्रयाजहोमः, तदानीमौपभृतस्यर्ध पञ्चप्रयाजार्थम्, इतरदनुयाजार्थम् । तयोः प्रयाजसाधनमर्थ प्रथमप्रयाजकाल एव जुह्वामानीतमिति न तस्य चतुर्थप्रयाजं प्रति समानयनं विधीयते । यत्त्वनुयाजार्थमितरदर्धमुपभृत्यवशिष्टम्, तन्मध्ये किंचिच्चतुर्थप्रयाजं प्रति समानेतव्यम् । तत्त्वनुयाजैरेव प्रयुक्तमिति न तस्याऽनयनं प्रयोजकम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽयज्जौहवं तत्प्रयाजत्रितयार्थम्, यत्त्वौपभृतं तदवशिष्टप्रयाजद्वयार्थमनुयाजार्थ चऽ- इत्येवं वाक्यद्वयस्य व्यवस्थायां संभवन्त्यामष्टदोषग्रस्तो विकल्पो नाऽश्रयितुं शक्यः । यदा जौहवस्वीकारः, तदानीमौपभृतवाक्यस्य प्राप्तं प्रामाण्यं परित्यज्येत, अप्राप्तमप्रामाण्यं स्वी क्रियेत, पुनरपि कदाचिदौपभृतस्वीकारे त्यक्तं प्रामाण्यं स्वीक्रियेत, स्वीकृतमप्रामाण्यं परित्यज्येत, इत्यौपभृतवाक्ये चत्वारो दोषः । जौहववाक्ये ऽप्येवं चत्वारः, इत्यष्टौ दोषाः । यथोक्तव्यवस्था च ऽअतिहायेडऽ इतिवाक्यादध्यवसीयते । तथा सत्यौपभृतस्यानुयाजा यथा प्रयोजकाः, तथैव चतुर्थपञ्चमप्रयाजनिष्पादकमानयनमपि प्रयोजकमेव

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate-'atihāyeḍo barhiḥ pratisamānayati juhvāmaupabhṛtam' iti | asyāyamarthaḥ- 'pañcāmāṃ prayājānāṃ madhye tṛtīyaḥ prayāja iṭ śabdena bahuvacanāntenābhidhīyate | taṃ tṛtīyaṃ prayojamatikramya barhirnāmakaṃ caturtha prayājaṃ hotumupabhṛtsaṃjñakāyāṃ struci sthitaṃ ghṛtaṃ juhvāmānetavyam' iti | tadetadānayanamupabhṛtyājyagrahaṇasya na prayojakam | tathā hi- juhūpabhṛddhruvāsu tisṛṣu strukṣvājyagrahaṇaprakārastadviniyogaścaivamāmnāyate- caturjuhvāṃ gṛhṇāti, aṣṭāvupabhṛti, ' 'catughruvāyāṃ,' yajjuhvāṃ gṛhṇāti, prayājebhyastat' ' yadupabhṛti prayājāmuyājebhyastat' 'sarvasmai vā etadyajñāya gṛhyate yaddhruvāyāmājyam' iti | tatra- jauhavaṃ kevalaprayājārtham | aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājārthāmiti prayājeṣu jauhavamaupabhṛtaṃ ca vikalpate | tathā sati yadā jauhavena prayājā ijyante tadānīmaupabhṛtasyā'nayanameva māsti, kuta ānayanasya prayojakatvam | yadā tvaupabhṛtena prayājahomaḥ, tadānīmaupabhṛtasyardha pañcaprayājārtham, itaradanuyājārtham | tayoḥ prayājasādhanamartha prathamaprayājakāla eva juhvāmānītamiti na tasya caturthaprayājaṃ prati samānayanaṃ vidhīyate | yattvanuyājārthamitaradardhamupabhṛtyavaśiṣṭam, tanmadhye kiṃciccaturthaprayājaṃ prati samānetavyam | tattvanuyājaireva prayuktamiti na tasyā'nayanaṃ prayojakam- iti prāpte- brūmaḥ- 'yajjauhavaṃ tatprayājatritayārtham, yattvaupabhṛtaṃ tadavaśiṣṭaprayājadvayārthamanuyājārtha ca'- ityevaṃ vākyadvayasya vyavasthāyāṃ saṃbhavantyāmaṣṭadoṣagrasto vikalpo nā'śrayituṃ śakyaḥ | yadā jauhavasvīkāraḥ, tadānīmaupabhṛtavākyasya prāptaṃ prāmāṇyaṃ parityajyeta, aprāptamaprāmāṇyaṃ svī kriyeta, punarapi kadācidaupabhṛtasvīkāre tyaktaṃ prāmāṇyaṃ svīkriyeta, svīkṛtamaprāmāṇyaṃ parityajyeta, ityaupabhṛtavākye catvāro doṣaḥ | jauhavavākye 'pyevaṃ catvāraḥ, ityaṣṭau doṣāḥ | yathoktavyavasthā ca 'atihāyeḍa' itivākyādadhyavasīyate | tathā satyaupabhṛtasyānuyājā yathā prayojakāḥ, tathaiva caturthapañcamaprayājaniṣpādakamānayanamapi prayojakameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचतुर्जुह्वां गृह्णातिऽ इत्यादिषु ग्रहणवाक्येषु ऽएतदर्थम्ऽ इति विशेषनियामकस्याश्रवणात्पात्रत्रयगतमाज्यं सर्वार्थम्- इति चेत् । मैवम् । ऽयज्जुह्वां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्ऽ - इत्यादिभिर्वाक्यैर्व्यवस्थावगमात्

------------------ 'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityādiṣu grahaṇavākyeṣu 'etadartham' iti viśeṣaniyāmakasyāśravaṇātpātratrayagatamājyaṃ sarvārtham- iti cet | maivam | 'yajjuhvāṃ gṛhṇāti prayājebhyastat' - ityādibhirvākyairvyavasthāvagamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ग्रहणवाक्ये ऽचतुर्जुह्वां गृह्णातिऽ इत्यत्र यथा चतुःसंख्याविशिष्टमेकं हविर्ग्रहणं विहितम्, तथैव ऽअष्टावुपभृतिऽ इत्यत्राप्यष्टसंख्याविशिष्टमेकं हविग्रहणं विधातव्यम्ऽ न तु चतुर्गृहीतद्वयम् । तथा सत्यष्टश्रुतेर्मुख्यत्वावगमात् । अष्टसंख्यावयवभूतयोर्द्वयोश्चतुःसंख्ययोर्विधाने सत्यष्टशब्दस्यावयवलक्षणा प्रसज्येत- इति प्राप्ते- ब्रूमः- प्रसज्यतां नाम लक्षण । मुख्यार्थस्वीकारे होमवाक्यविरोधापत्तेः । ऽचतुर्गृहीतं जुह्रोतिऽ इत्यनारभ्य श्रुतं वाक्यं होममात्रोद्देशेन चतुर्गृहीतं विदधाति । यद्यप्येतत्सर्वहोमविषयतया सामान्यरूपम्, औपभृतं तु प्रयाजानुयाजविषयतया विशेषरूपम्, तथापि होमस्य फलवत्त्वेन प्राधान्यात्, ग्रहणस्य होमार्थत्वेनोपसर्जनत्वात्, प्रधानानुसारेण चतुर्गृहीतमेव युक्तम्, न तूपसर्जनानुसारेणाष्टगृहीतम् । तस्मात्- उपभृति चतुर्गृहीतद्वयं विधीयते । तत्रैकं चतुर्गृहीतं हविश्चतुर्थपञ्चमप्रयाजार्थम् । अपरं त्वनुयाजार्थम् । नन्वेवं तर्हि चतुर्गृहीतस्यैव हविष्ट्वात् ऽचतुरुपभृतिऽ इत्येव विधातव्यम्, न तु ऽअष्टावुपभृतिऽ इति विधिर्युक्तः- इति चेत् । मैवम् । तथा सत्यनुयाजार्थ द्वितीयं चतुर्गृहीतं न सिध्येत् । अथ तदपि वाक्यान्तरेण विधीयते, तदानीमुपभृतः प्रथमेन चतुर्गृहीतेनावरुद्धत्वाद्द्वितीयस्मै पात्रान्तरमन्विष्येत । यदि ऽउपभृतिऽ इत्येव द्वितीयमपि चतुर्गृहीतं विधीयते, तदा चतुर्गृहीतद्वयस्य पृथगेवानुष्ठानादुपभृत्येकप्रयत्नेनाऽनयनं न सिध्येत् । अत उभयस्य समीपभूम्यानयनार्थम् ऽअष्टावुपभृतिऽ इत्युच्यते । तस्मात्साहित्यार्थमष्टशब्दप्रयोगे ऽपि इविष्ट्वसिद्धये चतुर्गृहीते अत्र विधीयेते

------------------ grahaṇavākye 'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityatra yathā catuḥsaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havirgrahaṇaṃ vihitam, tathaiva 'aṣṭāvupabhṛti' ityatrāpyaṣṭasaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havigrahaṇaṃ vidhātavyam' na tu caturgṛhītadvayam | tathā satyaṣṭaśrutermukhyatvāvagamāt | aṣṭasaṃkhyāvayavabhūtayordvayoścatuḥsaṃkhyayorvidhāne satyaṣṭaśabdasyāvayavalakṣaṇā prasajyeta- iti prāpte- brūmaḥ- prasajyatāṃ nāma lakṣaṇa | mukhyārthasvīkāre homavākyavirodhāpatteḥ | 'caturgṛhītaṃ juhroti' ityanārabhya śrutaṃ vākyaṃ homamātroddeśena caturgṛhītaṃ vidadhāti | yadyapyetatsarvahomaviṣayatayā sāmānyarūpam, aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājaviṣayatayā viśeṣarūpam, tathāpi homasya phalavattvena prādhānyāt, grahaṇasya homārthatvenopasarjanatvāt, pradhānānusāreṇa caturgṛhītameva yuktam, na tūpasarjanānusāreṇāṣṭagṛhītam | tasmāt- upabhṛti caturgṛhītadvayaṃ vidhīyate | tatraikaṃ caturgṛhītaṃ haviścaturthapañcamaprayājārtham | aparaṃ tvanuyājārtham | nanvevaṃ tarhi caturgṛhītasyaiva haviṣṭvāt 'caturupabhṛti' ityeva vidhātavyam, na tu 'aṣṭāvupabhṛti' iti vidhiryuktaḥ- iti cet | maivam | tathā satyanuyājārtha dvitīyaṃ caturgṛhītaṃ na sidhyet | atha tadapi vākyāntareṇa vidhīyate, tadānīmupabhṛtaḥ prathamena caturgṛhītenāvaruddhatvāddvitīyasmai pātrāntaramanviṣyeta | yadi 'upabhṛti' ityeva dvitīyamapi caturgṛhītaṃ vidhīyate, tadā caturgṛhītadvayasya pṛthagevānuṣṭhānādupabhṛtyekaprayatnenā'nayanaṃ na sidhyet | ata ubhayasya samīpabhūmyānayanārtham 'aṣṭāvupabhṛti' ityucyate | tasmātsāhityārthamaṣṭaśabdaprayoge 'pi iviṣṭvasiddhaye caturgṛhīte atra vidhīyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते- ऽयूपस्य स्वरुं करोतिऽ इति । तत्र यूपो यथा छेदनस्य प्रयोजकः, तथा स्वरुरपि च्छेदनं प्रयोजयति । कुतः- ऽकरोतिऽ इत्यनेन विशिष्टविधिप्रतीतेः । करोतिधातोर्हि भावना मुख्योर्ऽथः । तत्र यूपशब्दोपलक्षितः स्वादिरवृक्षः करणम् । छेदनादिरितिकर्तव्यता, ऽछिम्नेन वृक्षेण स्वरुरुत्पादनीयःऽ इति विशिष्टविधिः । उत्पन्नस्य स्वरोर्विनियोग एवमाम्नातः- ऽस्वरुणा पशुमनक्तिऽ इति । तस्मात्- स्वरुश्छेदनस्य प्रयोजकः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽछिद्यमानस्य यूपस्य यः प्रथमं पत्तितः शकलः स स्वरुःऽ इति स्वरुत्वनाममात्रविधौ लाघवाद्यूपवत्स्वरुर्नच्छेदनस्य प्रयोजकः । किंतु यूपप्रयुक्ते छेदने स्वयमनुनिष्पद्यते

