Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 4.1

------------------ अनेन तृतीय- चतुर्थयोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः

------------------ anena tṛtīya- caturthayoradhyāyayoḥ pūrvottarabhāva upapāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽक्रत्वर्थो ऽयम्, पुरुषार्थो ऽयम्ऽ इति विवेकस्य प्रयोजनं किमपि न पश्यामः । तस्मात्- काकदन्तविचारवदयं विचार उपेक्षणीयः- इति चेत् । मैवम् । तेन विचारेण प्रयुक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् । साक्षाद्वा परम्परया वा प्रयुक्तिनिर्णयोपयुक्तं सर्वमिह चिन्तनीयम्

------------------ 'kratvartho 'yam, puruṣārtho 'yam' iti vivekasya prayojanaṃ kimapi na paśyāmaḥ | tasmāt- kākadantavicāravadayaṃ vicāra upekṣaṇīyaḥ- iti cet | maivam | tena vicāreṇa prayukterjñātuṃ śakyatvāt | sākṣādvā paramparayā vā prayuktinirṇayopayuktaṃ sarvamiha cintanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽक्रतावनुष्ठेयः क्रत्वर्थःऽ इत्युक्ते गोदोहनादावतिव्याप्तिः । ऽपुरुषेणार्थ्यमानः पुरुषार्थःऽ इत्युक्ते प्रयाजादीनामप्यनुष्ठेयतया पुरुषेणार्थ्यमानत्वादतिव्याप्तिः । तस्मात्- तयोरद्रुष्टं लक्षणं दुर्निरूपम- इति चेत् । मैवम् । ऋतुस्वरूपपौष्कल्यायैव यो विधीयते स क्रत्वर्थः । प्रयाजादयस्तादृशाः । नहि प्रयाजादिमिः पुरुषस्य कश्चित्प्रीतिविशेष उत्पद्यते, येनैते पुरुषार्था भवेयुः । दर्शपूर्णमासक्रतुस्तु तैः प्रयाजादिभिः फलजननसामर्थ्यलक्षणं पौष्कल्यं प्राप्नोति । तस्मात्- ते क्रत्वर्थाः । पुरुषप्रीतये विधीयमानः पुरुषार्थः । दर्शपूर्णमासादयो गोदोहनादयश्च तादृशाः । न हि दर्शपूर्णमासाभ्या कस्यचित्क्रतोः पौष्कस्यं भवति । त्रयोरेव क्रतुत्वात् । नापि गोदोहनं क्रत्वर्थम् । तदभावे ऽपि चमसेन क्रतुपौष्कल्यसिद्धिः । तस्मात्- सुनिरूपणं तदुभयलक्षणम्

------------------ 'kratāvanuṣṭheyaḥ kratvarthaḥ' ityukte godohanādāvativyāptiḥ | 'puruṣeṇārthyamānaḥ puruṣārthaḥ' ityukte prayājādīnāmapyanuṣṭheyatayā puruṣeṇārthyamānatvādativyāptiḥ | tasmāt- tayoradruṣṭaṃ lakṣaṇaṃ durnirūpama- iti cet | maivam | ṛtusvarūpapauṣkalyāyaiva yo vidhīyate sa kratvarthaḥ | prayājādayastādṛśāḥ | nahi prayājādimiḥ puruṣasya kaścitprītiviśeṣa utpadyate, yenaite puruṣārthā bhaveyuḥ | darśapūrṇamāsakratustu taiḥ prayājādibhiḥ phalajananasāmarthyalakṣaṇaṃ pauṣkalyaṃ prāpnoti | tasmāt- te kratvarthāḥ | puruṣaprītaye vidhīyamānaḥ puruṣārthaḥ | darśapūrṇamāsādayo godohanādayaśca tādṛśāḥ | na hi darśapūrṇamāsābhyā kasyacitkratoḥ pauṣkasyaṃ bhavati | trayoreva kratutvāt | nāpi godohanaṃ kratvartham | tadabhāve 'pi camasena kratupauṣkalyasiddhiḥ | tasmāt- sunirūpaṇaṃ tadubhayalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इति स्वर्गः फलत्वेन श्रूयते । तत्र-विमतं फलं विधेयम्, भावनांशत्वात्, करणवत्, इतिकर्तव्यतावच्च - इति चेत् । मैवम् । अप्रवृत्तप्रवर्तनं हि विधानम् । फलं तु पुरुषः सौन्दर्य जामन्स्वयं रागादेव प्रवृत्तः- इति व्यर्थस्तत्र विधिः

------------------ 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti svargaḥ phalatvena śrūyate | tatra-vimataṃ phalaṃ vidheyam, bhāvanāṃśatvāt, karaṇavat, itikartavyatāvacca - iti cet | maivam | apravṛttapravartanaṃ hi vidhānam | phalaṃ tu puruṣaḥ saundarya jāmansvayaṃ rāgādeva pravṛttaḥ- iti vyarthastatra vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽचमसेनापः प्रणयेद्गोदोहनेन पशुकामस्यऽ इति । तत्र- गोदोहनस्य क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च, इत्याकारद्वयमस्ति पशुफलजनमेन पुरुषप्रीतिर्भाति, अपां प्रणयनेन क्रतुपौष्कल्यमपि भाति- इति चेत् । मैवम् । गोदोहनमन्तरेण फलासिद्धिर्भवतु पुरुषार्थत्वम् । क्रतुस्तु तदभावे ऽपि चमसेन सिध्यतीति न क्रत्वर्थता

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'camasenāpaḥ praṇayedgodohanena paśukāmasya' iti | tatra- godohanasya kratvarthatvaṃ puruṣārthatvaṃ ca, ityākāradvayamasti paśuphalajanamena puruṣaprītirbhāti, apāṃ praṇayanena kratupauṣkalyamapi bhāti- iti cet | maivam | godohanamantareṇa phalāsiddhirbhavatu puruṣārthatvam | kratustu tadabhāve 'pi camasena sidhyatīti na kratvarthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ब्राह्मणस्य द्रव्यार्जने प्रतिग्रहयाजनाध्यापनान्येव नियतानि तत्र तत्र श्रुतानि, राजन्यस्य जयादिकम्, वैश्यस्य कृष्यादिकम्, शूद्रस्य सेवादिकम् । तच्च यदेतद्द्रव्यसंपादनं तदेतत्क्रत्वर्थम् । कुतः । अर्जनोपायानां नियतत्वात् । पुरुषप्रीतेस्तु येन केनापि द्रव्येण सिद्धत्वादर्जनोपायनियमस्तत्र निरर्थकः । क्रतौ तु नियमापूर्व परमापूर्वापयोगीति सार्थको नियमः- इति प्राप्ते । ब्रूमः- द्रव्यार्जने रागः प्रवर्तको दृष्ट इति न विधिरपेक्ष्यते । फलं च क्षुन्निवृत्त्यादिरूपं दृष्टमेव । अत एव स्मर्यते- ऽषण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥ इत । क्रत्वर्थत्वे तु जीवनाभावात्क्रतुरेव न सिध्येत् । पुरुषार्थतायां स्वैहिकप्रीतिकारिभोजनादिवत्क्रतोरामुष्मिकप्रीतिकारितया पुरुषार्थष्वन्तर्भावात्क्रत्वर्थताप्यार्थिकी सिध्यति । उपायनियमस्तूपायान्तरेषु प्रत्यवायविवक्षयोपपद्यते । तस्मात्- द्रव्यार्जनं पुरुषार्थम्

