अतः सिद्धं बुद्धिज्ञानपुरस्सरम् अर्थज्ञानम् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। २,१०५ अत्रैके वदन्ति -- किम् इदम् अनिष्टम् आपाद्यते ज्ञानम् अनुभूयत इति। प्रतीमो हि वयम् एकस्यां संविदि त्रितयं प्रमाता प्रमितिः प्रमेयं चेति, नीलाद्याकारं प्रमेयं प्रमितिम् अनाकारां प्रमातारं च। तथा हीदृशीयं प्रतीतिः नीलम् अहं जानामीति। तद् इह नीलपदास्पदं प्रमेयं मितिर् ज्ञानाद्युपात्ता। प्रमाता तूत्तमपुरुषेणोपात्तः। किं पुनर् अत्र त्रितये प्रमाणम्। प्रत्यक्षम्। साक्षात्कारिणी हि प्रतीतिः प्रत्यक्षम्। अस्ति चास्याम् अर्थवित्तौ त्रितयस्य साक्षात्कारः। तत्रापि मातृमेययोः पराधीनः प्रकाशः। न मितेः, स्वयम्प्रकाशत्वात्। इतरयोस् तु न स्वयम्प्रकाशत्वं, सतोर् अपि स्वप्नादौ तददर्शनात्। अस्ति खल्व् अयं पुरुषः, स्वापे जागरायां च प्रत्यभिज्ञानात्। एवम् एव विषयाः। न च तदा प्रकाशन्ते। तत् कस्य हेतोः, यदि विषयाणाम् आत्मनश् च स्वयम्प्रकाशता संविदस् तु स्वापादाव् असम्भवाद् एवाप्रकाशः, नाप्रकाशत्वात्। अपि च मेयमातृगोचरा फलभूता संविद् अवगम्यते न तु तस्या अपि भिन्ना संविदपरा, यद् असाव् अपि परायत्तप्रकाशाश्रीयते। तद् इह स्वप्रकाशा संवित्। तद्गोचरौ मातृमेयौ। संविद्गोचरत्वाविशेषे ऽपि नात्मनः कर्मभावः, गन्तृवदुपपत्तेः। यथा खलु समाने ऽपि त्रियाफलसंयोगविभागभागित्वे ग्रामादेः कर्मभावो, न गन्तुः। एवं प्रमाणफलसंवित्तिसम्बन्धाविशेषे ऽप्य् आत्मनः कर्तृता। तत् कस्य हेतोः। परसमवायिक्रियाफलभागिता हि कर्मता। सावयवानां गन्तव्यानां च देहे[७२२]गतिसमवायाद् आत्मनि ज्ञानसमवायात्। तत्रासौ ग्रामः कर्म। तथा च विषया इति ते तथा। अतो निराकारैव संवित् स्वमहिम्ना सिध्यन्ती मातृमेयाव् अपि व्यवस्थापयति। किम् इदानीं प्रमत्तवचस्सत्यं पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते न तु पूर्वं ज्ञायत इति। न, बुद्ध्यपदेशात् तस्याश् चानुमेयत्वात्। अस्ति वा बुद्धिसंविदोर् भेदः। अस्तीति ब्रूमः। का तर्हि बुद्धिः, का च संवित्। आत्ममनस्संयोगो बुद्धिः। बुद्धिर् ज्ञानम् इत्य् अनर्थान्तरम्। फलभूता संविदनुभवादिपदास्पदम्। तया चात्ममनस्संयोगः कारणभूतो ऽनुमीयत इति किम् अनुपपन्नम्। अदूरविप्रकर्षाद् अन्यतरत्रान्यतरपदप्रयोगः। नन्व् एवं संविदि[७२३]संवेद्येषु च संवेद्यमानेषु संवेद्यद्वयोपलब्धिप्रसङ्गः। न चैवम्, एकाकारसंवेदनात्। उक्तम् अत्रैक एवाकारः संवेद्यः अनाकारा संवित् प्रकाशत इति। किम् इदानीम् असंवेद्यैव २,१०६ संवित्। न ब्रूमो ऽसंवेद्येति। संवि(?भक्त।