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'yūpasya svaruṃ karoti' iti | tatra yūpo yathā chedanasya prayojakaḥ, tathā svarurapi cchedanaṃ prayojayati | kutaḥ- 'karoti' ityanena viśiṣṭavidhipratīteḥ | karotidhātorhi bhāvanā mukhyor'thaḥ | tatra yūpaśabdopalakṣitaḥ svādiravṛkṣaḥ karaṇam | chedanādiritikartavyatā, 'chimnena vṛkṣeṇa svarurutpādanīyaḥ' iti viśiṣṭavidhiḥ | utpannasya svarorviniyoga evamāmnātaḥ- 'svaruṇā paśumanakti' iti | tasmāt- svaruśchedanasya prayojakaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'chidyamānasya yūpasya yaḥ prathamaṃ pattitaḥ śakalaḥ sa svaruḥ' iti svarutvanāmamātravidhau lāghavādyūpavatsvarurnacchedanasya prayojakaḥ | kiṃtu yūpaprayukte chedane svayamanuniṣpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः ऽयत्पलाशशाखया वत्सानवाकरोतिऽ इति पलाशशाखां प्रकृत्य श्रूयते- ऽयत्प्राचीमाहरेत्, देवलोकमभिजयेत्ऽ इति । तत्र प्राचीशब्दस्य दिग्वाचित्वाद्दिगाहरणं विधीयत इति चेत् । मैवम् । अशक्यत्वात् । अतो वृक्षस्य प्राची शाखात्रोपलक्ष्यते । तथा सति प्रकृतानुग्रहो भवति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ 'yatpalāśaśākhayā vatsānavākaroti' iti palāśaśākhāṃ prakṛtya śrūyate- 'yatprācīmāharet, devalokamabhijayet' iti | tatra prācīśabdasya digvācitvāddigāharaṇaṃ vidhīyata iti cet | maivam | aśakyatvāt | ato vṛkṣasya prācī śākhātropalakṣyate | tathā sati prakṛtānugraho bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽमूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोतिऽ इति । येयं पलाशशाखां छित्त्वा वक्षादाहृता, तां पुनश्छित्त्वा मूलभागः प्रादेशपरिमित उपवेषः कार्यः । तयोरग्रमूलयोः शाखाभागयोः पृथग्विनियोग आम्नातः- ऽशाखया वत्सानपाकरोति । उपवेषेण कपालान्युपदधातिऽ इति । तदिदं कार्यद्वयं वृक्षच्छेदेन समाहृतया शाखया निष्पद्यते । तस्मात्- उभयमपि च्छेदनाहरणादेः प्रयोजकम्- इति चेत् । मैवम् । ऽउपवेषं करोतिऽ इत्युक्ते ऽकेन द्रव्येण इत्याकाङ्क्षायां ऽमूलतःऽ इति वक्तव्यम् । पुनरपि ऽकस्य मूलम्ऽ इत्याकाङ्क्षायां ऽवत्सापाकरणार्थ छिन्नायाः पलाशशाखाया मूलम्ऽ इत्याकाङ्क्षा पूरणीया । तस्माच्छेदने वत्सापाकरणमेव प्रयोजकम् । उपवेषस्त्वनुनिष्पादी । ननु-आद्यच्छेदने तथास्तु, द्वितीयच्छेदनस्योपवेषः प्रयोजकः । परिवासनसंपन्नेन मूलेनोपवेषकर्तव्यताविधानात् । अन्यथा ऽपरिवास्योपवेषं करोतिऽ इति समानकर्तृत्वपूर्वकालत्ववाचिनो स्थप्प्रत्ययस्यानुपपत्तेः, इति चेत् । मैवम् । परिवासनस्योपवेषसंबन्धो वाक्येन प्रतीयते । शाखासंबन्धस्तु ऽशाखाम्ऽ इति द्वितीयाश्रुत्या । पूर्वच्छिन्नाया अपि शाखायाः पुनर्मूलापादानकचश्छेदो ऽपेक्षितः । अन्यथा समूलां शाखां हस्तेनोद्यम्य वत्सापाकरणं दुःशकं स्यात् । अत एव ऽमूलतःऽ इत्यपादाने पञ्चमौ श्रुता । तथा सति प्रथमच्छेदनापादानभूतो वृक्षो ऽसंस्कृतत्वाद्यथा लौकिकः, तथा द्वितीयच्छेदनापादानभूतं मूलमपि लौकिककाष्ठम् । अवश्यमङ्गारेषु कपालोपधाने कस्यचित्काष्ठस्योपादानमर्थात्प्राप्तं तदेवात्र ऽउपवेषं करोतिऽ इत्यनूद्यते । शाखां परिवास्य परित्यक्ते मूले संनिहिते सति कपालोपधानार्थ काष्ठान्तरान्वेषणप्रयासो न कर्तव्यः- इति वाक्यार्थः । एवं च सति दोहनरहितायां पौर्णमास्यां वत्सापाकरणार्थायाः शाखाया अभावादुपवेषाय शाखाछेदो न कर्तव्यः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'mūlataḥ śākhāṃ parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti | yeyaṃ palāśaśākhāṃ chittvā vakṣādāhṛtā, tāṃ punaśchittvā mūlabhāgaḥ prādeśaparimita upaveṣaḥ kāryaḥ | tayoragramūlayoḥ śākhābhāgayoḥ pṛthagviniyoga āmnātaḥ- 'śākhayā vatsānapākaroti | upaveṣeṇa kapālānyupadadhāti' iti | tadidaṃ kāryadvayaṃ vṛkṣacchedena samāhṛtayā śākhayā niṣpadyate | tasmāt- ubhayamapi cchedanāharaṇādeḥ prayojakam- iti cet | maivam | 'upaveṣaṃ karoti' ityukte 'kena dravyeṇa ityākāṅkṣāyāṃ 'mūlataḥ' iti vaktavyam | punarapi 'kasya mūlam' ityākāṅkṣāyāṃ 'vatsāpākaraṇārtha chinnāyāḥ palāśaśākhāyā mūlam' ityākāṅkṣā pūraṇīyā | tasmācchedane vatsāpākaraṇameva prayojakam | upaveṣastvanuniṣpādī | nanu-ādyacchedane tathāstu, dvitīyacchedanasyopaveṣaḥ prayojakaḥ | parivāsanasaṃpannena mūlenopaveṣakartavyatāvidhānāt | anyathā 'parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti samānakartṛtvapūrvakālatvavācino sthappratyayasyānupapatteḥ, iti cet | maivam | parivāsanasyopaveṣasaṃbandho vākyena pratīyate | śākhāsaṃbandhastu 'śākhām' iti dvitīyāśrutyā | pūrvacchinnāyā api śākhāyāḥ punarmūlāpādānakacaśchedo 'pekṣitaḥ | anyathā samūlāṃ śākhāṃ hastenodyamya vatsāpākaraṇaṃ duḥśakaṃ syāt | ata eva 'mūlataḥ' ityapādāne pañcamau śrutā | tathā sati prathamacchedanāpādānabhūto vṛkṣo 'saṃskṛtatvādyathā laukikaḥ, tathā dvitīyacchedanāpādānabhūtaṃ mūlamapi laukikakāṣṭham | avaśyamaṅgāreṣu kapālopadhāne kasyacitkāṣṭhasyopādānamarthātprāptaṃ tadevātra 'upaveṣaṃ karoti' ityanūdyate | śākhāṃ parivāsya parityakte mūle saṃnihite sati kapālopadhānārtha kāṣṭhāntarānveṣaṇaprayāso na kartavyaḥ- iti vākyārthaḥ | evaṃ ca sati dohanarahitāyāṃ paurṇamāsyāṃ vatsāpākaraṇārthāyāḥ śākhāyā abhāvādupaveṣāya śākhāchedo na kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽसह शाखया प्रस्तरं प्रहरतिऽ इति । तत्र शाखाप्रहरणमर्थकर्म । कुतः । प्रहृतिशब्देन यागस्याभिधानात् । एतच्च ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इत्येतद्वाक्यमुदाहृत्य विचारितम् । प्रस्तरप्रहरणस्य यागत्वे तत्साहचर्याच्छाखाप्रहरणमपि याग एवेत्यर्थकर्म स्यात् । अर्थाय क्रतुसाफल्यप्रयोजनाय क्रियमाणमर्थकर्म । ततः प्रहरणेन पौर्णमास्यामपि पलाशशाखा प्रयुज्यते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इत्यत्र हरतिधातोर्यागवाचित्वं नोक्तम् । किंतु मान्त्रवर्णिकदेवतामुपलभ्य द्रव्यदेवताभ्यां यागः कल्पितः । शाखाप्रहरणे तु नास्ति देवता । ततो यागस्य कल्पयितुमशक्यतया हरतिधातुरत्र स्ववाच्यार्थपरित्यागमेवाऽचष्टे । तथा सति वत्सापाकरण उपयुक्तायाः पलाशशाखाया उपयोगान्तराभावाद्यागदेशे ऽवकाशलाभाय यत्र क्वाप्यवस्यं परित्यागे प्राप्ते शास्त्रेणाऽहवनीय एव त्यागो नियम्यते । अनेन च शास्त्रीयत्यागेन शाखायाः प्रतिपत्तिर्भवति । प्रतिपत्तिर्नाम संस्काररूपो दृष्टोर्ऽथः । यथा राज्ञा चर्वितस्य त्राम्बूलस्य सौवर्णे पतद्ग्रहे प्रक्षेपः, तद्वत् । ततः प्रहरणं प्रतिपत्तिकर्म । तेने च तदभावे ऽपि क्रतुवैकल्याभावात्, पौर्णमास्यां स्वसिद्धिहेतुभूतां शाखां न प्रयोजयति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'saha śākhayā prastaraṃ praharati' iti | tatra śākhāpraharaṇamarthakarma | kutaḥ | prahṛtiśabdena yāgasyābhidhānāt | etacca 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityetadvākyamudāhṛtya vicāritam | prastarapraharaṇasya yāgatve tatsāhacaryācchākhāpraharaṇamapi yāga evetyarthakarma syāt | arthāya kratusāphalyaprayojanāya kriyamāṇamarthakarma | tataḥ praharaṇena paurṇamāsyāmapi palāśaśākhā prayujyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityatra haratidhātoryāgavācitvaṃ noktam | kiṃtu māntravarṇikadevatāmupalabhya dravyadevatābhyāṃ yāgaḥ kalpitaḥ | śākhāpraharaṇe tu nāsti devatā | tato yāgasya kalpayitumaśakyatayā haratidhāturatra svavācyārthaparityāgamevā'caṣṭe | tathā sati vatsāpākaraṇa upayuktāyāḥ palāśaśākhāyā upayogāntarābhāvādyāgadeśe 'vakāśalābhāya yatra kvāpyavasyaṃ parityāge prāpte śāstreṇā'havanīya eva tyāgo niyamyate | anena ca śāstrīyatyāgena śākhāyāḥ pratipattirbhavati | pratipattirnāma saṃskārarūpo dṛṣṭor'thaḥ | yathā rājñā carvitasya trāmbūlasya sauvarṇe patadgrahe prakṣepaḥ, tadvat | tataḥ praharaṇaṃ pratipattikarma | tene ca tadabhāve 'pi kratuvaikalyābhāvāt, paurṇamāsyāṃ svasiddhihetubhūtāṃ śākhāṃ na prayojayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽअपः प्रणयतिऽ इति । चमसेन पात्रेण प्रणीतानां तासामपां । प्रयोजनमेवं श्रूयते- ऽप्रणीताभिर्हवींषि संयौतिऽ इति, ऽअन्तर्वेदि प्रणीता भिनयतिऽ इति च । हवींषि पुरोडाशार्थानि पिष्ठानि । तत्र हविःसंयवनं वेद्यां निनयनं चेत्यतदुभयमपां प्रणयनस्य प्रयोजकम् । कुतः । ऽअपः व्रजयतिऽ इत्यस्य प्रमयनोत्पत्तिवाक्यस्योभयत्र समानत्वात् । न ह्यस्मिन्वाक्ये संयवनस्य कश्चिद्विशेषसंबन्धः प्रतीयते- इति चेत् । मैवम् । विनियोगवाक्ये ऽप्रणीताभिःऽ इति तृतीयाश्रुत्या संयवनसाधनत्वावगमात्, संयवनमेव प्रयोजकम् । निनयनवाक्ये तु ऽप्रणीताःऽ इत्यनया द्वितीयया संस्कार्यत्वावगमान्निनयनं प्रतिपत्तिरूपः संस्कार इति न प्रणयनस्य प्रयोजकम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'apaḥ praṇayati' iti | camasena pātreṇa praṇītānāṃ tāsāmapāṃ | prayojanamevaṃ śrūyate- 'praṇītābhirhavīṃṣi saṃyauti' iti, 'antarvedi praṇītā bhinayati' iti ca | havīṃṣi puroḍāśārthāni piṣṭhāni | tatra haviḥsaṃyavanaṃ vedyāṃ ninayanaṃ cetyatadubhayamapāṃ praṇayanasya prayojakam | kutaḥ | 'apaḥ vrajayati' ityasya pramayanotpattivākyasyobhayatra samānatvāt | na hyasminvākye saṃyavanasya kaścidviśeṣasaṃbandhaḥ pratīyate- iti cet | maivam | viniyogavākye 'praṇītābhiḥ' iti tṛtīyāśrutyā saṃyavanasādhanatvāvagamāt, saṃyavanameva prayojakam | ninayanavākye tu 'praṇītāḥ' ityanayā dvitīyayā saṃskāryatvāvagamānninayanaṃ pratipattirūpaḥ saṃskāra iti na praṇayanasya prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽक्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतिऽ इति । तदेतद्दण्डदानं प्रतिपत्तिकर्म । कुतः । दण्डस्य यजमानधारणेन कृतकृत्यत्वात् । यजमानो ह्यध्वर्युणा दीक्षासिद्धयर्थ दत्तं दण्डमासोमक्रयाद्धारयति । अत एवाऽम्नातम्- ऽदण्डेन दीक्षयतिऽ इति, ऽयद्दीक्षिताय दण्डं प्रयच्छतिऽ इति च । तस्मादुपयुक्तस्य दण्डस्य दानं प्रतिपत्तिः- इति चेत् । मैवम् । दण्डे भविष्यदुपयोगस्यापि सद्भावात् । यदा मैत्रावरुणः स्थित्वा प्रैषाननुवदति, तदानीमवलम्बनाय दण्डो ऽपेक्षितः । अत एवाऽम्नातम्- ऽदण्डीप्रैषानन्वाहऽ इति । तथा सति प्रतिपत्तिकर्मरूपादुपयुक्तसंस्कारादर्थकर्मरूप उपयोक्ष्यमाणसंस्कारः प्रशस्तः । उपयोजयितुमेव हि सर्वत्र संस्कारस्य प्रवृत्तिः । उपयुक्ते तु प्रतिपत्तिरूपस्य संस्कारस्याक्षरमात्रपर्यवसायित्वेन कार्ये पर्यवसानाभावादप्रशस्तत्वम् । तस्मात्- मैत्रावरुणसंस्काराय दण्डदानमर्थकर्म । तथा सति निरूढपशावसत्यपि दीक्षिते दण्डसंपादनस्यैतद्दानं प्रयोजकम्

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati' iti | tadetaddaṇḍadānaṃ pratipattikarma | kutaḥ | daṇḍasya yajamānadhāraṇena kṛtakṛtyatvāt | yajamāno hyadhvaryuṇā dīkṣāsiddhayartha dattaṃ daṇḍamāsomakrayāddhārayati | ata evā'mnātam- 'daṇḍena dīkṣayati' iti, 'yaddīkṣitāya daṇḍaṃ prayacchati' iti ca | tasmādupayuktasya daṇḍasya dānaṃ pratipattiḥ- iti cet | maivam | daṇḍe bhaviṣyadupayogasyāpi sadbhāvāt | yadā maitrāvaruṇaḥ sthitvā praiṣānanuvadati, tadānīmavalambanāya daṇḍo 'pekṣitaḥ | ata evā'mnātam- 'daṇḍīpraiṣānanvāha' iti | tathā sati pratipattikarmarūpādupayuktasaṃskārādarthakarmarūpa upayokṣyamāṇasaṃskāraḥ praśastaḥ | upayojayitumeva hi sarvatra saṃskārasya pravṛttiḥ | upayukte tu pratipattirūpasya saṃskārasyākṣaramātraparyavasāyitvena kārye paryavasānābhāvādapraśastatvam | tasmāt- maitrāvaruṇasaṃskārāya daṇḍadānamarthakarma | tathā sati nirūḍhapaśāvasatyapi dīkṣite daṇḍasaṃpādanasyaitaddānaṃ prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽप्रत्तासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यतिऽ इति । यजमानेन दसा दक्षिणा ऋत्विग्भिर्यदा नीताः, तदा यजमानः स्वहस्ते धृतं कृष्णमृगस्य शृङ्गं चात्वालनामके गर्ते परित्यजेत् । सो ऽयं परित्यागोर्ऽथकर्म । कुतः । सप्रयोजनत्वात् । प्रतिपत्तितयापूर्वाभावेन निरर्थकः स्यात् । अतो ऽपूर्वलाभायार्थकर्मत्वम्- इति चेत् । मैवम् । ऽकृष्णविषाणया काण्डूयतेऽ इति तृतीयाश्रुत्या यजमानशिरःकण्डूतावुपयुक्तस्य विषाणस्य प्रतिपश्यपेक्षत्वात् । न च प्रतिपत्तावत्यन्तमपूर्वाभावः । ऽचात्वाल एव प्रासनम्ऽ इत्येवंविधस्य नियमस्य वैधत्वेन प्रासनक्रियाप्रयुक्तापूर्वाभावे ऽपि नियमापूर्वसद्भावात् । तस्मात्- प्रासनं प्रतिपत्तिकर्म