------------------ brāhmaṇasya dravyārjane pratigrahayājanādhyāpanānyeva niyatāni tatra tatra śrutāni, rājanyasya jayādikam, vaiśyasya kṛṣyādikam, śūdrasya sevādikam | tacca yadetaddravyasaṃpādanaṃ tadetatkratvartham | kutaḥ | arjanopāyānāṃ niyatatvāt | puruṣaprītestu yena kenāpi dravyeṇa siddhatvādarjanopāyaniyamastatra nirarthakaḥ | kratau tu niyamāpūrva paramāpūrvāpayogīti sārthako niyamaḥ- iti prāpte | brūmaḥ- dravyārjane rāgaḥ pravartako dṛṣṭa iti na vidhirapekṣyate | phalaṃ ca kṣunnivṛttyādirūpaṃ dṛṣṭameva | ata eva smaryate- 'ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā | yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ || ita | kratvarthatve tu jīvanābhāvātkratureva na sidhyet | puruṣārthatāyāṃ svaihikaprītikāribhojanādivatkratorāmuṣmikaprītikāritayā puruṣārthaṣvantarbhāvātkratvarthatāpyārthikī sidhyati | upāyaniyamastūpāyāntareṣu pratyavāyavivakṣayopapadyate | tasmāt- dravyārjanaṃ puruṣārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अनारभ्य श्रूयते- ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचनऽ इति । अत्र नञ्पदमभिधावृत्त्या प्रतिषेधं ब्रूते, न तु पर्युदासम् । प्रतिषेधश्च प्राप्तिपूर्वकः । प्राप्तिश्च वैदिकस्य निपेधस्य वैदिकी प्रत्यासन्ना । तथा सति क्रतौ यत्राऽदित्येक्षणं विहितम्, तत्रायं निषेध उदयास्तमयोद्देशेन प्रवर्तते । एवं च सति फलं न कल्पनीयम् । पर्युदासमाश्रित्य पुरुषार्थत्वाङ्गीकारे ऽधिकारसिद्धये फलं कल्पनीयं स्यात् । तस्मात्- क्रत्वर्थो निषेधः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽतस्य व्रतम्ऽ इत्युपक्तम्य ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्ऽ इत्याम्नातत्वादनीक्षणरूपं किंचिदनुष्ठेयम् । तच्च पर्युदासत्वे सत्यवकल्पते । ईक्षणस्याभावः प्रतिषेधपक्षे नञर्थः । पर्युदासपक्षे त्वीक्षणादितरः संकल्पो नञ्पदेन लक्ष्यते । स च संकल्पो ऽत्रानुष्ठेयव्रतत्वेन विधीयते । यद्यपीक्षणादितरे बहवो व्यापारा अनुष्ठानयोग्याः सन्ति, तथापि कायिकवाचिकव्यापारविशेषस्याप्रतीयमानत्वात्, मानसव्यापारस्यावर्जनीयत्वाच्च संकल्प एव परिशिष्यते । संकल्पनीयश्चार्थः प्रत्यासत्त्या धात्वर्थनिषेधः । तथा सतिऽउद्यन्तम्, अस्तं यन्तं चाऽदित्यं नेक्षिष्येऽ इत्येवंरूपः संकल्पो ऽत्रानुष्ठेयत्वेन विधीयते । न च तस्य संकल्पस्य क्रत्वङ्गत्वम् । तद्बोधकश्रुतिलिङ्गादिप्रमाणाभावात् । न च पुरुषार्थत्वे ऽपि प्रमाणाभावः । ऽएतावता हैनसा मुक्तो भवतिऽ इत्यनेन वाक्येनेक्षितुः पुरुषस्य प्रत्यवायसंबन्धमुपन्यस्य तत्प्रत्यवायनिवारणफलकस्यानीक्षणसंकल्पस्य विधानेन पुरुषार्थत्वावगमात् । क्रत्वङ्गत्वविवक्षायां तु क्रतुवैकल्यरूपो विपक्षबाध उपन्यस्येत । तस्मात्- अनीक्षणसंकल्पादीनि प्रजापतिव्रतानि पुरुषार्थानि

