Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.122

प्रथमं जातमात्रेणैव पुंसा किञ्चिद्विकचितबुद्धिनैव सत्सङ्गमपरेण भवितव्यम् । अनवरतप्रवाहापतितो ऽयम् अविद्यानदीनिवहश् शमशास्त्रसज्जनसम्पर्काद् ऋते तरितुं न शक्यते । तेन विवेकवतः पुरुषस्य हेयोपादेयविचार उत्पद्यते । तेनासौ शुभेच्छाभिधानां विवेकभुवम् आपतितो भवति । ततो विवेकवशतो विचारणया सम्यग्ज्ञानेनासम्यग्वासनां त्यजतस् संसारवासनातो मनस् तनुताम् एति । तेन तनुमानसीं नाम विवेकभूमिम् अवतीर्णो भवति । यदैव योगिनस् सम्यग्ज्ञानोदयस् तदैव सत्त्वापत्तिः । तद्वशाद् वासना तनुतां गता यदा तदैवासाव् असक्त इत्य् उच्यते । कर्मफलेन न बध्यत इति

prathamaṃ jātamātreṇaiva puṃsā kiñcidvikacitabuddhinaiva satsaṅgamapareṇa bhavitavyam | anavaratapravāhāpatito 'yam avidyānadīnivahaś śamaśāstrasajjanasamparkād ṛte tarituṃ na śakyate | tena vivekavataḥ puruṣasya heyopādeyavicāra utpadyate | tenāsau śubhecchābhidhānāṃ vivekabhuvam āpatito bhavati | tato vivekavaśato vicāraṇayā samyagjñānenāsamyagvāsanāṃ tyajatas saṃsāravāsanāto manas tanutām eti | tena tanumānasīṃ nāma vivekabhūmim avatīrṇo bhavati | yadaiva yoginas samyagjñānodayas tadaiva sattvāpattiḥ | tadvaśād vāsanā tanutāṃ gatā yadā tadaivāsāv asakta ity ucyate | karmaphalena na badhyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तावद् असाव् असत्त्वे भावनातानवम् अभ्यस्यति । यावत् कुर्वन्न् अपि व्यवहरन्न् अपि असत्येषु संसारवस्तुषु स्थितो ऽपि । स्वात्मन्य् एव क्षीणमनस्त्वाद् अभ्यासवशाद् बाह्यं वस्तु कुर्वन्न् अपि न करोति पश्यन्न् अपि न पश्यति नालम्बते तम् एव । तेनातिध्यायति । तनुवासनत्वाच् च केवलम् अर्धसुप्तप्रबुद्ध इव कर्तव्यं करोति न तु भावितमनस्कः । तेन योगभूमिम् अभावनीम् अधिरूढ इत्य् अन्तर्लीनचित्तः कतिचित् संवत्सरान् अभ्यस्य सर्वथैव कुर्वन्न् अपि बाह्यपदार्थभावनां त्यजति । तुर्यात्मा भवति । ततो जीवन्मुक्त इत्य् उच्यते

atha tāvad asāv asattve bhāvanātānavam abhyasyati | yāvat kurvann api vyavaharann api asatyeṣu saṃsāravastuṣu sthito 'pi | svātmany eva kṣīṇamanastvād abhyāsavaśād bāhyaṃ vastu kurvann api na karoti paśyann api na paśyati nālambate tam eva | tenātidhyāyati | tanuvāsanatvāc ca kevalam ardhasuptaprabuddha iva kartavyaṃ karoti na tu bhāvitamanaskaḥ | tena yogabhūmim abhāvanīm adhirūḍha ity antarlīnacittaḥ katicit saṃvatsarān abhyasya sarvathaiva kurvann api bāhyapadārthabhāvanāṃ tyajati | turyātmā bhavati | tato jīvanmukta ity ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिनन्दति सम्प्राप्तं नाप्राप्तम् अभिशोचति । केवलं विगताशङ्कस् सम्प्राप्तम् अनुवर्तते

nābhinandati samprāptaṃ nāprāptam abhiśocati / kevalaṃ vigatāśaṅkas samprāptam anuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयापि राघव ज्ञातं ज्ञातव्यम् अखिलान्तरम् । मन्ये ते सर्वकार्येभ्यो वासनास् तनुतां गताः

tvayāpi rāghava jñātaṃ jñātavyam akhilāntaram / manye te sarvakāryebhyo vāsanās tanutāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरातीतवृत्तिस् त्वं शरीरस्थो ऽथवा भव । मा गाश् शोकं च हर्षं च त्वम् आत्मा विगतामयः

śarīrātītavṛttis tvaṃ śarīrastho 'thavā bhava / mā gāś śokaṃ ca harṣaṃ ca tvam ātmā vigatāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वय्य् आत्मनि स्थिते स्वच्छे सर्वगे सततोदिते । कुतो दुःखसुखे राम कुतो मरणजन्मनी

tvayy ātmani sthite svacche sarvage satatodite / kuto duḥkhasukhe rāma kuto maraṇajanmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबन्धुर् अपि कस्मात् त्वं बन्धुदुःखानि शोचसि । अद्वितीये स्थिते ह्य् अस्मिन् बान्धवाः क इवात्मनि

abandhur api kasmāt tvaṃ bandhuduḥkhāni śocasi / advitīye sthite hy asmin bāndhavāḥ ka ivātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यते केवलं देहपरमाणुचयः परम् । देशकालान्यतापत्तेर् नात्मोदेति न लीयते

dṛśyate kevalaṃ dehaparamāṇucayaḥ param / deśakālānyatāpatter nātmodeti na līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविनाशो ऽपि कस्मात् त्वं विनश्यामीति शोचसि । अमृत्युवशिनि स्वच्छे विनाशः क इवात्मनि

avināśo 'pi kasmāt tvaṃ vinaśyāmīti śocasi / amṛtyuvaśini svacche vināśaḥ ka ivātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटे कपालतां याते घटाकाशो न नश्यति । यथा तथा शरीरे ऽस्मिन् नष्टे त्वं न विनश्यसि

ghaṭe kapālatāṃ yāte ghaṭākāśo na naśyati / yathā tathā śarīre 'smin naṣṭe tvaṃ na vinaśyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगतृष्णातरङ्गिण्यां क्षीणायां नातपो यथा । विनश्यति तथा देहे नष्टे नात्मा विनश्यति

mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyāṃ kṣīṇāyāṃ nātapo yathā / vinaśyati tathā dehe naṣṭe nātmā vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाञ्छैवोदेति ते कस्माद् भ्रान्तिर् अन्तर् निरर्थिका । अद्वितीयो द्वितीयं तत् किं वस्त्व् आत्माभिवाञ्छतु

vāñchaivodeti te kasmād bhrāntir antar nirarthikā / advitīyo dvitīyaṃ tat kiṃ vastv ātmābhivāñchatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रव्यं स्पृश्यं तथा दृश्यं रम्यं घ्रेयं च राघव । न किञ्चिद् अस्ति जगति व्यतिरिक्तं यद् आत्मनः

śravyaṃ spṛśyaṃ tathā dṛśyaṃ ramyaṃ ghreyaṃ ca rāghava / na kiñcid asti jagati vyatiriktaṃ yad ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशक्ताव् इमास् तस्मिन्न् आत्मन्य् एवाखिलास् स्थिताः । शक्तयो वितते व्यक्ते आकाश इव शून्यताः

sarvaśaktāv imās tasminn ātmany evākhilās sthitāḥ / śaktayo vitate vyakte ākāśa iva śūnyatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ताद् राघव रूढेयं त्रिलोकीललनोदरे । त्रिविधेन क्रमेणेह जनता जनितभ्रमा

cittād rāghava rūḍheyaṃ trilokīlalanodare / trividhena krameṇeha janatā janitabhramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःप्रशमने सिद्धे वासनाक्षयनामनि । कर्मक्षयाभिधाने च मायेयं प्रविनश्यति

manaḥpraśamane siddhe vāsanākṣayanāmani / karmakṣayābhidhāne ca māyeyaṃ pravinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारोग्रारघट्टे ऽस्मिन् या दृढा यन्त्रवाहिनी । रज्जुस् तां वासनाम् एतां छिन्द्धि राघव यत्नतः

saṃsārogrāraghaṭṭe 'smin yā dṛḍhā yantravāhinī / rajjus tāṃ vāsanām etāṃ chinddhi rāghava yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिज्ञायमानैषा महामोहप्रदायिनी । परिज्ञाता त्व् अनन्ताख्यसुखदा ब्रह्मगामिनी

aparijñāyamānaiṣā mahāmohapradāyinī / parijñātā tv anantākhyasukhadā brahmagāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगता ब्रह्मणो भुक्त्वा संसारम् इह लीलया । पुनर् ब्रह्मैव संस्मृत्य ब्रह्मण्य् एव विलीयते

āgatā brahmaṇo bhuktvā saṃsāram iha līlayā / punar brahmaiva saṃsmṛtya brahmaṇy eva vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवाद् राघव नीरूपाद् अप्रमेयान् निरामयात् । सर्वभूतानि जातानि प्राकाश्यानीव तेजसः

