किम् इति न भ(?वः।वेत्।) अत आह -- ग्राह्यम् इति। शक्त्यर्पणेन हि पूर्वस्य ग्राह्यत्वे ग्राह्यम् अतीतं भवेत्। अतीतम् एव हि तद्वासनावशाद् उत्तरेणालम्ब्यते स्मृत्य् एव पूर्वज्ञानम् इति। भवत्व् अतीतं ग्राह्यं को दोषः अत आह -- ताद्रूप्यम् इति। ताद्रूप्यम् अतीतरूपत्वं वर्तमानावभासिनो ग्राह्यस्य संविद्विरुद्धम् अप्रमाणकं भवेत्। कथं ह्य् अतीतम् अबधितया बुद्ध्या वर्तमानतया गृह्येत। तथावागृह्यमाणम् अतीतं भवेद् इति। कथं ताद्रूप्यम् अप्रमाणकम् अत आह -- अतीतेति। अयम् अभिप्रायः -- पूर्वज्ञानाहितवासनावशेन जायमानम् उत्तरं स्मृतिरूपम् एव भवेत्। स्मृत्या च स इत्य् अतीतत्वानुविद्ध एव स्वगोचरो ऽनुभूयते। न चेह तथानुभूयते, प्रत्युत्पन्नवद् इदम् इति संवेदनात्। अतः कथम् असंवेद्यम् एव ताद्रूप्यं प्रमाणवद् भविष्यति। एतच् च ज्ञानातिरिक्तवासनाभ्युपगमेनोक्तम्। न तु ज्ञानमात्रवादिनां तदतिरिक्ता वासना च काचिद् अस्ति। न चोपपद्यते, अनाधारवा(सना)नुपपत्तेः। न चातीतम् असद् वासनाधारः सम्भवति। न चोत्तरम् अनागतम्, असत्त्वाद् एव। न च परस्य जन्मकालं यावत् पूर्वम् अवतिष्ठते येन तस्मिन् वासनाम् आधाय नश्यतीति शक्यते ऽवगन्तुम्। क्षणिकत्वात्। न च सन्तानिभ्यो ऽतिरिक्तः सन्तानो नाम कश्चिद् अस्ति यो वासनाधारो भवेत्। न चानाधारैव शक्तिर् आत्मानं लभेत। २,१५९ भणितश् चायं वासनाभङ्गो निरालम्बनानुमाननिराकरणावसर इत्य् अलम् अनेनेति। अत्र चोदयति -- स्वप्ने न स्याद् इति। यद् उक्तं भवतातीतत्वानुविद्धस्मृत्यानुभूयत इति। तन् न। स्वप्ने प्रत्युत्पन्ननिर्भासात्। न च न स्मृतिः स्वप्न इति साम्प्रतं प्रत्युत्पन्नकारणान्तराग्रहणात्। न हि तत्रेन्द्रियलिङ्गादि ज्ञानकारणं किञ्चिद् उपलभ्यते। न चाकारणिका ज्ञानोत्पत्तिः सम्भवति। अतो ऽवश्यं स्मृतिर् एव सेति वक्तव्यम्। स्मृतिर् अपि च वर्तमानवन्निर्भासत इति तद्वद् इहापि भविष्यतीति। परिहरति -- विपर्ययाद् इति। सत्यम्। अतीतत्वेन स्वप्ने बोधो न भवति। किन् तु विपर्ययाद् असौ तथावभासः। (?विपर्ययज्ञानं हि) तद्विपर्ययश् चान्याकारवस्तुगोचरो ऽन्याकारो युक्त एवेति नानेन प्रमाणज्ञानानां तुल्यत्वम् अवगन्तुं शक्यत इति। कीदृशः पुनः स्वप्ने विपर्ययः। तद् दर्शयति -- तत्रेति
kim iti na bha(?vaḥ/vet.) ata āha -- grāhyam iti. śaktyarpaṇena hi pūrvasya grāhyatve grāhyam atītaṃ bhavet. atītam eva hi tadvāsanāvaśād uttareṇālambyate smṛty eva pūrvajñānam iti. bhavatv atītaṃ grāhyaṃ ko doṣaḥ ata āha -- tādrūpyam iti. tādrūpyam atītarūpatvaṃ vartamānāvabhāsino grāhyasya saṃvidviruddham apramāṇakaṃ bhavet. kathaṃ hy atītam abadhitayā buddhyā vartamānatayā gṛhyeta. tathāvāgṛhyamāṇam atītaṃ bhaved iti. kathaṃ tādrūpyam apramāṇakam ata āha -- atīteti. ayam abhiprāyaḥ -- pūrvajñānāhitavāsanāvaśena jāyamānam uttaraṃ smṛtirūpam eva bhavet. smṛtyā ca sa ity atītatvānuviddha eva svagocaro 'nubhūyate. na ceha tathānubhūyate, pratyutpannavad idam iti saṃvedanāt. ataḥ katham asaṃvedyam eva tādrūpyaṃ pramāṇavad bhaviṣyati. etac ca jñānātiriktavāsanābhyupagamenoktam. na tu jñānamātravādināṃ tadatiriktā vāsanā ca kācid asti. na copapadyate, anādhāravā(sanā)nupapatteḥ. na cātītam asad vāsanādhāraḥ sambhavati. na cottaram anāgatam, asattvād eva. na ca parasya janmakālaṃ yāvat pūrvam avatiṣṭhate yena tasmin vāsanām ādhāya naśyatīti śakyate 'vagantum. kṣaṇikatvāt. na ca santānibhyo 'tiriktaḥ santāno nāma kaścid asti yo vāsanādhāro bhavet. na cānādhāraiva śaktir ātmānaṃ labheta. 2,159 bhaṇitaś cāyaṃ vāsanābhaṅgo nirālambanānumānanirākaraṇāvasara ity alam aneneti. atra codayati -- svapne na syād iti. yad uktaṃ bhavatātītatvānuviddhasmṛtyānubhūyata iti. tan na. svapne pratyutpannanirbhāsāt. na ca na smṛtiḥ svapna iti sāmprataṃ pratyutpannakāraṇāntarāgrahaṇāt. na hi tatrendriyaliṅgādi jñānakāraṇaṃ kiñcid upalabhyate. na cākāraṇikā jñānotpattiḥ sambhavati. ato 'vaśyaṃ smṛtir eva seti vaktavyam. smṛtir api ca vartamānavannirbhāsata iti tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. pariharati -- viparyayād iti. satyam. atītatvena svapne bodho na bhavati. kin tu viparyayād asau tathāvabhāsaḥ. (?viparyayajñānaṃ hi) tadviparyayaś cānyākāravastugocaro 'nyākāro yukta eveti nānena pramāṇajñānānāṃ tulyatvam avagantuṃ śakyata iti. kīdṛśaḥ punaḥ svapne viparyayaḥ. tad darśayati -- tatreti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.