------------------ anārabhya śrūyate- 'nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana' iti | atra nañpadamabhidhāvṛttyā pratiṣedhaṃ brūte, na tu paryudāsam | pratiṣedhaśca prāptipūrvakaḥ | prāptiśca vaidikasya nipedhasya vaidikī pratyāsannā | tathā sati kratau yatrā'dityekṣaṇaṃ vihitam, tatrāyaṃ niṣedha udayāstamayoddeśena pravartate | evaṃ ca sati phalaṃ na kalpanīyam | paryudāsamāśritya puruṣārthatvāṅgīkāre 'dhikārasiddhaye phalaṃ kalpanīyaṃ syāt | tasmāt- kratvartho niṣedhaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'tasya vratam' ityupaktamya 'nekṣetodyantamādityam' ityāmnātatvādanīkṣaṇarūpaṃ kiṃcidanuṣṭheyam | tacca paryudāsatve satyavakalpate | īkṣaṇasyābhāvaḥ pratiṣedhapakṣe nañarthaḥ | paryudāsapakṣe tvīkṣaṇāditaraḥ saṃkalpo nañpadena lakṣyate | sa ca saṃkalpo 'trānuṣṭheyavratatvena vidhīyate | yadyapīkṣaṇāditare bahavo vyāpārā anuṣṭhānayogyāḥ santi, tathāpi kāyikavācikavyāpāraviśeṣasyāpratīyamānatvāt, mānasavyāpārasyāvarjanīyatvācca saṃkalpa eva pariśiṣyate | saṃkalpanīyaścārthaḥ pratyāsattyā dhātvarthaniṣedhaḥ | tathā sati'udyantam, astaṃ yantaṃ cā'dityaṃ nekṣiṣye' ityevaṃrūpaḥ saṃkalpo 'trānuṣṭheyatvena vidhīyate | na ca tasya saṃkalpasya kratvaṅgatvam | tadbodhakaśrutiliṅgādipramāṇābhāvāt | na ca puruṣārthatve 'pi pramāṇābhāvaḥ | 'etāvatā hainasā mukto bhavati' ityanena vākyenekṣituḥ puruṣasya pratyavāyasaṃbandhamupanyasya tatpratyavāyanivāraṇaphalakasyānīkṣaṇasaṃkalpasya vidhānena puruṣārthatvāvagamāt | kratvaṅgatvavivakṣāyāṃ tu kratuvaikalyarūpo vipakṣabādha upanyasyeta | tasmāt- anīkṣaṇasaṃkalpādīni prajāpativratāni puruṣārthāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः- ऽस्फ्यश्च कपालानि च-ऽ इत्याद्युपक्रम्य ऽएतानि वै दशयज्ञायुधानिऽ इत्याम्नातम् । तानि चात्र हविष्ट्वेन विधीयन्ते । कुतः । मानान्तरैरप्राप्तत्वेनापूर्वार्थत्वात् । यदि तत्र पुरोडाशो हविर्भवत्, तदा तेन सहैतेषां समुच्चयो विकल्पो वास्तु- इति प्राप्ते, । ब्रूमः- ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्युत्पत्तिशिष्टेन पुरोडाशेन सह पश्चाच्छिष्टानामायुधानां विकल्पः समुच्चयो वा न संभवति । आयुधत्वं यज्ञसाधनत्वम् । तच्च ऽस्फ्येनोद्धन्ति, कपालेषु श्रपयतिऽ इत्यादिशास्त्रसिद्धमेवात्रानूद्य ऽयज्ञायुधानि संभरतिऽ इत्येष संभरणविधिः स्तूयते । तस्मात्- नास्ति हविष्ट्वम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ- 'sphyaśca kapālāni ca-' ityādyupakramya 'etāni vai daśayajñāyudhāni' ityāmnātam | tāni cātra haviṣṭvena vidhīyante | kutaḥ | mānāntarairaprāptatvenāpūrvārthatvāt | yadi tatra puroḍāśo havirbhavat, tadā tena sahaiteṣāṃ samuccayo vikalpo vāstu- iti prāpte, | brūmaḥ- 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityutpattiśiṣṭena puroḍāśena saha paścācchiṣṭānāmāyudhānāṃ vikalpaḥ samuccayo vā na saṃbhavati | āyudhatvaṃ yajñasādhanatvam | tacca 'sphyenoddhanti, kapāleṣu śrapayati' ityādiśāstrasiddhamevātrānūdya 'yajñāyudhāni saṃbharati' ityeṣa saṃbharaṇavidhiḥ stūyate | tasmāt- nāsti haviṣṭvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽअग्नीषोमीयं पशुमालभेतऽ इत्यत्र पशोरेकत्वं यजनाङ्गं न भवति । तस्य श्रुत्या पशुसंबन्धावगमात् । ऽपशुम्ऽ इत्येतस्मिन्नेव पदे पशुतदेकत्वयोः श्रवणात्पदान्तरनैरपेक्ष्येण परस्परसंबन्धो ऽवगम्यते । यागस्तु ऽआलभेतऽ इत्यनेन पदान्तरेणोपात्तः । तत्र वाक्येन संबन्धावगतिः । वाक्याच्च श्रुतिर्बलीयसी । तत एकत्वस्य यागाङ्गत्वाभावाद्द्वाभ्यां बहुभिर्वा यागो ऽनुष्ठातुं शक्यते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽपशुम्ऽ इति पदं यद्यप्येकम्, तथापि प्रकृत्या पशुर्मिर्दिष्टः । प्रत्ययेन कारकत्वम्, एकत्वं च, इत्युभयं निर्दिष्टम् । तत एकत्वस्याऽसन्नतरे कारके प्रथमं संबन्धो भवति । कारकत्वं नाम क्रियाहेतुत्वम् । तथा सति कारकद्वारा क्रियायामपि संबन्धः प्रत्ययेनैवावगतः । क्रियाविशेषश्च संनिहितपदान्तरोपात्तो याग इति यजनाङ्गत्वमेकत्वस्य सिध्यति । तच्चैकत्वं स्वयममूर्ततया यागक्रियां निष्पादयितुमसमर्थ सत्तत्र समर्थे पशुद्रव्यं पश्चादवच्छिनत्ति । तत एकत्वस्य यागाङ्गत्वान्न द्वाभ्यां त्रिभिर्वा यागसिद्धिः । एवम्- ऽअनड्वाहौ युनक्तिऽ ऽवसन्ताय कपिञ्जलानालभतेऽ इत्यत्र द्वित्वबहुत्वयोर्विवक्षितत्वं द्रष्टव्यम्

------------------ 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta' ityatra paśorekatvaṃ yajanāṅgaṃ na bhavati | tasya śrutyā paśusaṃbandhāvagamāt | 'paśum' ityetasminneva pade paśutadekatvayoḥ śravaṇātpadāntaranairapekṣyeṇa parasparasaṃbandho 'vagamyate | yāgastu 'ālabheta' ityanena padāntareṇopāttaḥ | tatra vākyena saṃbandhāvagatiḥ | vākyācca śrutirbalīyasī | tata ekatvasya yāgāṅgatvābhāvāddvābhyāṃ bahubhirvā yāgo 'nuṣṭhātuṃ śakyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'paśum' iti padaṃ yadyapyekam, tathāpi prakṛtyā paśurmirdiṣṭaḥ | pratyayena kārakatvam, ekatvaṃ ca, ityubhayaṃ nirdiṣṭam | tata ekatvasyā'sannatare kārake prathamaṃ saṃbandho bhavati | kārakatvaṃ nāma kriyāhetutvam | tathā sati kārakadvārā kriyāyāmapi saṃbandhaḥ pratyayenaivāvagataḥ | kriyāviśeṣaśca saṃnihitapadāntaropātto yāga iti yajanāṅgatvamekatvasya sidhyati | taccaikatvaṃ svayamamūrtatayā yāgakriyāṃ niṣpādayitumasamartha sattatra samarthe paśudravyaṃ paścādavacchinatti | tata ekatvasya yāgāṅgatvānna dvābhyāṃ tribhirvā yāgasiddhiḥ | evam- 'anaḍvāhau yunakti' 'vasantāya kapiñjalānālabhate' ityatra dvitvabahutvayorvivakṣitatvaṃ draṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽपशुमालभेतऽ इत्यत्र पशुपदे पुंलिङ्गमविवक्षितम् । कुतः । शब्दार्थविचारे ऽनुष्ठानविचारे च तदुपयोगादर्शनात् । अलिङ्गे ऽपि वृक्षपदार्थे पुंलिङ्गो वृक्षशब्दः प्रयुज्यते । तथा पुंव्यक्तावपि स्त्रीलिङ्गो मक्षिकाशब्दः प्रयुक्तः । ततो न लिङ्गस्य शब्दार्थत्वेन विवक्षास्ति । अनुष्ठानमपि पुंव्यक्तिस्त्रीव्यक्त्योः समानम् । एकत्वावच्छिन्नपशुत्वे वैषम्याभावात् । तस्मात्- अविवक्षितं लिङ्गम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- यथा पशुत्वजातिः, यथा वा -तदेकत्वम्, वृद्धव्यवहारे ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनन्यथासिद्धाभ्यां शब्दार्थः, तथा लिङ्गस्यापि कुतः शब्दार्थता न स्यात् । वृक्षमक्षिकाशब्दयोस्तु न वयमर्थतः साधुतां ब्रूमः, किंत्वभियुक्तप्रयोगमात्रबलेन साधुत्वम् । न चानुष्ठाने साम्यम् । अपुंस्पशौ विशेषसद्भावात् । ऽवाक्त आप्यायताम्ऽ इत्यादिभिर्मन्त्रैस्तत्तदवयवानामाप्यायमनकाले ऽमेढ्रं तु आध्यायताम्ऽ इति मन्त्रेण तदवयवस्याऽप्यायनश्रवणात् । तस्मात्-एकत्ववत्पुंलिङ्गमपि विवक्षितम्

