ननु युक्तं तावत् पदेषु प्रवृत्तिर् इति। कथं सूत्रसंश्रया निवृत्तिः यावता पदान्य् एव तु प्रधानतया प्रकृतानि एषाम् इति सर्वनाम्ना परामर्शम् अर्हन्ति। प्रधानगोचरतया व्युत्पत्तेः। न ह्य् एष दण्ड इष्टकाकूटे तिष्ठति प्रहरानेनेत्य् उक्ते इष्टकाकूटेनेति गम्यते, अपि तर्हि दण्डेनेति। दण्डविशेषणतयोपात्तत्वादिष्टकाकूटस्य। तद्वद् इहापि पदविशेषानि सूत्राणि न परामर्शार्हाणीति। अत आह -- अध्याहारस्येति। अयम् अर्थः -- यत्राध्याहारादयः प्रसजन्ति तत्रैव निषेधम् अर्हन्ति, प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रति षेधस्य। न चेह तौ पदेषु सम्भवतः। अध्याहारो नाम न्यूनवाक्यपूरणसमर्थाधिकपदाहरणात्मकः। स च न पदेषु सम्भवति, अपभ्रंशत्वेन न्यूनपदप्रयोगासम्भवात्। व्यत्यासो हि व्यवहितकल्पना। सा चान्यत्र स्थितस्यान्यत्र सञ्चारः। न चासौ नियतपौर्वापर्यप्रकृतिप्रत्ययात्मके पदे सम्भवति, पदनाशप्रसङ्गात्। अतः सूत्राण्य् एव सम्भवदध्याहारादिकानि १,१२ एषाम् इति सर्वनाम्ना परामर्शम् अर्हन्ति। ननु विपरिणामगुणकल्पने पदधर्माव् एव। पदे हि प्रकृतिः प्रत्ययो वा विपरिणमति। यथा -- प्रतिगृह्णीयाद् इति प्रतिग्राहयेद् इति भवति। विप्रकर्ष इति च विप्रकर्षाद् इति भवति। गुणकल्पनापि पदगोचरा। सा यथौत्पत्तिकादिपदेषु वक्ष्यते। वाक्येषु तु नानयोः सम्भवः। न हि पदसमुदायो विपरिणमति। न च गौणो भवति। अतो न पदसूत्रयोः कश्चिद् विशेषः। उच्यते -- वाक्यं हि नाम न पदेभ्यो व्यतिरिक्तम् अन्यद् एव किम् अपि तत्त्वम्। अपि तर्हि पदान्य् एवैककार्यपरिष्वङ्गसमासादितसमन्वयानि। तद् इह युक्तं यत् पदधर्मो ऽप्य् अन्वेतीति। अतः प्रसजतः पदद्वारेण वाक्येषु विपरिणामगुणकल्पने इति प्रतिषेधाधारत्वोपपत्तिः। वाक्यधर्मयोस् तु पदमात्रे न कथञ्चित् प्रसक्तिर् इति न तन्निषेधो युक्तः। तस्माद् युक्तम् अध्याहारादिनिषेधार्थम् एषाम् इति सर्वनाम्ना सूत्राणाम् अभिधानम् इति
nanu yuktaṃ tāvat padeṣu pravṛttir iti. kathaṃ sūtrasaṃśrayā nivṛttiḥ yāvatā padāny eva tu pradhānatayā prakṛtāni eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam arhanti. pradhānagocaratayā vyutpatteḥ. na hy eṣa daṇḍa iṣṭakākūṭe tiṣṭhati praharānenety ukte iṣṭakākūṭeneti gamyate, api tarhi daṇḍeneti. daṇḍaviśeṣaṇatayopāttatvādiṣṭakākūṭasya. tadvad ihāpi padaviśeṣāni sūtrāṇi na parāmarśārhāṇīti. ata āha -- adhyāhārasyeti. ayam arthaḥ -- yatrādhyāhārādayaḥ prasajanti tatraiva niṣedham arhanti, prāptipūrvakatvāt prati ṣedhasya. na ceha tau padeṣu sambhavataḥ. adhyāhāro nāma nyūnavākyapūraṇasamarthādhikapadāharaṇātmakaḥ. sa ca na padeṣu sambhavati, apabhraṃśatvena nyūnapadaprayogāsambhavāt. vyatyāso hi vyavahitakalpanā. sā cānyatra sthitasyānyatra sañcāraḥ. na cāsau niyatapaurvāparyaprakṛtipratyayātmake pade sambhavati, padanāśaprasaṅgāt. ataḥ sūtrāṇy eva sambhavadadhyāhārādikāni 1,12 eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam arhanti. nanu vipariṇāmaguṇakalpane padadharmāv eva. pade hi prakṛtiḥ pratyayo vā vipariṇamati. yathā -- pratigṛhṇīyād iti pratigrāhayed iti bhavati. viprakarṣa iti ca viprakarṣād iti bhavati. guṇakalpanāpi padagocarā. sā yathautpattikādipadeṣu vakṣyate. vākyeṣu tu nānayoḥ sambhavaḥ. na hi padasamudāyo vipariṇamati. na ca gauṇo bhavati. ato na padasūtrayoḥ kaścid viśeṣaḥ. ucyate -- vākyaṃ hi nāma na padebhyo vyatiriktam anyad eva kim api tattvam. api tarhi padāny evaikakāryapariṣvaṅgasamāsāditasamanvayāni. tad iha yuktaṃ yat padadharmo 'py anvetīti. ataḥ prasajataḥ padadvāreṇa vākyeṣu vipariṇāmaguṇakalpane iti pratiṣedhādhāratvopapattiḥ. vākyadharmayos tu padamātre na kathañcit prasaktir iti na tanniṣedho yuktaḥ. tasmād yuktam adhyāhārādiniṣedhārtham eṣām iti sarvanāmnā sūtrāṇām abhidhānam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.