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'prattāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyati' iti | yajamānena dasā dakṣiṇā ṛtvigbhiryadā nītāḥ, tadā yajamānaḥ svahaste dhṛtaṃ kṛṣṇamṛgasya śṛṅgaṃ cātvālanāmake garte parityajet | so 'yaṃ parityāgor'thakarma | kutaḥ | saprayojanatvāt | pratipattitayāpūrvābhāvena nirarthakaḥ syāt | ato 'pūrvalābhāyārthakarmatvam- iti cet | maivam | 'kṛṣṇaviṣāṇayā kāṇḍūyate' iti tṛtīyāśrutyā yajamānaśiraḥkaṇḍūtāvupayuktasya viṣāṇasya pratipaśyapekṣatvāt | na ca pratipattāvatyantamapūrvābhāvaḥ | 'cātvāla eva prāsanam' ityevaṃvidhasya niyamasya vaidhatvena prāsanakriyāprayuktāpūrvābhāve 'pi niyamāpūrvasadbhāvāt | tasmāt- prāsanaṃ pratipattikarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽचतुर्गृहीतं वा एतद्यज्ञस्य यदृजीषम्, यद्ग्रावाणः, यदौदुम्वरी, यदधिषवणफलके, तस्माद्यत्किंचित्सोमलिप्तं द्रष्यम्, तेनावभृद्यं यन्तिऽ इति । निष्पीडितस्य सोमस्य नीरसो भाग ऋजीषम् । तदेतदृजीषग्रावादिकं सोमाभिषवादौ सोमेन लिप्यते । तस्य लिप्सस्य सर्वस्यावभृथसाधनत्वमभ्युपेयम् । कुतः । ऽतेनावमृथं यन्तिऽ इति तृतीयाश्रुत्यावभृथसाधनत्वावगमात् । तस्मात्सोमलिप्तं द्रव्यमवभृद्ये हविष्ट्वेन नीयते- इति चेत् । मैवम् । ऽवारुणेनकपालेनावभृथमवयन्तिऽ इत्यनेनोत्पत्तिवाक्यशिष्ठपुरोडाशहविषावरुद्धिऽवभृथे सोमलिप्तपात्रस्य हविष्ट्वेन संबन्धासंभवात् । तथा सत्यवभृथशब्देन तदर्थ देशं लक्षयित्वा तस्मिन्देशे सोमलिप्तस्य पात्रस्य नयनमत्र विधीयते । तच्च नयनं प्रतिपत्तये भवति । पात्रस्य पूर्वमुपयुक्तत्वात् । तस्मात्- एतत्प्रतिपत्तिकर्म

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'caturgṛhītaṃ vā etadyajñasya yadṛjīṣam, yadgrāvāṇaḥ, yadaudumvarī, yadadhiṣavaṇaphalake, tasmādyatkiṃcitsomaliptaṃ draṣyam, tenāvabhṛdyaṃ yanti' iti | niṣpīḍitasya somasya nīraso bhāga ṛjīṣam | tadetadṛjīṣagrāvādikaṃ somābhiṣavādau somena lipyate | tasya lipsasya sarvasyāvabhṛthasādhanatvamabhyupeyam | kutaḥ | 'tenāvamṛthaṃ yanti' iti tṛtīyāśrutyāvabhṛthasādhanatvāvagamāt | tasmātsomaliptaṃ dravyamavabhṛdye haviṣṭvena nīyate- iti cet | maivam | 'vāruṇenakapālenāvabhṛthamavayanti' ityanenotpattivākyaśiṣṭhapuroḍāśahaviṣāvaruddhi'vabhṛthe somaliptapātrasya haviṣṭvena saṃbandhāsaṃbhavāt | tathā satyavabhṛthaśabdena tadartha deśaṃ lakṣayitvā tasmindeśe somaliptasya pātrasya nayanamatra vidhīyate | tacca nayanaṃ pratipattaye bhavati | pātrasya pūrvamupayuktatvāt | tasmāt- etatpratipattikarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसमे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ, ऽप्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतऽ ऽपौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेतऽ ऽअमावास्यायाममावास्यया यजेतऽ ऽपशुबन्धस्य यज्ञक्रतोः षडृत्विजःऽ ऽदर्शपूर्णमासयोर्यज्ञक्रत्वोश्चत्वार ऋत्विजःऽ ऽचातुर्मास्यानां यज्ञक्रतूनां पञ्चर्त्विजःऽ ऽअग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेक ऋत्विक्ऽ ऽसौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोःसप्तदर्शीत्वजःऽ ऽसोमेन यजेतऽ इति । क्रतुशब्दे मानस उपासने ऽपि वर्तते । ऽस क्रतुं कुर्क्षीत मनोमयः प्राणशरीरःऽ इत्यत्र क्रतुशब्देन ध्यानविधानात् । तद्व्यावृत्तये ऽयज्ञक्रतोःऽ इति विशेष्यते । तत्र देशकालकर्तृद्रव्याणि न विधीयन्ते, किंत्वनुश्रूयन्ते । कुतः । प्राप्तत्वात् । न हि देशादिभिर्विना प्रयोगः संभवति । अतोर्ऽथापत्त्या तत्प्राप्तिः- इति चेत् । मैवम् । अर्थापत्त्या पाक्षिकी समदेशादिप्राप्तिः । विषमदेशादीनामपि संभवात् । ततो यस्मिन्पक्षे प्राप्तिर्नास्ति तस्मिन्पक्षे समदेशादयो विधीयन्ते

------------------ idamāmnāyate- 'same darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta', 'prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta' 'paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta' 'amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajeta' 'paśubandhasya yajñakratoḥ ṣaḍṛtvijaḥ' 'darśapūrṇamāsayoryajñakratvoścatvāra ṛtvijaḥ' 'cāturmāsyānāṃ yajñakratūnāṃ pañcartvijaḥ' 'agnihotrasya yajñakratoreka ṛtvik' 'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥsaptadarśītvajaḥ' 'somena yajeta' iti | kratuśabde mānasa upāsane 'pi vartate | 'sa kratuṃ kurkṣīta manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' ityatra kratuśabdena dhyānavidhānāt | tadvyāvṛttaye 'yajñakratoḥ' iti viśeṣyate | tatra deśakālakartṛdravyāṇi na vidhīyante, kiṃtvanuśrūyante | kutaḥ | prāptatvāt | na hi deśādibhirvinā prayogaḥ saṃbhavati | ator'thāpattyā tatprāptiḥ- iti cet | maivam | arthāpattyā pākṣikī samadeśādiprāptiḥ | viṣamadeśādīnāmapi saṃbhavāt | tato yasminpakṣe prāptirnāsti tasminpakṣe samadeśādayo vidhīyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽवायव्यं श्वैतमालभेत भूतिकामःऽ इति । तत्र श्वैत्यगुणस्य द्रव्यनिरपेक्षस्य क्रियान्वयाभावाद्द्रव्यसहितस्य तदन्वये द्रव्यनिरपेक्षस्य क्रियान्वयाभावाद्द्रव्यसहितस्य तदन्वये द्रव्यविधिनैवाऽवर्जनीयतया तत्प्राप्तेरनुवादः श्वैत्यस्य- इति चेत् । मैवम् । पूर्वन्यायेन पाक्षिकत्वनिवृत्तये नियमविधित्वाङ्गीकारात्

------------------ idamāmnāyate- 'vāyavyaṃ śvaitamālabheta bhūtikāmaḥ' iti | tatra śvaityaguṇasya dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyavidhinaivā'varjanīyatayā tatprāpteranuvādaḥ śvaityasya- iti cet | maivam | pūrvanyāyena pākṣikatvanivṛttaye niyamavidhitvāṅgīkārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा देशकालकर्तृद्रव्याणां पक्षे प्राप्तौ नियमो विहितः, एवमवघातो ऽपि तण्डुलनिष्पत्त्यर्थ लोकतः प्राप्ते ऽपि पाक्षिकनखविदलनादिव्यावृत्तये नियम्यते । सति चावधतस्य विधौ प्रधानेनाऽग्नेयादियागेनासौ प्रयुज्यते । न चात्र संबन्धाभावादप्रयुक्तिरिति वाच्यम् । प्रधानयागप्रकरणपठितत्वेन संबन्धसिद्धिः । तस्मात्- अवघातादयो विधीयन्ते प्रधानेन प्रयुज्यन्ते च

------------------ yathā deśakālakartṛdravyāṇāṃ pakṣe prāptau niyamo vihitaḥ, evamavaghāto 'pi taṇḍulaniṣpattyartha lokataḥ prāpte 'pi pākṣikanakhavidalanādivyāvṛttaye niyamyate | sati cāvadhatasya vidhau pradhānenā'gneyādiyāgenāsau prayujyate | na cātra saṃbandhābhāvādaprayuktiriti vācyam | pradhānayāgaprakaraṇapaṭhitatvena saṃbandhasiddhiḥ | tasmāt- avaghātādayo vidhīyante pradhānena prayujyante ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसोमेन यजेतऽ अग्निहोत्रं जुहोतिऽ ऽहिरण्यमात्रेयाय ददातिऽ इति । तत्र याग-होम-दान-शब्दानामर्था न निरूपयितुं शक्यन्ते । त्रिष्वपि द्रव्यत्यागस्य सद्भावात् । ततो विधेयानामर्थानां प्रधानभूतानामनिर्णयात्, इतरत्र विध्यनुवादविवेकः पूर्वोक्तो व्यर्थः- इति चेत् । मैवम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । त्यक्तस्य वह्नौ प्रक्षेपो होमः । स्वकीयद्रव्यस्य स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वापादनं दानम् । इति सुनिरूपा एते पदार्थाः । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इतिविहितस्य यागस्योपरि ऽचतुरवत्तं जुहोतिऽ इति होमस्य विधानात् ऽत्यागमात्रात्मको यागः, प्रक्षेपाधिको होमःऽ इत्यवगम्यते । यत्र तु यजत्यादिपदं न श्रुतम्, किंतु ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्येतावदवे श्रुतम्, तत्राप्युद्देश्याया देवतायास्त्वजनीयद्रव्यस्य च श्रुतत्वादुद्देशत्वागरूपो यागो ऽथसिद्धः । तस्मात्- प्रधानविधेयानां यागादीनां सुनिरूपितत्वाद्विधिविवेको न व्यर्थः

------------------ idamāmnāyate- 'somena yajeta' agnihotraṃ juhoti' 'hiraṇyamātreyāya dadāti' iti | tatra yāga-homa-dāna-śabdānāmarthā na nirūpayituṃ śakyante | triṣvapi dravyatyāgasya sadbhāvāt | tato vidheyānāmarthānāṃ pradhānabhūtānāmanirṇayāt, itaratra vidhyanuvādavivekaḥ pūrvokto vyarthaḥ- iti cet | maivam | devatāmuddiśya dravyatyāgo yāgaḥ | tyaktasya vahnau prakṣepo homaḥ | svakīyadravyasya svatvanivṛttipūrvakaṃ parasvatvāpādanaṃ dānam | iti sunirūpā ete padārthāḥ | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' itivihitasya yāgasyopari 'caturavattaṃ juhoti' iti homasya vidhānāt 'tyāgamātrātmako yāgaḥ, prakṣepādhiko homaḥ' ityavagamyate | yatra tu yajatyādipadaṃ na śrutam, kiṃtu 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityetāvadave śrutam, tatrāpyuddeśyāyā devatāyāstvajanīyadravyasya ca śrutatvāduddeśatvāgarūpo yāgo 'thasiddhaḥ | tasmāt- pradhānavidheyānāṃ yāgādīnāṃ sunirūpitatvādvidhiviveko na vyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽयदातिथ्यायां बर्हिः, तदुपसदाम्, तदग्नीषोमीयस्य चऽ इति । क्रीतं सोमं शकटे ऽवस्थाप्यप्राचीनवंशं प्रत्यानयने ऽभिमुखो यामिष्टिं निर्वपति सेयमातिथ्या । तत ऊर्ध्व त्रिषु दिनेष्वनुष्ठीयमाना उपसदः । औपवसथ्ये दिने ऽनुष्ठेयो ऽग्नीषोभीयः । तत्र- आतिथ्येष्टौ विहितं यद्बर्हिः, तद्यदि तस्या इष्टेराच्छिद्योपसत्सु विधीयेत, तदानीमातिथ्यायां विधानमनर्थकं स्यात् । यदि च तत्रोपयुक्तमितरत्र विधीयेत, तदा विनियुक्तविनियोगरूपो विरोधः स्यात् । तस्मात्- आतिथ्याबर्हिषो ये धर्मा अश्वबालत्वादयः, ते धर्मा उपसत्सूपसंह्रियन्ते- इत्यतिदेशपरं वाक्यम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- बर्हिः शब्दस्य धर्मातिदेशत्वे लक्षणा प्रसज्येत । श्रुत्या तु बर्हिष आतिथ्योपसदग्नीषोमीयेष्येकत्वं प्रतिभाति । अतः साधारण्यमत्र विधेयम् । आतिथ्यार्थ यद्बर्हिरुपादीयते तन्न केवलमातिथ्यार्थम्, किंतूपसदर्थमग्नीषोमीयार्थ चोपादेयमिति विधिवाक्यस्यार्थः । तस्मात्- आतिथ्योपसदग्नीषोमीयास्त्रयो ऽप्यस्य बर्हिषः प्रयोजकाः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'yadātithyāyāṃ barhiḥ, tadupasadām, tadagnīṣomīyasya ca' iti | krītaṃ somaṃ śakaṭe 'vasthāpyaprācīnavaṃśaṃ pratyānayane 'bhimukho yāmiṣṭiṃ nirvapati seyamātithyā | tata ūrdhva triṣu dineṣvanuṣṭhīyamānā upasadaḥ | aupavasathye dine 'nuṣṭheyo 'gnīṣobhīyaḥ | tatra- ātithyeṣṭau vihitaṃ yadbarhiḥ, tadyadi tasyā iṣṭerācchidyopasatsu vidhīyeta, tadānīmātithyāyāṃ vidhānamanarthakaṃ syāt | yadi ca tatropayuktamitaratra vidhīyeta, tadā viniyuktaviniyogarūpo virodhaḥ syāt | tasmāt- ātithyābarhiṣo ye dharmā aśvabālatvādayaḥ, te dharmā upasatsūpasaṃhriyante- ityatideśaparaṃ vākyam- iti prāpte, - brūmaḥ- barhiḥ śabdasya dharmātideśatve lakṣaṇā prasajyeta | śrutyā tu barhiṣa ātithyopasadagnīṣomīyeṣyekatvaṃ pratibhāti | ataḥ sādhāraṇyamatra vidheyam | ātithyārtha yadbarhirupādīyate tanna kevalamātithyārtham, kiṃtūpasadarthamagnīṣomīyārtha copādeyamiti vidhivākyasyārthaḥ | tasmāt- ātithyopasadagnīṣomīyāstrayo 'pyasya barhiṣaḥ prayojakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽयस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ ऽयदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्तेऽ ऽयत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यैऽ इति । तत्र- यज्जुहूप्रकृतिभूतं पर्णद्रव्यम्, यश्चाञ्जनेन चक्षुषः संस्कारः, यच्च प्रयाजानुयाजरूपं वर्म तच्चि द्वयं पुरुषार्थत्वेन विधीयते । कुतः । पापश्लोकश्रवणादिराहित्यादेः पुरुषसंबन्धिफलस्य प्रतिभानात्- इति चेत् । मैवम् । फलं हि साध्यं भवति । न चात्र साध्यता प्रतिभासते । ऽन शृणोति वृङ्क्ते, वर्म क्रियते, इति वर्तमानत्वनिर्देशात् । अतः क्रत्वर्था एते विधवः । तत्र पर्णमयीत्वस्यानारभ्याधीतस्यापि वाक्येन क्रतुसंबन्धः । संस्कारवर्मणोस्तु प्रकरणेन क्रत्वर्थानां तु क्रतुनिष्पादनव्यतिरेकेण फलाकाङ्क्षाया अभावाद्वर्तमाननिर्देशस्व विपरिणामं कृत्वापि फलं कल्पयितुं न शक्यम् । तस्मात्- फलवत्त्वभ्रमहेतुः पापश्लोकश्रवणराहित्यादिरर्थवादः