------------------ 'paśumālabheta' ityatra paśupade puṃliṅgamavivakṣitam | kutaḥ | śabdārthavicāre 'nuṣṭhānavicāre ca tadupayogādarśanāt | aliṅge 'pi vṛkṣapadārthe puṃliṅgo vṛkṣaśabdaḥ prayujyate | tathā puṃvyaktāvapi strīliṅgo makṣikāśabdaḥ prayuktaḥ | tato na liṅgasya śabdārthatvena vivakṣāsti | anuṣṭhānamapi puṃvyaktistrīvyaktyoḥ samānam | ekatvāvacchinnapaśutve vaiṣamyābhāvāt | tasmāt- avivakṣitaṃ liṅgam- iti prāpte,- brūmaḥ- yathā paśutvajātiḥ, yathā vā -tadekatvam, vṛddhavyavahāre 'nvayavyatirekābhyāmananyathāsiddhābhyāṃ śabdārthaḥ, tathā liṅgasyāpi kutaḥ śabdārthatā na syāt | vṛkṣamakṣikāśabdayostu na vayamarthataḥ sādhutāṃ brūmaḥ, kiṃtvabhiyuktaprayogamātrabalena sādhutvam | na cānuṣṭhāne sāmyam | apuṃspaśau viśeṣasadbhāvāt | 'vākta āpyāyatām' ityādibhirmantraistattadavayavānāmāpyāyamanakāle 'meḍhraṃ tu ādhyāyatām' iti mantreṇa tadavayavasyā'pyāyanaśravaṇāt | tasmāt-ekatvavatpuṃliṅgamapi vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यो ऽयं स्विष्टकृद्यागः सो ऽयमुपयुक्तहविःसंस्कारः- इत्यविवादम् । तत्र संस्कारस्य दृष्टप्रयोजनत्वेनावश्यंभावे सति तावतैवोपक्षीणः स्विष्टकृद्यागो नापूर्वस्योपकरोति । न ह्येकस्मिन्कर्मणि प्रयोजनद्वयं युक्तम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- कर्मण एकत्वे ऽप्यंशभेदात्प्रयोजनभेदो न विरुध्यते । मन्त्रपाठः, द्रव्यप्रक्षेपः, देवतोद्देशेन त्यागश्च, इति त्रय्ॐऽशाः । तत्र त्यागेन परमापूर्वोपयुक्तमवान्तरापूर्वमुत्पद्यते । तस्मात्- स्विष्टकृदुभयार्थः । एवम्- अन्त्यप्रयाजपशुपुरोडाशावप्युदहार्यै

------------------ yo 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ so 'yamupayuktahaviḥsaṃskāraḥ- ityavivādam | tatra saṃskārasya dṛṣṭaprayojanatvenāvaśyaṃbhāve sati tāvataivopakṣīṇaḥ sviṣṭakṛdyāgo nāpūrvasyopakaroti | na hyekasminkarmaṇi prayojanadvayaṃ yuktam- iti prāpte, - brūmaḥ- karmaṇa ekatve 'pyaṃśabhedātprayojanabhedo na virudhyate | mantrapāṭhaḥ, dravyaprakṣepaḥ, devatoddeśena tyāgaśca, iti trayoṃ'śāḥ | tatra tyāgena paramāpūrvopayuktamavāntarāpūrvamutpadyate | tasmāt- sviṣṭakṛdubhayārthaḥ | evam- antyaprayājapaśupuroḍāśāvapyudahāryai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ वक्ष्यमाणेष्वधिकरणेषु शेषत्वमेव चिन्ताविषयः । यथा - अतीतेष्वधिकरणेषु क्रतुशेषो ऽयम्, पुरुषशेषो ऽयम्, इति चिन्तितम्, तद्वत् । कुतः । उपरितनग्रन्थेन तत्र तत्र पर्णादीनां शेषत्वविचारस्य भासमानत्वात्- इति चेत् । मैवम् । शेषत्वस्य यत्प्रयुक्तिरूपं फलं तदेव प्राधान्येन विचार्यते । शेषत्वं तु तदुपयोगित्वेनेति न तद्विचारः प्रधानभूतः

------------------ vakṣyamāṇeṣvadhikaraṇeṣu śeṣatvameva cintāviṣayaḥ | yathā - atīteṣvadhikaraṇeṣu kratuśeṣo 'yam, puruṣaśeṣo 'yam, iti cintitam, tadvat | kutaḥ | uparitanagranthena tatra tatra parṇādīnāṃ śeṣatvavicārasya bhāsamānatvāt- iti cet | maivam | śeṣatvasya yatprayuktirūpaṃ phalaṃ tadeva prādhānyena vicāryate | śeṣatvaṃ tu tadupayogitveneti na tadvicāraḥ pradhānabhūtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽतप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्ऽ इति । तत्र-पयसि दधिप्रक्षेपादामिक्षाद्रव्यं यथा निष्पद्यते, तथा वाजिनद्रव्यमपिऽ इति दध्यानयनस्य जनकत्वसामर्थ्यमुभयद्रव्यविषयं तुल्यमेव । तस्मात्- उभयमपि प्रयोजकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽन द्रव्यान्तरमामिक्षा, किं तु पय एवऽ इति तच्छब्दादिभिरवगम्यते । ऽयस्मिन्पयसि दधिप्रक्षेपः, साऽमिक्षाऽ इति तच्छब्देन पयः परामृश्यते । आमिक्षायागस्य पुरोनुवाक्यायामेवमाम्नातम्- ऽजुपन्तां युज्यं पयःऽ इति । पयोरसश्च मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः- प्राधान्येन पयसो वनीभावावस्थां जनयितुं दध्यानीतम्- इत्यामिक्षैव प्रयोजिका । अनुनिष्पाद्येव वाजिनम्, न तु प्रयोजकम्

------------------ idamāmnāyate- 'tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājinam' iti | tatra-payasi dadhiprakṣepādāmikṣādravyaṃ yathā niṣpadyate, tathā vājinadravyamapi' iti dadhyānayanasya janakatvasāmarthyamubhayadravyaviṣayaṃ tulyameva | tasmāt- ubhayamapi prayojakam- iti prāpte,- brūmaḥ- 'na dravyāntaramāmikṣā, kiṃ tu paya eva' iti tacchabdādibhiravagamyate | 'yasminpayasi dadhiprakṣepaḥ, sā'mikṣā' iti tacchabdena payaḥ parāmṛśyate | āmikṣāyāgasya puronuvākyāyāmevamāmnātam- 'jupantāṃ yujyaṃ payaḥ' iti | payorasaśca madhura āmikṣāyāmanuvartate, na tu vājine | tataḥ- prādhānyena payaso vanībhāvāvasthāṃ janayituṃ dadhyānītam- ityāmikṣaiva prayojikā | anuniṣpādyeva vājinam, na tu prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे सोमक्रय आघ्नायते- ऽएकहायन्या क्रीणातिऽ इति । सेवमेकहायनी गौर्यदा सोमं क्रेतुमानीयते, तदाध्वर्युस्तस्याः पृष्ठतो ऽनुगच्छति । तदप्याम्नातम्- ऽषट्पदान्यनुनिष्क्रामतिऽ इति । ततः सप्तमे पदे हिरण्यं निधाय हुत्वा तत्पदगतं रजो गृह्णीयात् । एतदपि श्रूयते- ऽसप्तमं पदमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णातिऽ इति । तदेतद्रजः संगृह्य हविर्धानयोः शकटयोरक्षे तेन रजसां संयुक्तमञ्जनं प्रक्षिपेत् । एतदपि श्रुतम्-ऽयज्ञं वा एतत्संभरन्ति यत्सोमक्रयण्यै पदम्ऽ इति प्रस्तुत्य ऽयर्हि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुः, तर्हि तेनाक्षमुपाञ्ज्यात्ऽ इति । तत्र यथा क्रयः संनिकृष्टः, तथैव पदकर्माप्यक्षाञ्जनं संनिकृष्टम् । अथोच्येत- दध्यानयनमामिक्षया यथा संयुक्तम्, न तथाक्षाञ्जनं सोमक्रयण्यानयनेन संयुक्तम्- इति । तन्न । क्रये ऽपि तदसंयोगस्य तुल्यत्वात् । अथ- असंयुक्तो ऽपि क्रयो गवानयनेन निष्पद्यते । - तर्ह्यक्षाञ्जनमपि तेन निष्पद्यते- इति समानत्वात् । क्रयवत्पदकर्मापि सोमक्रयण्यानयनस्य प्रयोजकम्- इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽएकहायन्या क्रीणातिऽ इति तृतीयाश्रुत्या गोः क्रयार्थता गम्यते । गोद्वारा तदानयनमपि क्रयार्थमेवेति क्रय एवाऽनयने प्रयोजकः । न च पदकर्मार्थत्वं गोर्वा तदानयनस्य वा क्वचिच्छ्रुतम् । तस्मात्- तदप्रयोजकम्