त्त)यैव हि संवित् संवेद्यते न संवेद्यतया। केयं वाचोयुक्तिः। इयम् इयं नास्याः कर्मभावो विद्यत इति। स्वयम्प्रकाशत्वात्। न चैवम् असंवित्। न, अतन्मूलत्वात् संवेद्यभावस्य सर्वभावानां, सा हि सर्वभावानां सिद्धिः न चासञ् चेतीता सिध्यतीति कथं ते ऽपि सिध्येयुः। अतः संवित्प्रकाश एव द्वैतं साधयतीति किं सिद्धसाधनेन। संविदुपारूढो हि नीलादिर् अद्वैतम् आपादयति। संविदैव त्व् अनाकारसंविदितया व्यतिरेचितो नीलादिर् नाद्वैताय घटत इति सिद्धं प्रमाता प्रमितिः प्रमेयं चेति। तान् प्रत्याह -- न चेति। अयम् अभिप्रायः -- श्रोत्रियदृष्ट्यैव तावद् बुद्धिर् अनुमेयेति लक्ष्यते। यद् एवम् आह -- ज्ञाते त्व् अनुमानाद् अवगच्छतीति। यत् तु ज्ञानाभिप्रायं तद् न संविदभिप्रायम् इति। तन् न। पर्यायत्वाद् अनयोः। चेतना बुद्धिः ज्ञानं संविद् इत्य् अनर्थान्तरम् इति लौकिका बुध्यन्ते। न चात्ममनसोः संयोगश् चेतना, रूपादितुल्यगुणत्वात्। तच् चेतनात्वे च मनसश् चैतन्यप्रसङ्गः। तस्यात्ममनसोः साधारणत्वात्। अचेतना बुद्धिर् इत्य् अलौकिकम्। यथाहुः -- बुद्धिश् चेतनैव हि गम्यते। इति। अतो यैवासाव् अनाकारा संविद् भवताभिमता सैव तावद् बुद्धिः, तदभिप्रायम् एव बुद्ध्यनुमेयत्वाभिधानम्। न त्व् अनाकारा संविदपरोक्षम् अनुभूयते बुद्धिश् चानुमीयत इति साम्प्रतम्। तद् अयम् अर्थः -- यासौ लौकिकी बुद्धिर् नासाव् अनाकारा अपरोक्षम् उपलभ्यते। तस्मात् प्रत्यक्षबुद्धिवादिनायम् आकारो ज्ञानसन्निवेशी वाच्यः। यथास्माभिर् उक्तम्। यथावार्त्तिकं वा सिद्धान्तः अर्थ एव प्रत्यक्षो न बुद्धिर् इति। तत्र चोक्ता बुद्ध्यनुमाने लिङ्गानुपपत्तिः। अतो ऽसिद्धम् अनिराकाराया बुद्धेर् अनुपलम्भात् संविद् एव द्वैतं साधयतीति
ataḥ siddhaṃ buddhijñānapurassaram arthajñānam ity upasaṃharati -- tasmād iti. 2,105 atraike vadanti -- kim idam aniṣṭam āpādyate jñānam anubhūyata iti. pratīmo hi vayam ekasyāṃ saṃvidi tritayaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti, nīlādyākāraṃ prameyaṃ pramitim anākārāṃ pramātāraṃ ca. tathā hīdṛśīyaṃ pratītiḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. tad iha nīlapadāspadaṃ prameyaṃ mitir jñānādyupāttā. pramātā tūttamapuruṣeṇopāttaḥ. kiṃ punar atra tritaye pramāṇam. pratyakṣam. sākṣātkāriṇī hi pratītiḥ pratyakṣam. asti cāsyām arthavittau tritayasya sākṣātkāraḥ. tatrāpi mātṛmeyayoḥ parādhīnaḥ prakāśaḥ. na miteḥ, svayamprakāśatvāt. itarayos tu na svayamprakāśatvaṃ, sator api svapnādau tadadarśanāt. asti khalv ayaṃ puruṣaḥ, svāpe jāgarāyāṃ ca pratyabhijñānāt. evam eva viṣayāḥ. na ca tadā prakāśante. tat kasya hetoḥ, yadi viṣayāṇām ātmanaś ca svayamprakāśatā saṃvidas tu svāpādāv asambhavād evāprakāśaḥ, nāprakāśatvāt. api ca meyamātṛgocarā phalabhūtā saṃvid avagamyate na tu tasyā api bhinnā saṃvidaparā, yad asāv api parāyattaprakāśāśrīyate. tad iha svaprakāśā saṃvit. tadgocarau mātṛmeyau. saṃvidgocaratvāviśeṣe 'pi nātmanaḥ karmabhāvaḥ, gantṛvadupapatteḥ. yathā khalu samāne 'pi triyāphalasaṃyogavibhāgabhāgitve grāmādeḥ karmabhāvo, na gantuḥ. evaṃ pramāṇaphalasaṃvittisambandhāviśeṣe 'py ātmanaḥ kartṛtā. tat kasya hetoḥ. parasamavāyikriyāphalabhāgitā hi karmatā. sāvayavānāṃ gantavyānāṃ ca dehe[722]gatisamavāyād ātmani jñānasamavāyāt. tatrāsau grāmaḥ karma. tathā ca viṣayā iti te tathā. ato nirākāraiva saṃvit svamahimnā sidhyantī mātṛmeyāv api vyavasthāpayati. kim idānīṃ pramattavacassatyaṃ pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyata iti. na, buddhyapadeśāt tasyāś cānumeyatvāt. asti vā buddhisaṃvidor bhedaḥ. astīti brūmaḥ. kā tarhi buddhiḥ, kā ca saṃvit. ātmamanassaṃyogo buddhiḥ. buddhir jñānam ity anarthāntaram. phalabhūtā saṃvidanubhavādipadāspadam. tayā cātmamanassaṃyogaḥ kāraṇabhūto 'numīyata iti kim anupapannam. adūraviprakarṣād anyataratrānyatarapadaprayogaḥ. nanv evaṃ saṃvidi[723]saṃvedyeṣu ca saṃvedyamāneṣu saṃvedyadvayopalabdhiprasaṅgaḥ. na caivam, ekākārasaṃvedanāt. uktam atraika evākāraḥ saṃvedyaḥ anākārā saṃvit prakāśata iti. kim idānīm asaṃvedyaiva 2,106 saṃvit. na brūmo 'saṃvedyeti. saṃvi(?bhakta/tta)yaiva hi saṃvit saṃvedyate na saṃvedyatayā. keyaṃ vācoyuktiḥ. iyam iyaṃ nāsyāḥ karmabhāvo vidyata iti. svayamprakāśatvāt. na caivam asaṃvit. na, atanmūlatvāt saṃvedyabhāvasya sarvabhāvānāṃ, sā hi sarvabhāvānāṃ siddhiḥ na cāsañ cetītā sidhyatīti kathaṃ te 'pi sidhyeyuḥ. ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena. saṃvidupārūḍho hi nīlādir advaitam āpādayati. saṃvidaiva tv anākārasaṃviditayā vyatirecito nīlādir nādvaitāya ghaṭata iti siddhaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti. tān pratyāha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- śrotriyadṛṣṭyaiva tāvad buddhir anumeyeti lakṣyate. yad evam āha -- jñāte tv anumānād avagacchatīti. yat tu jñānābhiprāyaṃ tad na saṃvidabhiprāyam iti. tan na. paryāyatvād anayoḥ. cetanā buddhiḥ jñānaṃ saṃvid ity anarthāntaram iti laukikā budhyante. na cātmamanasoḥ saṃyogaś cetanā, rūpāditulyaguṇatvāt. tac cetanātve ca manasaś caitanyaprasaṅgaḥ. tasyātmamanasoḥ sādhāraṇatvāt. acetanā buddhir ity alaukikam. yathāhuḥ -- buddhiś cetanaiva hi gamyate. iti. ato yaivāsāv anākārā saṃvid bhavatābhimatā saiva tāvad buddhiḥ, tadabhiprāyam eva buddhyanumeyatvābhidhānam. na tv anākārā saṃvidaparokṣam anubhūyate buddhiś cānumīyata iti sāmpratam. tad ayam arthaḥ -- yāsau laukikī buddhir nāsāv anākārā aparokṣam upalabhyate. tasmāt pratyakṣabuddhivādināyam ākāro jñānasanniveśī vācyaḥ. yathāsmābhir uktam. yathāvārttikaṃ vā siddhāntaḥ artha eva pratyakṣo na buddhir iti. tatra coktā buddhyanumāne liṅgānupapattiḥ. ato 'siddham anirākārāyā buddher anupalambhāt saṃvid eva dvaitaṃ sādhayatīti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.