------------------ idamāmnāyate- 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' 'yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛṅkte' 'yatprayājānuyājā ijyante varma vā etadyajñasya kriyate, varma yajamānasya bhrātṛvyābhibhūtyai' iti | tatra- yajjuhūprakṛtibhūtaṃ parṇadravyam, yaścāñjanena cakṣuṣaḥ saṃskāraḥ, yacca prayājānuyājarūpaṃ varma tacci dvayaṃ puruṣārthatvena vidhīyate | kutaḥ | pāpaślokaśravaṇādirāhityādeḥ puruṣasaṃbandhiphalasya pratibhānāt- iti cet | maivam | phalaṃ hi sādhyaṃ bhavati | na cātra sādhyatā pratibhāsate | 'na śṛṇoti vṛṅkte, varma kriyate, iti vartamānatvanirdeśāt | ataḥ kratvarthā ete vidhavaḥ | tatra parṇamayītvasyānārabhyādhītasyāpi vākyena kratusaṃbandhaḥ | saṃskāravarmaṇostu prakaraṇena kratvarthānāṃ tu kratuniṣpādanavyatirekeṇa phalākāṅkṣāyā abhāvādvartamānanirdeśasva vipariṇāmaṃ kṛtvāpi phalaṃ kalpayituṃ na śakyam | tasmāt- phalavattvabhramahetuḥ pāpaślokaśravaṇarāhityādirarthavādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽअपः प्रणयतिऽ इति प्रणयनस्य नित्यप्योगे ऽपि मृन्मयपात्रमेव साधनम् । कृतः । नित्ये ऽपि पात्रत्वाऽफङ्क्षितत्वात् । न च लोकसिध्दं किंचित्पात्रमुपादीयते-इति वाच्यम् । औप्ते कर्मण्यत्यन्तमश्रुताच्छ्रुतस्य संनिहितत्वात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- कामार्थ मृन्मयमाम्नातम् । तच्च सति कामे योग्यम् । न हि पाक्षिकं कामं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तं नित्यस्य योग्यं भवति । पात्राकाङ्क्षा तु सामान्यतो विहितेन निवर्तते । ऽअपः प्रणयतिऽइति हि पात्रविशेषमनुपन्यस्य विहितम् । वञ्चान्यथानुपर्पन्नं तत्पात्रं किंचित्सामान्येन कल्पयति । तस्मान्नित्यप्रयोगे तत्काम्यं मृन्मर्थ नान्वेति, किंत्वितरत्पात्रं यत्किंचिदुपादेयम् । -ऽचमसेनापः प्रणयेत् इति नित्ये पात्रं विधीयते-इति विधीयते । इति चेत् । तर्हि कृत्वाचिन्तास्तु

------------------ 'apaḥ praṇayati' iti praṇayanasya nityapyoge 'pi mṛnmayapātrameva sādhanam | kṛtaḥ | nitye 'pi pātratvā'phaṅkṣitatvāt | na ca lokasidhdaṃ kiṃcitpātramupādīyate-iti vācyam | aupte karmaṇyatyantamaśrutācchrutasya saṃnihitatvāt- iti prāpte- brūmaḥ- kāmārtha mṛnmayamāmnātam | tacca sati kāme yogyam | na hi pākṣikaṃ kāmaṃ nimittīkṛtya pravṛttaṃ nityasya yogyaṃ bhavati | pātrākāṅkṣā tu sāmānyato vihitena nivartate | 'apaḥ praṇayati'iti hi pātraviśeṣamanupanyasya vihitam | vañcānyathānuparpannaṃ tatpātraṃ kiṃcitsāmānyena kalpayati | tasmānnityaprayoge tatkāmyaṃ mṛnmartha nānveti, kiṃtvitaratpātraṃ yatkiṃcidupādeyam | -'camasenāpaḥ praṇayet iti nitye pātraṃ vidhīyate-iti vidhīyate | iti cet | tarhi kṛtvācintāstu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निहोत्रे श्रूयते- ऽदध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्ऽ इति । तत्र- दध्नः कान्यत्वान्नित्ये ऽग्निहोत्रे पूर्वन्यायेन तद्दधि न प्रयोक्तव्यम् । किंत्वन्यदेव किंचिद्द्रव्यम्- इति चेत् । मैवम् । ऽदध्ना जुहोतिऽ इत्यस्मिन्वाक्यान्तरे कामसंयोगमुपन्यस्य नित्यहोमसंयोगेन दधिविधानात् । तस्मात्- एकस्यापि दध्नो वाक्यद्वयेन नित्यत्वं काम्यत्वं चाविरुद्धम् । एवमग्नीषोमीयपशौ- ऽखादिरे बध्नातिऽ ऽखादिरं वीर्यकामस्य यूपं । कुर्वीतऽ इत्युदाहरणीयम्

------------------ agnihotre śrūyate- 'dadhnendriyakāmasya juhuyāt' iti | tatra- dadhnaḥ kānyatvānnitye 'gnihotre pūrvanyāyena taddadhi na prayoktavyam | kiṃtvanyadeva kiṃciddravyam- iti cet | maivam | 'dadhnā juhoti' ityasminvākyāntare kāmasaṃyogamupanyasya nityahomasaṃyogena dadhividhānāt | tasmāt- ekasyāpi dadhno vākyadvayena nityatvaṃ kāmyatvaṃ cāviruddham | evamagnīṣomīyapaśau- 'khādire badhnāti' 'khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ | kurvīta' ityudāharaṇīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षितस्यान्नभोजनाभावे व्रतमाम्नायते- ऽपयो व्रतं ब्राह्मणत्व, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्यऽ इति । तत्र- ब्राह्मणादिपुरुषसंयोगादेतद्व्रतं पुरुषार्थम्- इति चेत्- मैवम् । इन्द्रियवीर्यादिवत्फलस्यात्रानुक्तत्वात् । क्रतुशेषत्वं तु प्रकरणादवगम्यते । ब्राह्मणादिपुरुषा द्रव्यविशेषव्यवस्थायै निमित्तत्वेनोपन्यस्यन्ते

------------------ jyotiṣṭome dīkṣitasyānnabhojanābhāve vratamāmnāyate- 'payo vrataṃ brāhmaṇatva, yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasya' iti | tatra- brāhmaṇādipuruṣasaṃyogādetadvrataṃ puruṣārtham- iti cet- maivam | indriyavīryādivatphalasyātrānuktatvāt | kratuśeṣatvaṃ tu prakaraṇādavagamyate | brāhmaṇādipuruṣā dravyaviśeṣavyavasthāyai nimittatvenopanyasyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽविश्वजिता यजेतऽ इति । तत्र- फलस्याश्रुतत्वान्नास्ति विश्वजिद्यागे फलम्- इति चेत् । मैवम् । फलस्य कल्पनीयत्वात् । ऽविश्वजिन्नाम्ना यागेन कुर्यात्ऽ इत्युक्ता भावना भाव्यमपेक्षते । ऽकिं कुर्यात्ऽ इत्याङ्काक्षाया अनिवृत्तेः । अतो वाक्यपूरणाय किंचित्फलमवश्यमध्याहर्तव्यम् । अध्याहृते च तत्कामिनः पुरुषस्यात्र प्रवृत्त्या यागामुष्ठानं सिध्यति । अन्यथा निरधिकारत्वादनुष्ठाने विधिर्निरर्थकः स्यात् । तस्मात्- फलं कल्पनीयम्

------------------ idamāmnāyate- 'viśvajitā yajeta' iti | tatra- phalasyāśrutatvānnāsti viśvajidyāge phalam- iti cet | maivam | phalasya kalpanīyatvāt | 'viśvajinnāmnā yāgena kuryāt' ityuktā bhāvanā bhāvyamapekṣate | 'kiṃ kuryāt' ityāṅkākṣāyā anivṛtteḥ | ato vākyapūraṇāya kiṃcitphalamavaśyamadhyāhartavyam | adhyāhṛte ca tatkāminaḥ puruṣasyātra pravṛttyā yāgāmuṣṭhānaṃ sidhyati | anyathā niradhikāratvādanuṣṭhāne vidhirnirarthakaḥ syāt | tasmāt- phalaṃ kalpanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ तस्मिन्विश्वजिति पशुपुत्रवीर्येन्द्रियादिकं सर्व फलत्वेन कल्पनीयम् । कुतः । ऽएतदेवास्य फलम्ऽ इत्यत्र विशेषहेतोरभावात्- इति चेत् । मैवम् । लाघवस्यैव विशेषहेतुत्वात्

------------------ tasminviśvajiti paśuputravīryendriyādikaṃ sarva phalatvena kalpanīyam | kutaḥ | 'etadevāsya phalam' ityatra viśeṣahetorabhāvāt- iti cet | maivam | lāghavasyaiva viśeṣahetutvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ विश्वजिति कल्प्यमानं यदेकं फलं तत् ऽइनमेवऽ इति नियामकं नास्ति । तस्मादिच्छया केनचित्कस्मिंश्चित्फले कल्प्यमानेर्ऽथात्सर्वफलत्वे गौरवमेव स्यात्- इति चेत् । मैवम् । स्वर्गस्य पश्वादिफलवद्दुःखमिश्रितत्वाभावात्, निरतिशयसुखत्वाच्च सर्वपुरुषाणामिष्टत्वात्स्वर्ग एव विश्वजितः फलम्

------------------ viśvajiti kalpyamānaṃ yadekaṃ phalaṃ tat 'inameva' iti niyāmakaṃ nāsti | tasmādicchayā kenacitkasmiṃścitphale kalpyamāner'thātsarvaphalatve gauravameva syāt- iti cet | maivam | svargasya paśvādiphalavadduḥkhamiśritatvābhāvāt, niratiśayasukhatvācca sarvapuruṣāṇāmiṣṭatvātsvarga eva viśvajitaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ सत्रकाण्डे प्रत्येकं श्रूयते- ऽप्रतितिष्ठन्ति ह वा एते, य एता रात्रीरुपयन्तिऽ इति, ऽब्रह्मवर्चस्विनो ऽन्नादा भवन्ति, य एता उपयन्तिऽ इति च । द्वादशाहादूर्ध्वभाविनस्त्रयोदशरात्रचतुर्दशरात्रादयः सर्वे सत्रविशेषाः । त्रयोदशसंखायाकारात्रयो यस्मिन्सत्रविशेषे सो ऽयं त्रयोदशरात्राः, इति समुदायप्राधान्येनैकवचनान्ततया प्रायेण निर्देशो भवति । क्वचित्तु समुदाधिनां रात्रिशब्देनाऽम्नायते । तद्यथा- ऽत एता विशतिं रात्रीरपश्यत्ऽ इति तादृशे रात्रिसत्रे विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गः फलत्वेन कल्पनीयः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्य रात्रिसत्रविधेः स्तावकेर्ऽथवादे प्रतिष्ठा श्रुता । सा चास्मिन्वाक्ये ऽत्यन्तमश्रुतात्स्वर्गात्प्रत्वासन्ना । तस्मात्- ऽप्रतिष्ठाकामो रात्रिसत्रं कुर्यात्ऽ इत्येवं प्रतिष्ठैव फलत्वेन कल्पनीया

------------------ satrakāṇḍe pratyekaṃ śrūyate- 'pratitiṣṭhanti ha vā ete, ya etā rātrīrupayanti' iti, 'brahmavarcasvino 'nnādā bhavanti, ya etā upayanti' iti ca | dvādaśāhādūrdhvabhāvinastrayodaśarātracaturdaśarātrādayaḥ sarve satraviśeṣāḥ | trayodaśasaṃkhāyākārātrayo yasminsatraviśeṣe so 'yaṃ trayodaśarātrāḥ, iti samudāyaprādhānyenaikavacanāntatayā prāyeṇa nirdeśo bhavati | kvacittu samudādhināṃ rātriśabdenā'mnāyate | tadyathā- 'ta etā viśatiṃ rātrīrapaśyat' iti tādṛśe rātrisatre viśvajinnyāyena svargaḥ phalatvena kalpanīyaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- asya rātrisatravidheḥ stāvaker'thavāde pratiṣṭhā śrutā | sā cāsminvākye 'tyantamaśrutātsvargātpratvāsannā | tasmāt- 'pratiṣṭhākāmo rātrisatraṃ kuryāt' ityevaṃ pratiṣṭhaiva phalatvena kalpanīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽसौर्य चरुं र्निवपेद्ब्रह्मवर्चसकामःऽ इत्यत्र ब्रह्मवर्चसं फलं श्रुतम् । स्वर्गो ऽश्रुतं फलम् । तदुभयमप्यभ्युपेयम् । तथा सति स्वर्गस्य सर्वैरपेक्ष्यमाणत्वात्सर्वेषां तत्र प्रवृत्तिर्लभ्येत- इति चेत् । मैवम् । श्रुतेन ब्रह्मवर्चसफलेनैव निराकाङ्क्षे विधिवाक्ये विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गफलकल्पानाया असंभवात् । तस्मात् - श्रुतमेव फलम्