śivād rāghava nīrūpād aprameyān nirāmayāt / sarvabhūtāni jātāni prākāśyānīva tejasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेखावृन्दं यथा पर्णे वीचिजालं यथा जले । कटकादि यथा हेम्नि तथौष्ण्यादि यथानले

rekhāvṛndaṃ yathā parṇe vīcijālaṃ yathā jale / kaṭakādi yathā hemni tathauṣṇyādi yathānale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदतद्भावभूतं हि तथेदं भुवनत्रयम् । तस्मिन्न् एव स्थितं तज्जं तस्माद् एव तद् एव च

tadatadbhāvabhūtaṃ hi tathedaṃ bhuvanatrayam / tasminn eva sthitaṃ tajjaṃ tasmād eva tad eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष सर्वभूतानाम् आत्मा ब्रह्मेति कथ्यते । तस्मिञ् ज्ञाते जगज् ज्ञातम् अज्ञाते ऽज्ञातम् एव तत्

sa eṣa sarvabhūtānām ātmā brahmeti kathyate / tasmiñ jñāte jagaj jñātam ajñāte 'jñātam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रसंव्यवहारार्थं तस्यास्य वितताकृतेः । चिद् ब्रह्मात्मेति नामानि कल्पितानि कृतात्मभिः

śāstrasaṃvyavahārārthaṃ tasyāsya vitatākṛteḥ / cid brahmātmeti nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेन्द्रियसंयोगे हर्षामर्षविवर्जिता । यैषा शुद्धानुभूतिर् हि सो ऽयम् आत्मा चिदव्ययः

viṣayendriyasaṃyoge harṣāmarṣavivarjitā / yaiṣā śuddhānubhūtir hi so 'yam ātmā cidavyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशातितराच्छाच्छम् इदं तस्मिंश् चिदात्मनि । स्वाभोग एव हि जगत् पृथग्वत् प्रतिबिम्बति

ākāśātitarācchāccham idaṃ tasmiṃś cidātmani / svābhoga eva hi jagat pṛthagvat pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धास् तद्व्यतिरेकेण लोभमोहादयो ऽरिताम् । यान्त्य् अथाव्यतिरेकेण बुद्धास् तस्मिंस् तदैव ते

buddhās tadvyatirekeṇa lobhamohādayo 'ritām / yānty athāvyatirekeṇa buddhās tasmiṃs tadaiva te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेहस्यैव ते नाम निर्विकल्पचिदाकृतेः । लज्जाभयविषादाख्यः कुतो मोहस् समुत्थितः

adehasyaiva te nāma nirvikalpacidākṛteḥ / lajjābhayaviṣādākhyaḥ kuto mohas samutthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेहो देहजैर् दोषैर् लज्जादिभिर् असन्मयैः । किं मूर्ख इव दुर्बुद्धे विकल्पैर् अभिभूयसे

adeho dehajair doṣair lajjādibhir asanmayaiḥ / kiṃ mūrkha iva durbuddhe vikalpair abhibhūyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अखण्डचितिरूपस्य देहे खण्डनम् आगते । असम्यग्दर्शिनो ऽप्य् अस्ति न नाशः किम् उ सन्मतेः

akhaṇḍacitirūpasya dehe khaṇḍanam āgate / asamyagdarśino 'py asti na nāśaḥ kim u sanmateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एतद् अर्कमार्गे ऽपि न विरुद्धगमागमम् । चित्त्वं राम स विज्ञेयः पुरुषो न शरीरकम्

yad etad arkamārge 'pi na viruddhagamāgamam / cittvaṃ rāma sa vijñeyaḥ puruṣo na śarīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरे सत्य् असति वा पुमान् एष जगत्त्रये । ज्ञो ऽप्य् अज्ञो ऽपि स्थितो राम नष्टे देहे न नश्यति

śarīre saty asati vā pumān eṣa jagattraye / jño 'py ajño 'pi sthito rāma naṣṭe dehe na naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानीमानि विचित्राणि दुःखानि परिपश्यसि । तानि सर्वाणि देहस्य नाग्राह्यस्य चिदात्मनः

yānīmāni vicitrāṇi duḥkhāni paripaśyasi / tāni sarvāṇi dehasya nāgrāhyasya cidātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोमर्गाद् अतीतत्वाद् यासौ शून्यम् इव स्थिता । चित् कथं नाम सा दुःखैस् सुखैर् वा परिगृह्यते