------------------ jyotiṣṭome somakraya āghnāyate- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti | sevamekahāyanī gauryadā somaṃ kretumānīyate, tadādhvaryustasyāḥ pṛṣṭhato 'nugacchati | tadapyāmnātam- 'ṣaṭpadānyanuniṣkrāmati' iti | tataḥ saptame pade hiraṇyaṃ nidhāya hutvā tatpadagataṃ rajo gṛhṇīyāt | etadapi śrūyate- 'saptamaṃ padamadhvaryurañjalinā gṛhṇāti' iti | tadetadrajaḥ saṃgṛhya havirdhānayoḥ śakaṭayorakṣe tena rajasāṃ saṃyuktamañjanaṃ prakṣipet | etadapi śrutam-'yajñaṃ vā etatsaṃbharanti yatsomakrayaṇyai padam' iti prastutya 'yarhi havirdhāne prācī pravartayeyuḥ, tarhi tenākṣamupāñjyāt' iti | tatra yathā krayaḥ saṃnikṛṣṭaḥ, tathaiva padakarmāpyakṣāñjanaṃ saṃnikṛṣṭam | athocyeta- dadhyānayanamāmikṣayā yathā saṃyuktam, na tathākṣāñjanaṃ somakrayaṇyānayanena saṃyuktam- iti | tanna | kraye 'pi tadasaṃyogasya tulyatvāt | atha- asaṃyukto 'pi krayo gavānayanena niṣpadyate | - tarhyakṣāñjanamapi tena niṣpadyate- iti samānatvāt | krayavatpadakarmāpi somakrayaṇyānayanasya prayojakam- iti prāpte,- brūmaḥ- 'ekahāyanyā krīṇāti' iti tṛtīyāśrutyā goḥ krayārthatā gamyate | godvārā tadānayanamapi krayārthameveti kraya evā'nayane prayojakaḥ | na ca padakarmārthatvaṃ gorvā tadānayanasya vā kvacicchrutam | tasmāt- tadaprayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽकपालेषु श्रपयतिऽ इति श्रपणं पुरोडाशस्य श्रुतम् । तथा- ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इति कपाले तुषधारणं श्रुतम् । ते च तुषाः सकपालाः ऽरक्षसां भागो ऽसिऽ इति मन्त्रेण नैऋत्यां दिश्यवस्थापनीयाः । तत्र श्रपणं यथा कपालसंपादस्य प्रयोजकम्, तथा तुषवापो ऽपि प्रयोजकः । ऽएकहायम्याऽ इति तृतीययैकहायनीनयनस्य यथा क्रयार्थत्वावगमः तथा ऽकपालेनऽ इति तृतीयया कपालस्य तुषवापार्थत्वावगमात्- इति चेत् । मैवम् । नात्र कपालमात्रस्य तुषोपवापसाधनत्वं श्रुतम् । किं तर्हि यत्कपालं पुरोडाशश्रपणायोपात्तमासादितं च, तस्य कपालस्य साधनत्वम् । एतच्च ऽपुरोडाशकपालेनऽ इति सविशेषणनाम्ना तद्विधानादवगम्यते । तथा सति प्रथम् श्रपणेन कपालं प्रयुज्यने । न च प्रयुक्तस्य पुनस्तुषवापेन प्रयुक्तिः संभवति । तस्मात्- श्रपणेनैव प्रयुक्तं कपालं तुषोपवापे ऽपि प्रसङ्गात्सिध्यति । ईदृशमेवाङ्गत्वं तृतीयाश्रुत्या बोध्यते

------------------ 'kapāleṣu śrapayati' iti śrapaṇaṃ puroḍāśasya śrutam | tathā- 'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati' iti kapāle tuṣadhāraṇaṃ śrutam | te ca tuṣāḥ sakapālāḥ 'rakṣasāṃ bhāgo 'si' iti mantreṇa naiṛtyāṃ diśyavasthāpanīyāḥ | tatra śrapaṇaṃ yathā kapālasaṃpādasya prayojakam, tathā tuṣavāpo 'pi prayojakaḥ | 'ekahāyamyā' iti tṛtīyayaikahāyanīnayanasya yathā krayārthatvāvagamaḥ tathā 'kapālena' iti tṛtīyayā kapālasya tuṣavāpārthatvāvagamāt- iti cet | maivam | nātra kapālamātrasya tuṣopavāpasādhanatvaṃ śrutam | kiṃ tarhi yatkapālaṃ puroḍāśaśrapaṇāyopāttamāsāditaṃ ca, tasya kapālasya sādhanatvam | etacca 'puroḍāśakapālena' iti saviśeṣaṇanāmnā tadvidhānādavagamyate | tathā sati pratham śrapaṇena kapālaṃ prayujyane | na ca prayuktasya punastuṣavāpena prayuktiḥ saṃbhavati | tasmāt- śrapaṇenaiva prayuktaṃ kapālaṃ tuṣopavāpe 'pi prasaṅgātsidhyati | īdṛśamevāṅgatvaṃ tṛtīyāśrutyā bodhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रुतम्-"हृदयस्याग्रे ऽवद्यति, अथ जिह्वायाः, अथ वक्षसः,"इति । तथान्यदपि श्रुतम्- ऽशकृत्संप्रविध्यतिऽ ऽलोहितं निरस्यतिऽ इति । तत्र हृदयादीनां शकृदादीनां च प्रकरणपाठसाम्यात्पशुसाध्यत्वसाम्याञ्च हृदयादिवच्छकृदादिकमपि पश्वालम्भस्य प्रयोजकम्- इति चेत् । मैवम् । पशुयागो हि हविःसाध्यः । हविष्ट्वं चात्तुं योग्यत्वाद्धृदयादीनामेव, नत्वयोग्ययोः शकृल्लोहितयोः । तस्मात्- हृदयादिरेव प्रयोजकः । शकृत्संप्रबेधो लोहितनिरसनं चेत्येतदुभयं शेषप्रतिपत्तिमात्रम्