------------------ 'saurya caruṃ rnivapedbrahmavarcasakāmaḥ' ityatra brahmavarcasaṃ phalaṃ śrutam | svargo 'śrutaṃ phalam | tadubhayamapyabhyupeyam | tathā sati svargasya sarvairapekṣyamāṇatvātsarveṣāṃ tatra pravṛttirlabhyeta- iti cet | maivam | śrutena brahmavarcasaphalenaiva nirākāṅkṣe vidhivākye viśvajinnyāyena svargaphalakalpānāyā asaṃbhavāt | tasmāt - śrutameva phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नीयते- ऽएकस्मै वा अन्या इष्टयः कामायाऽह्रियन्ते, सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौऽ इति । ऽएकस्मै वा अन्ये यज्ञक्रतवः कामायाऽह्रियन्ते, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमःऽ इति । तत्र- ऽसर्वेभ्यःऽ इत्यनेन वाक्येन दर्शपूर्णमासयोर्न फले विधिः । विधायकस्य लिङ्ङादेर्भावनावाचिन आख्यातस्य चाभावात् । अनुवादस्तु भविष्यति । सर्वकामानां प्राप्तत्वात् । न च- ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इति विधानात्स्वर्ग एव प्राप्तो न तु कामान्तरम्- इति वाच्यम् । अङ्गोपाङ्गकामानामपि प्राप्तत्वात् । सामिधेन्यो दर्शपूर्णमासयोरङ्गम् । तत्र कामाः श्रृयन्ते- ऽएकविंशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्य, चतुर्विंशतिमनुब्रूयाद्ब्रह्मवर्चसकामस्यऽ इति । तथा सांनाय्ययागस्य दोहनमङ्गम् । तत्साधनं वत्सापाकरणमुपाङ्गम् । तत्र पलाशशाखाहरणे काम आम्नातः- ऽयः कामयेत- पशुमान्स्यात्- इति, बहुपर्णा तस्मै बहुशाखामाहरेत् । पशुमन्तमेवैनं करोतिऽ इति । त एते सर्वे कामा अनूद्यन्ते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- मा भूतामस्मिन्वाक्ये विधिभावने । तथाप्युत्पत्तिवाक्यसिद्धिते आश्रित्य तादर्थ्यवाचिन्या चतुर्थ्या फलसंयोगो बोध्यते । तस्मात्- एष फले विधिः

------------------ idamāmnīyate- 'ekasmai vā anyā iṣṭayaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo darśapūrṇamāsau' iti | 'ekasmai vā anye yajñakratavaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ' iti | tatra- 'sarvebhyaḥ' ityanena vākyena darśapūrṇamāsayorna phale vidhiḥ | vidhāyakasya liṅṅāderbhāvanāvācina ākhyātasya cābhāvāt | anuvādastu bhaviṣyati | sarvakāmānāṃ prāptatvāt | na ca- 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vidhānātsvarga eva prāpto na tu kāmāntaram- iti vācyam | aṅgopāṅgakāmānāmapi prāptatvāt | sāmidhenyo darśapūrṇamāsayoraṅgam | tatra kāmāḥ śrṛyante- 'ekaviṃśatimanubrūyātpratiṣṭhākāmasya, caturviṃśatimanubrūyādbrahmavarcasakāmasya' iti | tathā sāṃnāyyayāgasya dohanamaṅgam | tatsādhanaṃ vatsāpākaraṇamupāṅgam | tatra palāśaśākhāharaṇe kāma āmnātaḥ- 'yaḥ kāmayeta- paśumānsyāt- iti, bahuparṇā tasmai bahuśākhāmāharet | paśumantamevainaṃ karoti' iti | ta ete sarve kāmā anūdyante- iti prāpte, brūmaḥ- mā bhūtāmasminvākye vidhibhāvane | tathāpyutpattivākyasiddhite āśritya tādarthyavācinyā caturthyā phalasaṃyogo bodhyate | tasmāt- eṣa phale vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा दर्शपूर्णमासौ सर्वकामार्थौ, तथा ज्योतिष्टोमश्च सर्वकामार्थ इति पूर्वाधिकरणेनैव सिद्धम् । तत्रोभयत्र कामा नैमित्तिकाः । ज्योतिष्टोमादिस्वरूपं निचित्तम् । तच्च सर्वेषु कामेष्वविशिष्टम् । न हि निमित्तसाधारण्ये सति नैमित्तिकानां पर्यायो भवति । वह्निसामीप्ये सति दाहप्रकाशयोः पर्यायादर्शनात् । तस्माज्योतिष्टोमे सकृदनुष्ठिते सत्येकं फलं यथा निष्पद्यते, तथा फलान्तराणामपि वारयितुमशक्यत्वाद्युगपत्सर्वफलसिद्धिः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- नहि ज्योतिष्टोयं निमित्तीकृत्य कामा विधीयन्ते । कामानामननुष्ठेयत्वात् । किं तर्हि- पुरुषस्य स्वत एव प्राप्तान्कामानुद्दिश्य तत्साधनत्वेनैव ज्योतिष्टोमो विधीयते । यद्यपि ऽसर्वेभ्यः कामेभ्यःऽ इति स्वर्गपश्वादिफलानामेकेनैव शब्देनोद्दिश्यमानत्वात्साहित्यं प्रतिभाति, तथापि न तदस्यि । उद्देश्यगतत्वेन साहित्यस्याविवक्षितत्वात् । न च शब्दतः साहित्यनियमाभावे ऽप्येककर्मफलत्वादर्थतः साहित्यम्- इति वाच्यम् । स्वर्गपश्वादीनां परस्परनिरपेक्षाणामेव फलत्वात् । तस्मादेकैकस्य फलस्य साधनत्वेन कर्म चोद्यते । अत एव ऽसर्वेभ्यःऽ इति निर्देशोपपत्तिः । अन्यथा हि साहित्यनियमान्मिलितमिदमेकमेव फलं संपन्नमिति सर्वशब्दो नोपपद्यते । तस्माद्यदा यत्फलं काम्यम्, तदा तत्सिद्ध्ये ज्योतिष्टोमः प्रयोक्तव्यः । एकमपि सद्वृष्ट्यादिफलं यदा यदा काम्यते, तदा तदा कारीरीष्टिः पुनः पुनः प्रयुज्यति । किमु वक्तव्यम्- फलभेदे प्रयोगभेदः- इति । तस्मात्प्रतिफलं पृथक्प्रयोगः

------------------ yathā darśapūrṇamāsau sarvakāmārthau, tathā jyotiṣṭomaśca sarvakāmārtha iti pūrvādhikaraṇenaiva siddham | tatrobhayatra kāmā naimittikāḥ | jyotiṣṭomādisvarūpaṃ nicittam | tacca sarveṣu kāmeṣvaviśiṣṭam | na hi nimittasādhāraṇye sati naimittikānāṃ paryāyo bhavati | vahnisāmīpye sati dāhaprakāśayoḥ paryāyādarśanāt | tasmājyotiṣṭome sakṛdanuṣṭhite satyekaṃ phalaṃ yathā niṣpadyate, tathā phalāntarāṇāmapi vārayitumaśakyatvādyugapatsarvaphalasiddhiḥ- iti prāpte- brūmaḥ- nahi jyotiṣṭoyaṃ nimittīkṛtya kāmā vidhīyante | kāmānāmananuṣṭheyatvāt | kiṃ tarhi- puruṣasya svata eva prāptānkāmānuddiśya tatsādhanatvenaiva jyotiṣṭomo vidhīyate | yadyapi 'sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ' iti svargapaśvādiphalānāmekenaiva śabdenoddiśyamānatvātsāhityaṃ pratibhāti, tathāpi na tadasyi | uddeśyagatatvena sāhityasyāvivakṣitatvāt | na ca śabdataḥ sāhityaniyamābhāve 'pyekakarmaphalatvādarthataḥ sāhityam- iti vācyam | svargapaśvādīnāṃ parasparanirapekṣāṇāmeva phalatvāt | tasmādekaikasya phalasya sādhanatvena karma codyate | ata eva 'sarvebhyaḥ' iti nirdeśopapattiḥ | anyathā hi sāhityaniyamānmilitamidamekameva phalaṃ saṃpannamiti sarvaśabdo nopapadyate | tasmādyadā yatphalaṃ kāmyam, tadā tatsiddhye jyotiṣṭomaḥ prayoktavyaḥ | ekamapi sadvṛṣṭyādiphalaṃ yadā yadā kāmyate, tadā tadā kārīrīṣṭiḥ punaḥ punaḥ prayujyati | kimu vaktavyam- phalabhede prayogabhedaḥ- iti | tasmātpratiphalaṃ pṛthakprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काम्यकर्माण्येवं श्रूयन्ते - ऽचित्रया यजेत पशुकामःऽ ऐन्द्रमेकादशकपालं निवपेत्प्रजाकामःऽ इति । तत्र-यथा स्वर्गफलस्याऽमुष्मिकत्वं नियतम्, एवं पश्वादिफलस्यापि । यदि स्वर्गहेतुर्ज्योतिष्टोमो देहान्तरस्योत्पादकः, तर्हि चित्रादिरपि तथास्तु इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । अस्मिन्देहे स्वर्गस्य भोक्तुप्रशक्यत्वादश्रुताप्यन्यदेहोस्पत्तिरर्थापत्त्या कल्प्यते । ऽचित्रया त्वन्यदेहो ऽवश्यमुत्पाद्यतेऽ इति नियमो न श्रुतः, नापि किंचित्तस्य कल्पकमस्ति । अनेनापि देहेन पश्वादिफलस्य भोक्तुं शक्यत्वात् । अस्मिन्देहे प्रतिग्रहादिदृष्टोपायमन्तरेण पश्वाद्यलाभाद्वैधचित्रादिफलमामुष्मिकमेव- इति चेत् । न । प्रतिग्रहादेः प्रतिबन्धनिवृत्तावुपयुक्तत्वात् । तस्मात्- असति प्रतिबन्धे फलमैहिकम्, सति त्वामुष्मिकम्

------------------ kāmyakarmāṇyevaṃ śrūyante - 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' aindramekādaśakapālaṃ nivapetprajākāmaḥ' iti | tatra-yathā svargaphalasyā'muṣmikatvaṃ niyatam, evaṃ paśvādiphalasyāpi | yadi svargaheturjyotiṣṭomo dehāntarasyotpādakaḥ, tarhi citrādirapi tathāstu iti cet | maivam | vaiṣamyāt | asmindehe svargasya bhoktupraśakyatvādaśrutāpyanyadehospattirarthāpattyā kalpyate | 'citrayā tvanyadeho 'vaśyamutpādyate' iti niyamo na śrutaḥ, nāpi kiṃcittasya kalpakamasti | anenāpi dehena paśvādiphalasya bhoktuṃ śakyatvāt | asmindehe pratigrahādidṛṣṭopāyamantareṇa paśvādyalābhādvaidhacitrādiphalamāmuṣmikameva- iti cet | na | pratigrahādeḥ pratibandhanivṛttāvupayuktatvāt | tasmāt- asati pratibandhe phalamaihikam, sati tvāmuṣmikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽवाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेतऽ इति । ऽआग्निं चित्वासौत्रामण्या यजेतऽ इति । तत्र- ऽइष्ट्वाऽ इति क्त्वाप्रत्ययो वाजपेयस्य पूर्वकालीनतां ब्रूते । तस्माद्वाक्यमिदं बृहस्पतिसवस्य वाजपेयोत्तरकालीनतां बोधयति- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- बृहस्पतिसवस्थ वाजपेयाङ्गत्वबोधनमेव क्त्वाश्रुतेर्मुख्योर्ऽथः, । ऽसमानकर्तृकयोः पूर्वकालेऽ (३ । ४ । २१) इति (पाणिनि) सूत्रेण क्रियाद्वयस्यैककर्तृकतायां तद्विधानात् । यद्यपि सूत्रे ऽपूर्वकालेऽ इत्युक्तम्, तथापि तन्न नियतम् । ऽमुखं व्यादाय श्र्वपितिऽ इत्यत्र कालैक्ये ऽपि प्रयोगात् । वाजपेयप्रकरणमप्यङ्गत्वे ऽनुगृह्यते । अन्यथा त्वप्रकृते बृहस्पतितमे कालविधानात्प्रकरणं बाध्येत । अङ्गत्वे कर्मान्तरत्वेन प्रसिद्धबृहस्पतिसबन्धाभावात्तच्छब्दो ऽनुपपन्नः- इति चेत् । न । मासाग्निहोत्रन्यायेन तद्धर्मातिदेशार्थत्वात् । तस्मात्- वाक्यमिदमङ्गत्वबोधकम् । ऽअग्निंचित्वाऽ - इत्यत्राप्येवं योजनीयम्

------------------ idamāmnāyate- 'vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta' iti | 'āgniṃ citvāsautrāmaṇyā yajeta' iti | tatra- 'iṣṭvā' iti ktvāpratyayo vājapeyasya pūrvakālīnatāṃ brūte | tasmādvākyamidaṃ bṛhaspatisavasya vājapeyottarakālīnatāṃ bodhayati- iti prāpte, - brūmaḥ- bṛhaspatisavastha vājapeyāṅgatvabodhanameva ktvāśrutermukhyor'thaḥ, | 'samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' (3 | 4 | 21) iti (pāṇini) sūtreṇa kriyādvayasyaikakartṛkatāyāṃ tadvidhānāt | yadyapi sūtre 'pūrvakāle' ityuktam, tathāpi tanna niyatam | 'mukhaṃ vyādāya śrvapiti' ityatra kālaikye 'pi prayogāt | vājapeyaprakaraṇamapyaṅgatve 'nugṛhyate | anyathā tvaprakṛte bṛhaspatitame kālavidhānātprakaraṇaṃ bādhyeta | aṅgatve karmāntaratvena prasiddhabṛhaspatisabandhābhāvāttacchabdo 'nupapannaḥ- iti cet | na | māsāgnihotranyāyena taddharmātideśārthatvāt | tasmāt- vākyamidamaṅgatvabodhakam | 'agniṃcitvā' - ityatrāpyevaṃ yojanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽसंस्थाप्य पौर्णमासीं वैमृधमनुनिर्वपतिऽ इति । तत्र-इयं बैमृधोष्टिः प्रकरणबलात्प्रयाजादिवद्दर्शपूर्णमासयोरुभयोरप्यङ्गम्- इति चेत् । न । वाक्यस्य प्रबलत्वात् । न च- ऽसंस्थाप्यऽ इति पौर्णमास्याः समाप्त्यभिधानात्तदङ्गत्वमयुक्तम्- इति वाच्यम् । दर्शसाधारणाङ्गसमाप्त्यभिप्रायेण तदुपपत्तेः । तस्मात्- उत्पत्तिवाक्यात्, एककर्तृकत्ववाचिक्त्वाप्रत्ययाच्च पूर्णमासस्यैवाङ्गम्