manomargād atītatvād yāsau śūnyam iva sthitā / cit kathaṃ nāma sā duḥkhais sukhair vā parigṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविदात्मा तद् अस्मात् तु विशिष्टाद् देहपञ्जरात् । अभ्यस्तां वासनां याति षट्पदः खम् इवाम्बुजात्

saṃvidātmā tad asmāt tu viśiṣṭād dehapañjarāt / abhyastāṃ vāsanāṃ yāti ṣaṭpadaḥ kham ivāmbujāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असच् चेद् आत्मतत्त्वं तद् अस्मिंस् ते देहपञ्जरे । नष्टे किं नाम नष्टं स्याद् राम येनानुशोचसि

asac ced ātmatattvaṃ tad asmiṃs te dehapañjare / naṣṭe kiṃ nāma naṣṭaṃ syād rāma yenānuśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं भावय तेन त्वं मा मोहम् अनुभावय । निरिच्छस्यात्मनो नेच्छाः काश्चिद् अप्य् अनघाकृतेः

satyaṃ bhāvaya tena tvaṃ mā moham anubhāvaya / niricchasyātmano necchāḥ kāścid apy anaghākṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि । स्वयं जगन्ति दृश्यन्ते सन्मणाव् इव रश्मयः

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani / svayaṃ jaganti dṛśyante sanmaṇāv iva raśmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरिच्छम् अभिसम्बन्धो यथा दर्पणबिम्बयोः । स्वभाववशसम्पन्नस् तथा चिज्जगतोर् अयम्

niriccham abhisambandho yathā darpaṇabimbayoḥ / svabhāvavaśasampannas tathā cijjagator ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्वैकत्वे स्थिते यद् वर्मकुरप्रतिबिम्बयोः । तथैवेहात्मजगतोर् भेदाभेदौ व्यवस्थितौ

dvitvaikatve sthite yad varmakurapratibimbayoḥ / tathaivehātmajagator bhedābhedau vyavasthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यसन्निधिमात्रे तु यथोदेति भुवि क्रिया । चित्सत्तामात्रकेनेदं जगन् निष्पद्यते तथा

sūryasannidhimātre tu yathodeti bhuvi kriyā / citsattāmātrakenedaṃ jagan niṣpadyate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डग्रहे निवृत्ते ऽस्या एवं राम जगत्स्थितेः । आकाशम् एषा सम्पन्ना भवताम् अपि चेतसि

piṇḍagrahe nivṛtte 'syā evaṃ rāma jagatsthiteḥ / ākāśam eṣā sampannā bhavatām api cetasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तामात्रेण दीपस्य यथा दीप्तिस् स्वभावतः । चित्तत्त्वस्य स्वभावात् तु तथेयं जागती क्रिया

sattāmātreṇa dīpasya yathā dīptis svabhāvataḥ / cittattvasya svabhāvāt tu tatheyaṃ jāgatī kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं मनस् समुदितं परमात्मतत्त्वात् तेनाततं जगद् इदं स्वविकल्पजालम् । शून्येन शून्यम् अमलेन यथाम्बरेण नीलत्वम् उल्लसति चारुलताभिरामम्

pūrvaṃ manas samuditaṃ paramātmatattvāt tenātataṃ jagad idaṃ svavikalpajālam / śūnyena śūnyam amalena yathāmbareṇa nīlatvam ullasati cārulatābhirāmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पसङ्क्षयवशाद् गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति । स्वच्छं विभाति शरदीव खम् आश्रितायां चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अनन्तम् अन्तः

saṅkalpasaṅkṣayavaśād galite tu citte saṃsāramohamihikā galitā bhavanti / svacchaṃ vibhāti śaradīva kham āśritāyāṃ cinmātram ekam ajam ādyam anantam antaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मात्मकं प्रथमम् एव मनो ऽभ्युदेति सङ्कल्पतः कमलजप्रकृतिं तद् एत्य । नानाविधं जगद् अनन्तम् इदं तनोति वेतालदेहकलनाम् इव मुग्धबालः

karmātmakaṃ prathamam eva mano 'bhyudeti saṅkalpataḥ kamalajaprakṛtiṃ tad etya / nānāvidhaṃ jagad anantam idaṃ tanoti vetāladehakalanām iva mugdhabālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असन्मयं सद् इव पुरोपलक्ष्यते पुनर् भवत्य् अथ परिलीयते पुनः । स्वयं मनश् चिति विततं स्फुरद्वपुर् महार्णवे जलवलयावली यथा

asanmayaṃ sad iva puropalakṣyate punar bhavaty atha parilīyate punaḥ / svayaṃ manaś citi vitataṃ sphuradvapur mahārṇave jalavalayāvalī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.