------------------ agnīṣomīyapaśau śrutam-"hṛdayasyāgre 'vadyati, atha jihvāyāḥ, atha vakṣasaḥ,"iti | tathānyadapi śrutam- 'śakṛtsaṃpravidhyati' 'lohitaṃ nirasyati' iti | tatra hṛdayādīnāṃ śakṛdādīnāṃ ca prakaraṇapāṭhasāmyātpaśusādhyatvasāmyāñca hṛdayādivacchakṛdādikamapi paśvālambhasya prayojakam- iti cet | maivam | paśuyāgo hi haviḥsādhyaḥ | haviṣṭvaṃ cāttuṃ yogyatvāddhṛdayādīnāmeva, natvayogyayoḥ śakṛllohitayoḥ | tasmāt- hṛdayādireva prayojakaḥ | śakṛtsaṃprabedho lohitanirasanaṃ cetyetadubhayaṃ śeṣapratipattimātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽउत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति । सो ऽयं स्विष्टकृद्यागः कस्यचिन्नूतनस्य तदुत्तरार्धस्य च प्रयोजकः । तदुभयाभावे स्वसिद्ध्यभावात्- इति चेत् । मैवम् । उत्तरशब्दोर्ऽधशब्दश्च सर्वनामत्वाद्भागवाचित्वाच्च प्रकृतं कंचिद्भाणिनमाराभ्क्षकः । अग्न्यादिदेवतार्थः पुरोडाशः प्रकृता भागवांश्च । तस्मात्- तमेवोपजीव्य स्विष्टकृद्यागः प्रवर्तते । न त्वन्यस्य प्रयोजकः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'uttarārdhātsviṣṭakṛte samavadyati' iti | so 'yaṃ sviṣṭakṛdyāgaḥ kasyacinnūtanasya taduttarārdhasya ca prayojakaḥ | tadubhayābhāve svasiddhyabhāvāt- iti cet | maivam | uttaraśabdor'dhaśabdaśca sarvanāmatvādbhāgavācitvācca prakṛtaṃ kaṃcidbhāṇinamārābhkṣakaḥ | agnyādidevatārthaḥ puroḍāśaḥ prakṛtā bhāgavāṃśca | tasmāt- tamevopajīvya sviṣṭakṛdyāgaḥ pravartate | na tvanyasya prayojakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ प्रकृतौ श्रुतम्- ऽप्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयतिऽ इति । तदेतद्विकृतावतिदिष्टम् । विकृतयश्च वाजपेयगताः पशवः । ते च द्विविधाः- क्रतुपशवः प्राजापत्यपशवश्चेति । ऽआग्नेयं पशुमालभतेऽ इत्यादिना विहिताः क्रतुपशवः । इतरे तु ऽसप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभतेऽ इति विहिताः । एते चोभयविधाः पशवः प्रातःसवने सहैवोपक्रम्यन्ते । ततः सर्वेषामर्थे सकृदेव प्रयाजा अनुष्ठीयन्ते । तत्र क्रतुपशूनां प्रातःसवन एवाऽलब्धव्यत्वात्तदीयहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणं निर्विघ्नमेव सिध्यति । प्राजापत्यपशूनां पर्यग्निकरणपर्यन्तमेव तदानीमनुष्ठानम् । आलम्भस्तु माध्यंदिने सवने, तत्कालविशेषस्य ऽब्रह्मसाम्न्यालभतेऽ इति विधानात् । तेषां च प्राजापत्यादीनां हविषामभिधारणार्थ प्रातःकालीनः प्रयाजशेषो धारयितव्यः । न चात्र जुह्वां तद्धारणं संभवति । क्रतुपश्वनुष्ठाने जुह्वाया व्यापृतत्वात् । अतः पात्रान्तरं संताद्य तस्मिन्नयं शेषो धारयितव्यः । अन्यथा प्राजापत्यहविषां प्रयाजशेषेणाभिधारणात्सिद्धिः । तस्मात्- शेषधारणतत्पात्रे संपादनीये- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ते उभे न कर्तव्ये । कुतः । अभिधारणस्य शेषप्रतिपत्तिरूपत्वेन हविःसंस्कारकत्वाभावत्त् । न हि दृष्टे प्रतिपादने सत्यदृष्टार्थः संस्कारो युक्तः । दृष्टं च जुह्वा रिक्तीकरणम् । अन्यथा प्रयाजशेषोपेतायां जुह्वामाज्यभागार्थतया गृह्यमाणं संकीर्येत । ततो रिक्तीकरणरूपपप्रतिपत्त्यर्थमेव प्रकृतौ शेषेणाभिधारणम् । अस्तु वा तत्र हविःसंस्कारो ऽपि तथापि प्राजापत्यवपायामभिधारणं व्यर्थम् । रूक्षत्वनिवारणाय ह्यभिधार्यते । न च प्राजापत्यवपाया रूक्षतास्ति । ब्रह्मसाम्नैवतद्रूक्षताया निवारितत्वात् । अत एव- श्रूयते- ऽशम्या वा एतर्हि वपा यर्ह्यनभिधृता । ब्रह्म वै ब्रह्मसाम यद्ब्रह्मसाम्न्यालभते । तेनाशम्यास्तेनाभिधृताः इति । शम्या रूक्षैत्यर्थः । तस्मात्- शेषधारणतत्प्रात्रे न कर्तव्ये