------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'saṃsthāpya paurṇamāsīṃ vaimṛdhamanunirvapati' iti | tatra-iyaṃ baimṛdhoṣṭiḥ prakaraṇabalātprayājādivaddarśapūrṇamāsayorubhayorapyaṅgam- iti cet | na | vākyasya prabalatvāt | na ca- 'saṃsthāpya' iti paurṇamāsyāḥ samāptyabhidhānāttadaṅgatvamayuktam- iti vācyam | darśasādhāraṇāṅgasamāptyabhiprāyeṇa tadupapatteḥ | tasmāt- utpattivākyāt, ekakartṛkatvavāciktvāpratyayācca pūrṇamāsasyaivāṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते -ऽआग्निमारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरतिऽ इति । आग्निमारुतं नाम किंचिच्छस्त्रम् । अनुयाजाः ऽदेवं बर्हिःऽ- इत्यादिभिः पाशुकहौत्रकाण्डपठितैरेकादशभिर्मन्त्रैः साध्या होमाः । तत्र-ऽआग्निमारुतशस्त्रस्यानुयाजा अङ्गम्ऽ इत्येवमङ्गाङ्गिभावबोधनायायं संयोगः । यदि-अनुयाजानामयं कालोपदेशः स्यात्,तदानीमाग्निमारुतोपन्यासस्य स्वार्थो न कश्चित्- इत्यत्यन्तपारार्थ्य स्यात् । तस्मात्- बृहस्पतिसववत्, वैमृधवच्च, अनुयाजा अङ्गम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- इतरस्तोत्रशस्त्रवदाग्निमारुतशस्त्रस्य सोमाङ्गत्वं पूर्वमेवावगतम् । अग्नीषोमीयविकृतौ सवनीयपशावतिदेशतः प्राप्तानामेकादशानामनुयाजानामपि प्रधाणवत्पश्वङ्गत्वमवगतम् । ततः परस्परमङ्गाङ्गिभावासंभवात्कालोपदेशार्थो ऽयं संयोगः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate -'āgnimārutādūrdhvamanuyājaiścarati' iti | āgnimārutaṃ nāma kiṃcicchastram | anuyājāḥ 'devaṃ barhiḥ'- ityādibhiḥ pāśukahautrakāṇḍapaṭhitairekādaśabhirmantraiḥ sādhyā homāḥ | tatra-'āgnimārutaśastrasyānuyājā aṅgam' ityevamaṅgāṅgibhāvabodhanāyāyaṃ saṃyogaḥ | yadi-anuyājānāmayaṃ kālopadeśaḥ syāt,tadānīmāgnimārutopanyāsasya svārtho na kaścit- ityatyantapārārthya syāt | tasmāt- bṛhaspatisavavat, vaimṛdhavacca, anuyājā aṅgam- iti prāpte- brūmaḥ- itarastotraśastravadāgnimārutaśastrasya somāṅgatvaṃ pūrvamevāvagatam | agnīṣomīyavikṛtau savanīyapaśāvatideśataḥ prāptānāmekādaśānāmanuyājānāmapi pradhāṇavatpaśvaṅgatvamavagatam | tataḥ parasparamaṅgāṅgibhāvāsaṃbhavātkālopadeśārtho 'yaṃ saṃyogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमन यजेतऽ इति । तत्र- उभयोराग्निमारुतानुयाजवदन्याधीनत्वाभावाद्दर्शपूर्णमासोक्तेः पारार्ध्यपरिहाराय सोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वबोधको ऽयं संयोगः - इति चेत् । मैवम् । स्वतन्त्रफलवतः सोमस्याङ्गत्वासंभवात् । फलवत्संनिधावफलं तदङ्गं भवति, इति न्यायात् । न च- अत्र बृहस्पतिसबन्यायेन सोमधर्मकर्मफलं कर्मान्तरं विधीयते- इति शक्यं वक्तुम् । सोमशब्दस्य बृहस्पतिसवशब्दवश्वामत्वाभावेन धर्मातिदेशकत्वाभावात् । क्त्वाप्रत्ययस्त्वसत्यप्यङ्गाङ्गिभावे कर्त्रैक्यमात्रेणोपपद्यते । तस्माद्दर्शपूर्णमासशब्दस्य पारार्थ्यमभ्युपेत्यापि तदिष्ट्युपलक्षित उत्तरकाले सोमविधिरयम् । एतदेवाभिप्रेत्य रथत्वरूपमस्याऽम्नायते- ऽएष वै देवरथो यद्दर्शपूर्णमासौ । यो दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजते रथस्पष्ट एवावसाने वरे देवानामवस्यमिऽ इति । अवसनि निश्चिते । वरे मार्गे । ऽयथा रथेन क्षुण्णे मार्गे गन्तुः कण्टकपाषणादिबाधाराहित्येन सुखं भवति, तथा प्रथमं दर्शपूर्णमासाविष्टवत उत्तरकाले तदिष्टिविकृतिषु सोमाङ्गभूतदीक्षणीयप्रायणीयादिषु धर्मानुष्ठानं सुकरं भवतिऽ इत्यर्थः । तस्मात्कालार्थः संयोगः

------------------ idamāmnāyate- 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somana yajeta' iti | tatra- ubhayorāgnimārutānuyājavadanyādhīnatvābhāvāddarśapūrṇamāsokteḥ pārārdhyaparihārāya somasya darśapūrṇamāsāṅgatvabodhako 'yaṃ saṃyogaḥ - iti cet | maivam | svatantraphalavataḥ somasyāṅgatvāsaṃbhavāt | phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgaṃ bhavati, iti nyāyāt | na ca- atra bṛhaspatisabanyāyena somadharmakarmaphalaṃ karmāntaraṃ vidhīyate- iti śakyaṃ vaktum | somaśabdasya bṛhaspatisavaśabdavaśvāmatvābhāvena dharmātideśakatvābhāvāt | ktvāpratyayastvasatyapyaṅgāṅgibhāve kartraikyamātreṇopapadyate | tasmāddarśapūrṇamāsaśabdasya pārārthyamabhyupetyāpi tadiṣṭyupalakṣita uttarakāle somavidhirayam | etadevābhipretya rathatvarūpamasyā'mnāyate- 'eṣa vai devaratho yaddarśapūrṇamāsau | yo darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānāmavasyami' iti | avasani niścite | vare mārge | 'yathā rathena kṣuṇṇe mārge gantuḥ kaṇṭakapāṣaṇādibādhārāhityena sukhaṃ bhavati, tathā prathamaṃ darśapūrṇamāsāviṣṭavata uttarakāle tadiṣṭivikṛtiṣu somāṅgabhūtadīkṣaṇīyaprāyaṇīyādiṣu dharmānuṣṭhānaṃ sukaraṃ bhavati' ityarthaḥ | tasmātkālārthaḥ saṃyogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काम्योष्टिकाण्डे ऽवैश्वानरं द्वादशकपालं निवषेत्पुत्रे जातेऽ इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽयस्मिन्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजख्यन्नाद इन्द्रियावी पशुनान्भवतिऽ इति । तत्र- पितुः प्रबुद्धस्य कर्तृत्वम्, न तु मुग्धस्य पुत्रस्य । ततो ऽनुष्ठानफलयोर्वैयधिकरण्यपरिहाराय पितुरेव पूतत्वादि फलम्- इति चेत् । मैवम् । ऽयस्मिञ्जाते निर्वपति स पूतःऽ इति वाक्येन फलस्य पुत्रसंबन्धावगमात् । न च- अत्र निष्फलस्य पितुरप्रवृत्तिः- इति वाच्यम् । पुत्रनिष्ठपूतत्वादेरीप्सितत्वेन स्वफलबुद्ध्याप्रवृत्तिसंभवात् । तस्मात्- पुत्रस्य पूतत्वादिकम्

------------------ kāmyoṣṭikāṇḍe 'vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nivaṣetputre jāte' iti prakṛtya śrūyate- 'yasminjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva tejakhyannāda indriyāvī paśunānbhavati' iti | tatra- pituḥ prabuddhasya kartṛtvam, na tu mugdhasya putrasya | tato 'nuṣṭhānaphalayorvaiyadhikaraṇyaparihārāya pitureva pūtatvādi phalam- iti cet | maivam | 'yasmiñjāte nirvapati sa pūtaḥ' iti vākyena phalasya putrasaṃbandhāvagamāt | na ca- atra niṣphalasya piturapravṛttiḥ- iti vācyam | putraniṣṭhapūtatvāderīpsitatvena svaphalabuddhyāpravṛttisaṃbhavāt | tasmāt- putrasya pūtatvādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशे-द्गकाम्यानामैहिकामुष्मिकफलवत्त्वा-द्घसूत्रे २७-२८) अधिकरणे वर्णकान्तरेण ते एव तत्र सर्वे ऽविशेषात्

dvādaśe-dgakāmyānāmaihikāmuṣmikaphalavattvā-dghasūtre 27-28) adhikaraṇe varṇakāntareṇa te eva tatra sarve 'viśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगसिद्धिर्वार्ऽथस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात्

yogasiddhirvār'thasyotpattyasaṃyogitvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यद्यपि जातकर्मानन्तरमेव तदनुष्ठाने निमित्तभूतं जन्म संनिहितं भवति, तथाप्यशुधिना पित्रानुष्ठोयमानमङ्गविकलं भवेत् । जातकर्मणि तु विपत्तिपरिहाराय तात्कालिकी शुद्धिःशास्त्रेणैव दर्शिता । ततो मुख्यसंनिधेरवश्यं वाधिकत्वाच्छुद्धिलक्षणाङ्गवैकल्यं वारयितुमाशौचादूर्ध्वमिष्टिं कुर्यात्

------------------ yadyapi jātakarmānantarameva tadanuṣṭhāne nimittabhūtaṃ janma saṃnihitaṃ bhavati, tathāpyaśudhinā pitrānuṣṭhoyamānamaṅgavikalaṃ bhavet | jātakarmaṇi tu vipattiparihārāya tātkālikī śuddhiḥśāstreṇaiva darśitā | tato mukhyasaṃnidheravaśyaṃ vādhikatvācchuddhilakṣaṇāṅgavaikalyaṃ vārayitumāśaucādūrdhvamiṣṭiṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिकरणे वर्णकान्तरेणोक्तमेव सूत्रम्-) अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थाः

dhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram-) aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्तरकालाताधिकरणे वर्णकान्तरेणोक्तमेव सूत्रम्- ) अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः

ttarakālātādhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram- ) aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूयप्रकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः श्रुताः- ऽअनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपतिऽ ऽनैऋतमेककपालम्ऽ ऽआदित्यं चरु निर्वपतिऽ ऽआग्नावैष्णवमेकादशकपालम्ऽ इत्यादयः । यथैता इष्टयः, तथा पशवो ऽपि श्रुताः- ऽआदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते, ऽ ऽमारुतीं पृश्रिम्ऽ ऽप्रष्ठौहीमश्विभ्याम्ऽ इत्यादि । मल्हा मणिला गलस्तनयुक्तेत्यर्थः । तस्या अदितिर्देवता । पृश्रिरल्पतनुः । तस्या मरुतो देवता । यावता वयसा वर्षत्रयरूपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति, तावद्वयस्का प्रष्ठौही । तस्या आश्विनौ देवता । एवमभिषेचनीयदशपेयादयः सोमयागाः श्रुताः । तथा ऽवल्मीकवपायां होमःऽ इत्यादयो दर्विहोमाः । यथैत इष्टिपशुसोमदर्विहोमाश्चतुर्विधा यागरूपाः, एवमयागरूपा अपि द्यूतादयः श्रुताः- ऽप्रष्ठौहीं दीव्यतिऽ ऽअक्षैर्दीव्यतिऽ ऽराजन्यं जिनातिऽ ऽशौनः शेपमा ख्यापयतिऽ इत्यादयः । तत्र यागा यथा मुख्याः, तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तम् । प्रकरणपाठस्योभयत्र समानत्वात्- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽराजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतऽ इत्यत्राऽख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम् । राजसूयशब्दश्चाप्रसिद्धार्थत्वाद्यागसामानाधिकरण्येन तन्नामधेयं भवति । तथा सति ऽराजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेत्ऽ इति वाक्यार्थपर्यवसानादनुमत्यादीनां यागानामेव फलवत्त्वादङ्गित्वम्, तत्संनिधौ श्रूयमाणमफलं देवनादिकं यागाङ्गम्

------------------ rājasūyaprakaraṇe yāgarūpā anumatyādayo bahavaḥ śrutāḥ- 'anumatyai puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapati' 'naiṛtamekakapālam' 'ādityaṃ caru nirvapati' 'āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālam' ityādayaḥ | yathaitā iṣṭayaḥ, tathā paśavo 'pi śrutāḥ- 'ādityāṃ malhāṃ garbhiṇīmālabhate, ' 'mārutīṃ pṛśrim' 'praṣṭhauhīmaśvibhyām' ityādi | malhā maṇilā galastanayuktetyarthaḥ | tasyā aditirdevatā | pṛśriralpatanuḥ | tasyā maruto devatā | yāvatā vayasā varṣatrayarūpeṇa pṛṣṭhe bhāraṃ voḍhuṃ śaktirbhavati, tāvadvayaskā praṣṭhauhī | tasyā āśvinau devatā | evamabhiṣecanīyadaśapeyādayaḥ somayāgāḥ śrutāḥ | tathā 'valmīkavapāyāṃ homaḥ' ityādayo darvihomāḥ | yathaita iṣṭipaśusomadarvihomāścaturvidhā yāgarūpāḥ, evamayāgarūpā api dyūtādayaḥ śrutāḥ- 'praṣṭhauhīṃ dīvyati' 'akṣairdīvyati' 'rājanyaṃ jināti' 'śaunaḥ śepamā khyāpayati' ityādayaḥ | tatra yāgā yathā mukhyāḥ, tathā devanādīnāmapi mukhyatvaṃ yuktam | prakaraṇapāṭhasyobhayatra samānatvāt- iti prāpte, brūmaḥ- 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta' ityatrā'khyātavācyāyāṃ bhāvanāyāṃ dhātuvācyo yāgaḥ karaṇam | rājasūyaśabdaścāprasiddhārthatvādyāgasāmānādhikaraṇyena tannāmadheyaṃ bhavati | tathā sati 'rājasūyena yāgena svārājyaṃ bhāvayet' iti vākyārthaparyavasānādanumatyādīnāṃ yāgānāmeva phalavattvādaṅgitvam, tatsaṃnidhau śrūyamāṇamaphalaṃ devanādikaṃ yāgāṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यदेतत्-देवनादिकमङ्गम्- इत्युक्तम्, तदेतभिषेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम् । कुतः । अपकर्षात् । यद्यपि- अभिषेचनीयविधेरूर्ध्वे तत्संनिधौ देवनादयः समाम्नाताः, तथापि- अभिषेचनीयमध्वे ते ऽपकृष्यन्ते । ऽमाहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यतेऽ इति वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यंदिनसवने स्तोत्रकाले ऽपकृष्यते । तस्मिन्नपकृष्टे सति ततः पूर्वमाम्नातानां देवनादीनामर्थसिद्धो ऽपकर्षः । ततो माहेन्द्रस्तोत्रादिवदभिषेचनीयप्रयोगान्तः पातित्वाद्देवनादिकमभिषेचनीय स्वैवाङ्गम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणम्, किंवा प्रयोगपरिकल्पितमवान्तर प्रकरणम् । उभयथापि प्रत्यक्षस्य महाप्रकरणस्य प्रबलत्वाद्देवनादिकं राजसूयस्याङ्गम् । राजसूयशब्दश्चानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते । तस्मात्सर्वेषामेतदङ्गम् । अनुष्ठानं तु राजसूयमध्ये क्वचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिषेचनीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुष्ठीयते

------------------ yadetat-devanādikamaṅgam- ityuktam, tadetabhiṣecanīyasya somayāgasyaikasyaivāṅgam | kutaḥ | apakarṣāt | yadyapi- abhiṣecanīyavidherūrdhve tatsaṃnidhau devanādayaḥ samāmnātāḥ, tathāpi- abhiṣecanīyamadhve te 'pakṛṣyante | 'māhendrasya stotraṃ pratyabhiṣicyate' iti vākyena rājño yajamānasyābhiṣeko mādhyaṃdinasavane stotrakāle 'pakṛṣyate | tasminnapakṛṣṭe sati tataḥ pūrvamāmnātānāṃ devanādīnāmarthasiddho 'pakarṣaḥ | tato māhendrastotrādivadabhiṣecanīyaprayogāntaḥ pātitvāddevanādikamabhiṣecanīya svaivāṅgam- iti prāpte,- brūmaḥ- kiṃ tadaṅgatve saṃnidhiḥ pramāṇam, kiṃvā prayogaparikalpitamavāntara prakaraṇam | ubhayathāpi pratyakṣasya mahāprakaraṇasya prabalatvāddevanādikaṃ rājasūyasyāṅgam | rājasūyaśabdaścānumatyādīnsarvānyāgānabhidhatte | tasmātsarveṣāmetadaṅgam | anuṣṭhānaṃ tu rājasūyamadhye kvacidapekṣitamiti vacanabalādabhiṣecanīyagatamāhendrastotrakāle tadanuṣṭhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ राजसूये संसृच्छब्दवाच्यान्याग्नेयाष्टाकपालादीनि । तेष्वष्टमनवमदशमानि सौम्य- त्वाष्ट्र-वैष्णवानि । तद्विषयमिदं वाक्यमाम्नायते- ऽपुरस्तादुपसदां सौम्येन प्रचरन्ति, अन्तरा त्वाष्ट्रेण, उपरिष्टाद्वैष्णवेनऽ इति । यो ऽयं राजसूये सोमयागः, तस्मिन्नतिदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोद्यते । ततो वाक्यात्सौम्यादीन्युपसदामङ्गानि- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽउपसदाम्ऽ इति षष्ठ्याः कालवाचिना ऽपुरस्तात्ऽ इति शब्देनान्वयात् । सौम्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं वाक्यम्, न त्वङ्गाङ्गिभावपरम् । ततो न कस्याप्यङ्गं सौम्यादिकम्, किंतु- अनुमत्यादिवत्प्रधानम्

------------------ rājasūye saṃsṛcchabdavācyānyāgneyāṣṭākapālādīni | teṣvaṣṭamanavamadaśamāni saumya- tvāṣṭra-vaiṣṇavāni | tadviṣayamidaṃ vākyamāmnāyate- 'purastādupasadāṃ saumyena pracaranti, antarā tvāṣṭreṇa, upariṣṭādvaiṣṇavena' iti | yo 'yaṃ rājasūye somayāgaḥ, tasminnatidiṣṭānāmupasadāmādimadhyāvasāneṣu saumyādīnāṃ trayāṇāmanuṣṭhānamanena vākyena codyate | tato vākyātsaumyādīnyupasadāmaṅgāni- iti prāpte, brūmaḥ- 'upasadām' iti ṣaṣṭhyāḥ kālavācinā 'purastāt' iti śabdenānvayāt | saumyādīnāṃ kālaviśeṣasaṃbandhaparamidaṃ vākyam, na tvaṅgāṅgibhāvaparam | tato na kasyāpyaṅgaṃ saumyādikam, kiṃtu- anumatyādivatpradhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते- ऽवैश्वदेवीं सांग्रहणीं निर्वपेद्प्रामकायः ऽ इति । तत्र- आमनहोमाः श्रुताः- ऽआमनस्य- आमनस्य देवाः- इति तिस्त्र आहुतीजुहोतिऽ इति । त एत आमनहोमाः सांग्रहण्येष्ट्या सह समप्रधानभूताः । न हि तेषां मुख्यत्वे कश्चिद्विरोधो ऽस्ति । दृष्टं ह्याग्नेयादिष्वनुमत्यादिषु च बहूनां मुख्यत्वम्- इति चेत् । मैवम् । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामःऽ इति वाक्येन ऽस्वाराज्यकामो राजसूयेनऽ इति वाक्येन च यथा बहूनां फलसंबन्धावगमः, तथाऽमनहोमानाम् । फलसंबन्धाभावे सति प्राधान्यायोगात् । ऽसांग्रहणीं निर्वपेद्ग्रामकामःऽ इति वाक्यं तु सांग्रहण्याः संनिधावाम्नाता अफला आमनहोमास्तदङ्गम्

------------------ kāmyeṣṭikāṇḍe śrūyate- 'vaiśvadevīṃ sāṃgrahaṇīṃ nirvapedprāmakāyaḥ ' iti | tatra- āmanahomāḥ śrutāḥ- 'āmanasya- āmanasya devāḥ- iti tistra āhutījuhoti' iti | ta eta āmanahomāḥ sāṃgrahaṇyeṣṭyā saha samapradhānabhūtāḥ | na hi teṣāṃ mukhyatve kaścidvirodho 'sti | dṛṣṭaṃ hyāgneyādiṣvanumatyādiṣu ca bahūnāṃ mukhyatvam- iti cet | maivam | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmaḥ' iti vākyena 'svārājyakāmo rājasūyena' iti vākyena ca yathā bahūnāṃ phalasaṃbandhāvagamaḥ, tathā'manahomānām | phalasaṃbandhābhāve sati prādhānyāyogāt | 'sāṃgrahaṇīṃ nirvapedgrāmakāmaḥ' iti vākyaṃ tu sāṃgrahaṇyāḥ saṃnidhāvāmnātā aphalā āmanahomāstadaṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽयां वै कांचिदध्वर्युयजमानश्च देवतामन्तरीतः, तस्या आवृश्च्येते । यत्प्राजापत्यं दधिग्रहं गृह्णाति, शमयत्येवैनाम्ऽ इति सो ऽयं दधिग्रहो नित्यो नैमित्तिकश्चेत्युभयात्मकः । कुतः । आकारद्वयसाधकसद्भावात् । देवतान्तरायेण तद्देवताक्षोभनुपन्यस्य ग्रहेण शमनाभिधानात् । अन्तरायो निमित्तम्, ग्रहो नैमित्तिक इति प्रतिभाति । तथा ज्येष्ठत्वमाम्नातम्- ऽज्येष्ठो वा एष ग्रहाणाम्ऽ इति । ज्येष्ठत्वं नाम पशस्तत्वम् । तच्च नित्यत्वे सत्युपपद्यते । नैमित्तिकस्य पाक्षिकत्वादप्रशस्तत्वम् । तस्मात्- हेतुद्वयबलादुभयात्मकः- इति चेत् । मैवम् । देवतान्तरायस्य निमित्तत्वाभावात् । निमित्तत्वे यदिशब्द उपबध्येत, सप्तमी वा श्रूयते । यच्छब्दो वान्तरायकर्त्रोरध्वर्युयजमानयोः सामानाधिकरण्येन प्रयुज्येत । ऽयदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्गरहान्गृह्णीयात्ऽ ऽभिन्ने जुहोति, यो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाग्निं चिनुतेऽ इत्यादिषु संप्रतिपन्ननिमित्तेषु तद्दर्शनात् । तस्मात्- केवलनित्यत्वमेव दधिग्रहस्योचितम् । देवतास्त्रोभतत्समाधानोपन्यासो विधेयदधिग्रहस्तुतयेर्ऽथवादः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'yāṃ vai kāṃcidadhvaryuyajamānaśca devatāmantarītaḥ, tasyā āvṛścyete | yatprājāpatyaṃ dadhigrahaṃ gṛhṇāti, śamayatyevainām' iti so 'yaṃ dadhigraho nityo naimittikaścetyubhayātmakaḥ | kutaḥ | ākāradvayasādhakasadbhāvāt | devatāntarāyeṇa taddevatākṣobhanupanyasya graheṇa śamanābhidhānāt | antarāyo nimittam, graho naimittika iti pratibhāti | tathā jyeṣṭhatvamāmnātam- 'jyeṣṭho vā eṣa grahāṇām' iti | jyeṣṭhatvaṃ nāma paśastatvam | tacca nityatve satyupapadyate | naimittikasya pākṣikatvādapraśastatvam | tasmāt- hetudvayabalādubhayātmakaḥ- iti cet | maivam | devatāntarāyasya nimittatvābhāvāt | nimittatve yadiśabda upabadhyeta, saptamī vā śrūyate | yacchabdo vāntarāyakartroradhvaryuyajamānayoḥ sāmānādhikaraṇyena prayujyeta | 'yadi rathaṃtarasāmā somaḥ syādaindravāyavāgrāngarahāngṛhṇīyāt' 'bhinne juhoti, yo vai saṃvatsaramukhyamabhṛtvāgniṃ cinute' ityādiṣu saṃpratipannanimitteṣu taddarśanāt | tasmāt- kevalanityatvameva dadhigrahasyocitam | devatāstrobhatatsamādhānopanyāso vidheyadadhigrahastutayer'thavādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्निचयने श्रूयते-ऽयो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाग्निं चिनुते । यथा सामिनर्भो विपद्यते, तादृगेव तदार्तिमार्छेत् । वैश्वानरं द्वादशकपालं पुरस्तान्निर्वपेत्ऽ इति । उखा पिठरः । तामुखाम् ऽयञ्जानः प्रथमं मनःऽ इत्यादिप्रपाठकाम्नातैर्मन्त्रैः संपाद्य, तस्यामुखायामग्निं निधाय, षडुद्यामे द्वादशोद्यामे वा शिक्ये तामुखामवस्थाप्य, तच्छिक्यं स्वकण्ठे बद्ध्वा, तमुख्यमग्निं संवत्सरं भृत्वा पश्चादिष्टकाभिरग्निश्चेतव्यः । अभरणे त्वपूर्णगर्भपातवद्विनाशः स्यात् । ततो वैश्वानरेष्टिं चयनात्प्रागेव कुर्यात्, इत्यर्थः । अत्राप्यन्तरायवाक्यवदभरणवाक्यस्यार्थवादत्वान्नित्या वैश्वानरेष्टिः- इति चेत् । मैवम् । ऽयः पुमानभृत्वाग्निं चिनुते, स निवपेत्ऽ इति कर्तृसमानाधिकृतयच्छब्दबलादभरणेष्टयोर्निमित्तनैमित्तिक भावाबभासात् । किंच दधिग्रहस्य नित्वस्य पाक्षिकत्वरूपं नैमित्तिकत्वं विरुद्धम् । इह तु नित्यत्वे प्रमाणभावादेकमेव नैमित्तिकत्वमित्वविरोधः

------------------ agnicayane śrūyate-'yo vai saṃvatsaramukhyamabhṛtvāgniṃ cinute | yathā sāminarbho vipadyate, tādṛgeva tadārtimārchet | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ purastānnirvapet' iti | ukhā piṭharaḥ | tāmukhām 'yañjānaḥ prathamaṃ manaḥ' ityādiprapāṭhakāmnātairmantraiḥ saṃpādya, tasyāmukhāyāmagniṃ nidhāya, ṣaḍudyāme dvādaśodyāme vā śikye tāmukhāmavasthāpya, tacchikyaṃ svakaṇṭhe baddhvā, tamukhyamagniṃ saṃvatsaraṃ bhṛtvā paścādiṣṭakābhiragniścetavyaḥ | abharaṇe tvapūrṇagarbhapātavadvināśaḥ syāt | tato vaiśvānareṣṭiṃ cayanātprāgeva kuryāt, ityarthaḥ | atrāpyantarāyavākyavadabharaṇavākyasyārthavādatvānnityā vaiśvānareṣṭiḥ- iti cet | maivam | 'yaḥ pumānabhṛtvāgniṃ cinute, sa nivapet' iti kartṛsamānādhikṛtayacchabdabalādabharaṇeṣṭayornimittanaimittika bhāvābabhāsāt | kiṃca dadhigrahasya nitvasya pākṣikatvarūpaṃ naimittikatvaṃ viruddham | iha tu nityatve pramāṇabhāvādekameva naimittikatvamitvavirodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नौ श्रूयते- ऽसंवत्सरो वा एनं प्रतिष्ठायै नुदते, यो अग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति, पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्ति, अथ षष्ठीं चितिं चिनुतेऽ इति । लाङ्गलेन कृष्टे व्याममात्रे भूप्रदेशे नानाविधाभिरिष्टिकाभिः पक्ष्याकारेण स्थानं निष्पाद्यते, सेयं चितिः । तादृश्यः पञ्च चितयः पूर्वाः क्रियन्ते । ततः षष्ठी चितिः । तत्र ऽषण्णां पूरणी षष्ठीऽ इति व्युत्पत्तौ पूर्वाः पञ्च चितूरपेक्षत्रे । अन्यथा षट्संख्यापूरकत्वासंभवात् । तस्मात्- एकप्रयोगनियमादितरचितिवन्नित्या- इति चेत् । मैवम् । ऽअग्निं चित्वाऽ इति पूर्वाभिरेव पञ्चमिश्चित्यस्याग्निचयनस्य समाप्तौ स्त्रत्यां पश्चात्- ऽयो ऽत्र न प्रतितिष्ठति, असौ षष्ठीं चिनुतेऽ इति कर्तृसमानाधिकृतेन यच्छब्देनाप्रतिष्ठां निमित्तीकृत्त्य विधानात्षष्ठी नैमित्तिकी । ततः- पञ्चचितिको नित्यो ऽग्निः, नैमित्तिकस्त्वेकचितिकः, इति प्रयोगैक्यम् । पूरणप्रत्ययस्त्वभिधानापेक्षयोपपद्यते । ऽपूर्वाः पञ्च चितयो ऽभिहिताः । अथाभिधास्यमानां षष्ठीं चितिं चिनुते, इति वचनव्यक्तिः