------------------ prakṛtau śrutam- 'prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhidhārayati' iti | tadetadvikṛtāvatidiṣṭam | vikṛtayaśca vājapeyagatāḥ paśavaḥ | te ca dvividhāḥ- kratupaśavaḥ prājāpatyapaśavaśceti | 'āgneyaṃ paśumālabhate' ityādinā vihitāḥ kratupaśavaḥ | itare tu 'saptadaśa prājāpatyānpaśūnālabhate' iti vihitāḥ | ete cobhayavidhāḥ paśavaḥ prātaḥsavane sahaivopakramyante | tataḥ sarveṣāmarthe sakṛdeva prayājā anuṣṭhīyante | tatra kratupaśūnāṃ prātaḥsavana evā'labdhavyatvāttadīyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇaṃ nirvighnameva sidhyati | prājāpatyapaśūnāṃ paryagnikaraṇaparyantameva tadānīmanuṣṭhānam | ālambhastu mādhyaṃdine savane, tatkālaviśeṣasya 'brahmasāmnyālabhate' iti vidhānāt | teṣāṃ ca prājāpatyādīnāṃ haviṣāmabhidhāraṇārtha prātaḥkālīnaḥ prayājaśeṣo dhārayitavyaḥ | na cātra juhvāṃ taddhāraṇaṃ saṃbhavati | kratupaśvanuṣṭhāne juhvāyā vyāpṛtatvāt | ataḥ pātrāntaraṃ saṃtādya tasminnayaṃ śeṣo dhārayitavyaḥ | anyathā prājāpatyahaviṣāṃ prayājaśeṣeṇābhidhāraṇātsiddhiḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatpātre saṃpādanīye- iti prāpte- brūmaḥ- te ubhe na kartavye | kutaḥ | abhidhāraṇasya śeṣapratipattirūpatvena haviḥsaṃskārakatvābhāvatt | na hi dṛṣṭe pratipādane satyadṛṣṭārthaḥ saṃskāro yuktaḥ | dṛṣṭaṃ ca juhvā riktīkaraṇam | anyathā prayājaśeṣopetāyāṃ juhvāmājyabhāgārthatayā gṛhyamāṇaṃ saṃkīryeta | tato riktīkaraṇarūpapapratipattyarthameva prakṛtau śeṣeṇābhidhāraṇam | astu vā tatra haviḥsaṃskāro 'pi tathāpi prājāpatyavapāyāmabhidhāraṇaṃ vyartham | rūkṣatvanivāraṇāya hyabhidhāryate | na ca prājāpatyavapāyā rūkṣatāsti | brahmasāmnaivatadrūkṣatāyā nivāritatvāt | ata eva- śrūyate- 'śamyā vā etarhi vapā yarhyanabhidhṛtā | brahma vai brahmasāma yadbrahmasāmnyālabhate | tenāśamyāstenābhidhṛtāḥ iti | śamyā rūkṣaityarthaḥ | tasmāt- śeṣadhāraṇatatprātre na kartavye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-ऽअतिहायेडो बर्हिः प्रतिसमानयति जुह्वामौपभृतम्ऽ इति । अस्यायमर्थः- ऽपञ्चामां प्रयाजानां मध्ये तृतीयः प्रयाज इट् शब्देन बहुवचनान्तेनाभिधीयते । तं तृतीयं प्रयोजमतिक्रम्य बर्हिर्नामकं चतुर्थ प्रयाजं होतुमुपभृत्संज्ञकायां स्त्रुचि स्थितं घृतं जुह्वामानेतव्यम्ऽ इति । तदेतदानयनमुपभृत्याज्यग्रहणस्य न प्रयोजकम् । तथा हि- जुहूपभृद्ध्रुवासु तिसृषु स्त्रुक्ष्वाज्यग्रहणप्रकारस्तद्विनियोगश्चैवमाम्नायते- चतुर्जुह्वां गृह्णाति, अष्टावुपभृति, ऽ ऽचतुघ्रुवायां,ऽ यज्जुह्वां गृह्णाति, प्रयाजेभ्यस्तत्ऽ ऽ यदुपभृति प्रयाजामुयाजेभ्यस्तत्ऽ ऽसर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्ध्रुवायामाज्यम्ऽ इति । तत्र- जौहवं केवलप्रयाजार्थम् । औपभृतं तु प्रयाजानुयाजार्थामिति प्रयाजेषु जौहवमौपभृतं च विकल्पते । तथा सति यदा जौहवेन प्रयाजा इज्यन्ते तदानीमौपभृतस्याऽनयनमेव मास्ति, कुत आनयनस्य प्रयोजकत्वम् । यदा त्वौपभृतेन प्रयाजहोमः, तदानीमौपभृतस्यर्ध पञ्चप्रयाजार्थम्, इतरदनुयाजार्थम् । तयोः प्रयाजसाधनमर्थ प्रथमप्रयाजकाल एव जुह्वामानीतमिति न तस्य चतुर्थप्रयाजं प्रति समानयनं विधीयते । यत्त्वनुयाजार्थमितरदर्धमुपभृत्यवशिष्टम्, तन्मध्ये किंचिच्चतुर्थप्रयाजं प्रति समानेतव्यम् । तत्त्वनुयाजैरेव प्रयुक्तमिति न तस्याऽनयनं प्रयोजकम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽयज्जौहवं तत्प्रयाजत्रितयार्थम्, यत्त्वौपभृतं तदवशिष्टप्रयाजद्वयार्थमनुयाजार्थ चऽ- इत्येवं वाक्यद्वयस्य व्यवस्थायां संभवन्त्यामष्टदोषग्रस्तो विकल्पो नाऽश्रयितुं शक्यः । यदा जौहवस्वीकारः, तदानीमौपभृतवाक्यस्य प्राप्तं प्रामाण्यं परित्यज्येत, अप्राप्तमप्रामाण्यं स्वी क्रियेत, पुनरपि कदाचिदौपभृतस्वीकारे त्यक्तं प्रामाण्यं स्वीक्रियेत, स्वीकृतमप्रामाण्यं परित्यज्येत, इत्यौपभृतवाक्ये चत्वारो दोषः । जौहववाक्ये ऽप्येवं चत्वारः, इत्यष्टौ दोषाः । यथोक्तव्यवस्था च ऽअतिहायेडऽ इतिवाक्यादध्यवसीयते । तथा सत्यौपभृतस्यानुयाजा यथा प्रयोजकाः, तथैव चतुर्थपञ्चमप्रयाजनिष्पादकमानयनमपि प्रयोजकमेव

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate-'atihāyeḍo barhiḥ pratisamānayati juhvāmaupabhṛtam' iti | asyāyamarthaḥ- 'pañcāmāṃ prayājānāṃ madhye tṛtīyaḥ prayāja iṭ śabdena bahuvacanāntenābhidhīyate | taṃ tṛtīyaṃ prayojamatikramya barhirnāmakaṃ caturtha prayājaṃ hotumupabhṛtsaṃjñakāyāṃ struci sthitaṃ ghṛtaṃ juhvāmānetavyam' iti | tadetadānayanamupabhṛtyājyagrahaṇasya na prayojakam | tathā hi- juhūpabhṛddhruvāsu tisṛṣu strukṣvājyagrahaṇaprakārastadviniyogaścaivamāmnāyate- caturjuhvāṃ gṛhṇāti, aṣṭāvupabhṛti, ' 'catughruvāyāṃ,' yajjuhvāṃ gṛhṇāti, prayājebhyastat' ' yadupabhṛti prayājāmuyājebhyastat' 'sarvasmai vā etadyajñāya gṛhyate yaddhruvāyāmājyam' iti | tatra- jauhavaṃ kevalaprayājārtham | aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājārthāmiti prayājeṣu jauhavamaupabhṛtaṃ ca vikalpate | tathā sati yadā jauhavena prayājā ijyante tadānīmaupabhṛtasyā'nayanameva māsti, kuta ānayanasya prayojakatvam | yadā tvaupabhṛtena prayājahomaḥ, tadānīmaupabhṛtasyardha pañcaprayājārtham, itaradanuyājārtham | tayoḥ prayājasādhanamartha prathamaprayājakāla eva juhvāmānītamiti na tasya caturthaprayājaṃ prati samānayanaṃ vidhīyate | yattvanuyājārthamitaradardhamupabhṛtyavaśiṣṭam, tanmadhye kiṃciccaturthaprayājaṃ prati samānetavyam | tattvanuyājaireva prayuktamiti na tasyā'nayanaṃ prayojakam- iti prāpte- brūmaḥ- 'yajjauhavaṃ tatprayājatritayārtham, yattvaupabhṛtaṃ tadavaśiṣṭaprayājadvayārthamanuyājārtha ca'- ityevaṃ vākyadvayasya vyavasthāyāṃ saṃbhavantyāmaṣṭadoṣagrasto vikalpo nā'śrayituṃ śakyaḥ | yadā jauhavasvīkāraḥ, tadānīmaupabhṛtavākyasya prāptaṃ prāmāṇyaṃ parityajyeta, aprāptamaprāmāṇyaṃ svī kriyeta, punarapi kadācidaupabhṛtasvīkāre tyaktaṃ prāmāṇyaṃ svīkriyeta, svīkṛtamaprāmāṇyaṃ parityajyeta, ityaupabhṛtavākye catvāro doṣaḥ | jauhavavākye 'pyevaṃ catvāraḥ, ityaṣṭau doṣāḥ | yathoktavyavasthā ca 'atihāyeḍa' itivākyādadhyavasīyate | tathā satyaupabhṛtasyānuyājā yathā prayojakāḥ, tathaiva caturthapañcamaprayājaniṣpādakamānayanamapi prayojakameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ऽचतुर्जुह्वां गृह्णातिऽ इत्यादिषु ग्रहणवाक्येषु ऽएतदर्थम्ऽ इति विशेषनियामकस्याश्रवणात्पात्रत्रयगतमाज्यं सर्वार्थम्- इति चेत् । मैवम् । ऽयज्जुह्वां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्ऽ - इत्यादिभिर्वाक्यैर्व्यवस्थावगमात्