------------------ agnau śrūyate- 'saṃvatsaro vā enaṃ pratiṣṭhāyai nudate, yo agniṃ citvā na pratitiṣṭhati, pañca pūrvāścitayo bhavanti, atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute' iti | lāṅgalena kṛṣṭe vyāmamātre bhūpradeśe nānāvidhābhiriṣṭikābhiḥ pakṣyākāreṇa sthānaṃ niṣpādyate, seyaṃ citiḥ | tādṛśyaḥ pañca citayaḥ pūrvāḥ kriyante | tataḥ ṣaṣṭhī citiḥ | tatra 'ṣaṇṇāṃ pūraṇī ṣaṣṭhī' iti vyutpattau pūrvāḥ pañca citūrapekṣatre | anyathā ṣaṭsaṃkhyāpūrakatvāsaṃbhavāt | tasmāt- ekaprayoganiyamāditaracitivannityā- iti cet | maivam | 'agniṃ citvā' iti pūrvābhireva pañcamiścityasyāgnicayanasya samāptau stratyāṃ paścāt- 'yo 'tra na pratitiṣṭhati, asau ṣaṣṭhīṃ cinute' iti kartṛsamānādhikṛtena yacchabdenāpratiṣṭhāṃ nimittīkṛttya vidhānātṣaṣṭhī naimittikī | tataḥ- pañcacitiko nityo 'gniḥ, naimittikastvekacitikaḥ, iti prayogaikyam | pūraṇapratyayastvabhidhānāpekṣayopapadyate | 'pūrvāḥ pañca citayo 'bhihitāḥ | athābhidhāsyamānāṃ ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute, iti vacanavyaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽअमावास्यायामपराह्णे पिण्डपितृयच्चेन चरन्तिऽ इति । तत्र-अमावास्याशब्दवाच्ये कर्मणि विधीयमानत्वादयं पिण्डपितृयज्ञः क्रत्वङ्गम्- इति चेत् । मैवम् । अमावास्याशब्दस्य कालवाचित्वात् । कर्मणि त्वयं शब्दो लाक्षणिकः । न च - वाक्येन क्तत्वङ्गत्वाभावे ऽपि प्रकरणेन तद्भेवत्- इति वाच्यम् । तस्यानारभ्याधीतत्वात् । तस्मात्- अयं पुरुषार्थः

------------------ idamāmnāyate- 'amāvāsyāyāmaparāhṇe piṇḍapitṛyaccena caranti' iti | tatra-amāvāsyāśabdavācye karmaṇi vidhīyamānatvādayaṃ piṇḍapitṛyajñaḥ kratvaṅgam- iti cet | maivam | amāvāsyāśabdasya kālavācitvāt | karmaṇi tvayaṃ śabdo lākṣaṇikaḥ | na ca - vākyena ktatvaṅgatvābhāve 'pi prakaraṇena tadbhevat- iti vācyam | tasyānārabhyādhītatvāt | tasmāt- ayaṃ puruṣārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽआश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽग्नेयं सबनयिं पशुमुपाकरोतिऽ इति । तत्र- सवनीयपशोरग्नीषोमीयविकृतित्वाच्चोदकप्राप्तं यूपपरिव्याणं कालोपलक्षणार्थमनूद्य परिव्याणोत्तरकाले त्रिवृद्रशनोपलक्षितपशोरुपाकरणं विधीयते । ततो ऽत्र रशनायाः पश्वन्वयात्पशुबन्धनेन पशोरितस्ततो ऽपक्रमणनिवारणरूपदृष्टार्थ लाभाच्च पश्वर्था रशना- इति चेत् । मैवम् । ऽत्रिवृताऽ इति तृतीयया ऽयूपम्ऽ इति द्वितीयया च शेषशेषिभावावनमात्, अव्यवहितान्वयलाभाच्च रशना यूपार्था । कालस्तु ऽआश्विनं ग्रहं गृहीत्वा ऽ इत्यनेनैवोपलक्षितः । पश्वनपक्रमणवद्यूपदार्ड्यमपि दृष्टमेव प्रयोजनम् । न च- परिव्याणेन दोर्ढ्य चोदकादेव सिद्धम् - इति वाच्यम् । तस्मिन्सिद्धिसति पुवर्विधानादेव द्वितीयया रशनया परिव्याणान्तराङ्गीकारात् । तस्मात् - इयं द्वितीया रशना यूपार्था

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyā'gneyaṃ sabanayiṃ paśumupākaroti' iti | tatra- savanīyapaśoragnīṣomīyavikṛtitvāccodakaprāptaṃ yūpaparivyāṇaṃ kālopalakṣaṇārthamanūdya parivyāṇottarakāle trivṛdraśanopalakṣitapaśorupākaraṇaṃ vidhīyate | tato 'tra raśanāyāḥ paśvanvayātpaśubandhanena paśoritastato 'pakramaṇanivāraṇarūpadṛṣṭārtha lābhācca paśvarthā raśanā- iti cet | maivam | 'trivṛtā' iti tṛtīyayā 'yūpam' iti dvitīyayā ca śeṣaśeṣibhāvāvanamāt, avyavahitānvayalābhācca raśanā yūpārthā | kālastu 'āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā ' ityanenaivopalakṣitaḥ | paśvanapakramaṇavadyūpadārḍyamapi dṛṣṭameva prayojanam | na ca- parivyāṇena dorḍhya codakādeva siddham - iti vācyam | tasminsiddhisati puvarvidhānādeva dvitīyayā raśanayā parivyāṇāntarāṅgīkārāt | tasmāt - iyaṃ dvitīyā raśanā yūpārthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते - ऽयूपस्य स्वरुं करोतिऽ ऽस्वरुणा पशुमनक्तिऽ इति । तत्र - स्वरोर्यूपसंबन्धभिधानाद्यूपाङ्गत्वम् - इति चेत् । मैवम् । ऽस्वरुणा पशुम्ऽ इति तृतीयया द्वितीयया चाङ्गाङ्गिभावावगतौ संवन्धसामान्यवाचिन्याः षष्ठ्या यूपीयच्छेदनजन्यत्वाभिप्रायेणापि नेतुं शक्यत्वात् । तस्मात्- स्वरुः पश्वङ्गम्

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate - 'yūpasya svaruṃ karoti' 'svaruṇā paśumanakti' iti | tatra - svaroryūpasaṃbandhabhidhānādyūpāṅgatvam - iti cet | maivam | 'svaruṇā paśum' iti tṛtīyayā dvitīyayā cāṅgāṅgibhāvāvagatau saṃvandhasāmānyavācinyāḥ ṣaṣṭhyā yūpīyacchedanajanyatvābhiprāyeṇāpi netuṃ śakyatvāt | tasmāt- svaruḥ paśvaṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्ण मासयोराघाराज्यभागप्रयाजानुयाजादयः कालसंयोगमन्तरेणाऽम्नाताः । आग्नेयादयः षड्यागाः कालसंयोगेन चोदिताः । तत्र - आग्नेयादीनां यथा प्राधान्यमङ्गीकृतम्, तथैवाऽघारादीनामप्यङ्गीकर्तव्यम् । यथा राजसूये परस्परविलक्षणानामिष्टिपशुसोमानां बहूनां समप्राधान्यम्, तद्वत् । एकप्रकरणपाठश्चोभयत्रापि समानः । तस्मात् - आघारादीनामाग्नेयादीनां च समप्रधान्यम् - इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽराजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतऽ इत्यत्र राजसूयशब्दो राजसंबन्धात्प्रवर्तमानो राजकर्तृकाणामेकप्रकरण पठितानां सर्वेषां यागानां नामधेयं भवति । दर्शपूर्णमासशब्दौ तु कालवाचिनौ सन्तौ कालसंयोगेन विहितानामेवाऽग्नेयादीनां षण्णां यागानां नामधेयतां प्रतिपद्येते । ततः ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इति वाक्येन तन्नामधेयवशादाग्नेयादयः षडेव यागाः फलसंबन्धित्वेन प्रतीयमाना मुख्याः । अन्ये त्वाज्यभागाघारादयस्तन्नामरहिता निष्फला आग्नेयादीनां शेषाः । एवं सत्यङ्गत्वेन स्तुतिरुपपद्यते । ऽचक्षुषी वा एते यज्ञस्य, यदाज्यभागौऽ इत्याज्यभागौ यज्ञशरीरस्याङ्गिनो ऽङ्गत्वेन स्तूयेते । ऽयत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतश्चज्ञाय क्रियतेऽ इति यज्ञशरीरोपकारकवर्मत्वेन प्रयाजानुयाजाः स्तूयन्ते । एवमाघारादिषूदाहार्यम् । एतच्च सति सादृश्ये संभवति । तस्मात् - आधारादीनां नास्ति मुख्यत्वम्

------------------ darśapūrṇa māsayorāghārājyabhāgaprayājānuyājādayaḥ kālasaṃyogamantareṇā'mnātāḥ | āgneyādayaḥ ṣaḍyāgāḥ kālasaṃyogena coditāḥ | tatra - āgneyādīnāṃ yathā prādhānyamaṅgīkṛtam, tathaivā'ghārādīnāmapyaṅgīkartavyam | yathā rājasūye parasparavilakṣaṇānāmiṣṭipaśusomānāṃ bahūnāṃ samaprādhānyam, tadvat | ekaprakaraṇapāṭhaścobhayatrāpi samānaḥ | tasmāt - āghārādīnāmāgneyādīnāṃ ca samapradhānyam - iti prāpte - brūmaḥ- 'rājā svārājyakāmo rājasūyena yajeta' ityatra rājasūyaśabdo rājasaṃbandhātpravartamāno rājakartṛkāṇāmekaprakaraṇa paṭhitānāṃ sarveṣāṃ yāgānāṃ nāmadheyaṃ bhavati | darśapūrṇamāsaśabdau tu kālavācinau santau kālasaṃyogena vihitānāmevā'gneyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yāgānāṃ nāmadheyatāṃ pratipadyete | tataḥ 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vākyena tannāmadheyavaśādāgneyādayaḥ ṣaḍeva yāgāḥ phalasaṃbandhitvena pratīyamānā mukhyāḥ | anye tvājyabhāgāghārādayastannāmarahitā niṣphalā āgneyādīnāṃ śeṣāḥ | evaṃ satyaṅgatvena stutirupapadyate | 'cakṣuṣī vā ete yajñasya, yadājyabhāgau' ityājyabhāgau yajñaśarīrasyāṅgino 'ṅgatvena stūyete | 'yatprayājānuyājā ijyante varma vā etaścajñāya kriyate' iti yajñaśarīropakārakavarmatvena prayājānuyājāḥ stūyante | evamāghārādiṣūdāhāryam | etacca sati sādṛśye saṃbhavati | tasmāt - ādhārādīnāṃ nāsti mukhyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतऽ इत्यस्य प्रकरणे- ऐन्द्रवायवग्रहादयः सोमयागाः, दीक्षणीयादीष्टयः, अग्नीषोयादि पशवः, अग्नीषोयादिपशवः, आम्नाताः । तत्र - आग्नेयादिपक्षपातिदर्शपूर्णमासनामवज्ज्योतिष्टोमनाम्नः सोमपक्षपाते हेत्वभावेन राजसूयनामवत्प्रकृतसर्वयागसाधारणत्वात्, सोमसमानानां दीक्षणीयादीनामप्यस्ति मुख्यत्वम्- इति चेत् । मैवम् । सोमयागपक्षपाते हेतुसद्भावात् । ऽज्योर्तीषि स्तोमा यस्य यज्ञस्य सो ऽयं ज्योतिष्टोमःऽ इति हि तद्व्युत्पत्तिः । अत एव ब्राह्मणम् - ऽत्रिवृत्, पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंशः, एतानि वाय तानि ज्योतिंषि य एतस्य स्तोमाःऽ इति । स्तोमानां ज्योतिष्ट्वं यज्ञप्रकाशकत्वम् । न चेष्टयः पशवो वा त्रिवृदादिस्तोमयुक्ताः प्रतिभासन्ते । तस्मात् - ज्योतिष्टोमनाम्ना सोमयागानामेव फलसंबन्धावगमादफला इष्टिपशवो न मुख्या इति सोमयागानामेव प्राधान्यम्

------------------ 'jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta' ityasya prakaraṇe- aindravāyavagrahādayaḥ somayāgāḥ, dīkṣaṇīyādīṣṭayaḥ, agnīṣoyādi paśavaḥ, agnīṣoyādipaśavaḥ, āmnātāḥ | tatra - āgneyādipakṣapātidarśapūrṇamāsanāmavajjyotiṣṭomanāmnaḥ somapakṣapāte hetvabhāvena rājasūyanāmavatprakṛtasarvayāgasādhāraṇatvāt, somasamānānāṃ dīkṣaṇīyādīnāmapyasti mukhyatvam- iti cet | maivam | somayāgapakṣapāte hetusadbhāvāt | 'jyortīṣi stomā yasya yajñasya so 'yaṃ jyotiṣṭomaḥ' iti hi tadvyutpattiḥ | ata eva brāhmaṇam - 'trivṛt, pañcadaśaḥ, saptadaśaḥ, ekaviṃśaḥ, etāni vāya tāni jyotiṃṣi ya etasya stomāḥ' iti | stomānāṃ jyotiṣṭvaṃ yajñaprakāśakatvam | na ceṣṭayaḥ paśavo vā trivṛdādistomayuktāḥ pratibhāsante | tasmāt - jyotiṣṭomanāmnā somayāgānāmeva phalasaṃbandhāvagamādaphalā iṣṭipaśavo na mukhyā iti somayāgānāmeva prādhānyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.