------------------ 'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityādiṣu grahaṇavākyeṣu 'etadartham' iti viśeṣaniyāmakasyāśravaṇātpātratrayagatamājyaṃ sarvārtham- iti cet | maivam | 'yajjuhvāṃ gṛhṇāti prayājebhyastat' - ityādibhirvākyairvyavasthāvagamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ग्रहणवाक्ये ऽचतुर्जुह्वां गृह्णातिऽ इत्यत्र यथा चतुःसंख्याविशिष्टमेकं हविर्ग्रहणं विहितम्, तथैव ऽअष्टावुपभृतिऽ इत्यत्राप्यष्टसंख्याविशिष्टमेकं हविग्रहणं विधातव्यम्ऽ न तु चतुर्गृहीतद्वयम् । तथा सत्यष्टश्रुतेर्मुख्यत्वावगमात् । अष्टसंख्यावयवभूतयोर्द्वयोश्चतुःसंख्ययोर्विधाने सत्यष्टशब्दस्यावयवलक्षणा प्रसज्येत- इति प्राप्ते- ब्रूमः- प्रसज्यतां नाम लक्षण । मुख्यार्थस्वीकारे होमवाक्यविरोधापत्तेः । ऽचतुर्गृहीतं जुह्रोतिऽ इत्यनारभ्य श्रुतं वाक्यं होममात्रोद्देशेन चतुर्गृहीतं विदधाति । यद्यप्येतत्सर्वहोमविषयतया सामान्यरूपम्, औपभृतं तु प्रयाजानुयाजविषयतया विशेषरूपम्, तथापि होमस्य फलवत्त्वेन प्राधान्यात्, ग्रहणस्य होमार्थत्वेनोपसर्जनत्वात्, प्रधानानुसारेण चतुर्गृहीतमेव युक्तम्, न तूपसर्जनानुसारेणाष्टगृहीतम् । तस्मात्- उपभृति चतुर्गृहीतद्वयं विधीयते । तत्रैकं चतुर्गृहीतं हविश्चतुर्थपञ्चमप्रयाजार्थम् । अपरं त्वनुयाजार्थम् । नन्वेवं तर्हि चतुर्गृहीतस्यैव हविष्ट्वात् ऽचतुरुपभृतिऽ इत्येव विधातव्यम्, न तु ऽअष्टावुपभृतिऽ इति विधिर्युक्तः- इति चेत् । मैवम् । तथा सत्यनुयाजार्थ द्वितीयं चतुर्गृहीतं न सिध्येत् । अथ तदपि वाक्यान्तरेण विधीयते, तदानीमुपभृतः प्रथमेन चतुर्गृहीतेनावरुद्धत्वाद्द्वितीयस्मै पात्रान्तरमन्विष्येत । यदि ऽउपभृतिऽ इत्येव द्वितीयमपि चतुर्गृहीतं विधीयते, तदा चतुर्गृहीतद्वयस्य पृथगेवानुष्ठानादुपभृत्येकप्रयत्नेनाऽनयनं न सिध्येत् । अत उभयस्य समीपभूम्यानयनार्थम् ऽअष्टावुपभृतिऽ इत्युच्यते । तस्मात्साहित्यार्थमष्टशब्दप्रयोगे ऽपि इविष्ट्वसिद्धये चतुर्गृहीते अत्र विधीयेते

------------------ grahaṇavākye 'caturjuhvāṃ gṛhṇāti' ityatra yathā catuḥsaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havirgrahaṇaṃ vihitam, tathaiva 'aṣṭāvupabhṛti' ityatrāpyaṣṭasaṃkhyāviśiṣṭamekaṃ havigrahaṇaṃ vidhātavyam' na tu caturgṛhītadvayam | tathā satyaṣṭaśrutermukhyatvāvagamāt | aṣṭasaṃkhyāvayavabhūtayordvayoścatuḥsaṃkhyayorvidhāne satyaṣṭaśabdasyāvayavalakṣaṇā prasajyeta- iti prāpte- brūmaḥ- prasajyatāṃ nāma lakṣaṇa | mukhyārthasvīkāre homavākyavirodhāpatteḥ | 'caturgṛhītaṃ juhroti' ityanārabhya śrutaṃ vākyaṃ homamātroddeśena caturgṛhītaṃ vidadhāti | yadyapyetatsarvahomaviṣayatayā sāmānyarūpam, aupabhṛtaṃ tu prayājānuyājaviṣayatayā viśeṣarūpam, tathāpi homasya phalavattvena prādhānyāt, grahaṇasya homārthatvenopasarjanatvāt, pradhānānusāreṇa caturgṛhītameva yuktam, na tūpasarjanānusāreṇāṣṭagṛhītam | tasmāt- upabhṛti caturgṛhītadvayaṃ vidhīyate | tatraikaṃ caturgṛhītaṃ haviścaturthapañcamaprayājārtham | aparaṃ tvanuyājārtham | nanvevaṃ tarhi caturgṛhītasyaiva haviṣṭvāt 'caturupabhṛti' ityeva vidhātavyam, na tu 'aṣṭāvupabhṛti' iti vidhiryuktaḥ- iti cet | maivam | tathā satyanuyājārtha dvitīyaṃ caturgṛhītaṃ na sidhyet | atha tadapi vākyāntareṇa vidhīyate, tadānīmupabhṛtaḥ prathamena caturgṛhītenāvaruddhatvāddvitīyasmai pātrāntaramanviṣyeta | yadi 'upabhṛti' ityeva dvitīyamapi caturgṛhītaṃ vidhīyate, tadā caturgṛhītadvayasya pṛthagevānuṣṭhānādupabhṛtyekaprayatnenā'nayanaṃ na sidhyet | ata ubhayasya samīpabhūmyānayanārtham 'aṣṭāvupabhṛti' ityucyate | tasmātsāhityārthamaṣṭaśabdaprayoge 'pi iviṣṭvasiddhaye caturgṛhīte atra vidhīyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.