अपि चैवं सहोपलम्भनियमात् त्रयस्याभेदापत्तिर् इत्य् आह -- विवेकबुद्ध्यभावाच् चेति। त्रयाणां विवेकबुद्ध्यभावाद् एकस्यैव ज्ञानस्याकारवत्तया बोधः प्रसज्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। ज्ञानग्रहणम् उपलक्षणार्थम्। एकम् एव तत्त्वम् आकारवद् भवेद् इति विवक्षितम्। यो हि मेयमातृप्रमासु सहोपलम्भम् आतिष्ठते तस्यान्यतरविविक्तान्यतरबुद्ध्यभावाद् अभेद एव त्रयस्यापद्येत, २,१०७ भेदे नियमायोगात्। भिन्नानां हि घटादीनाम् अनियतः सहोपलम्भः। ते हि सहभावेन विवेकेन चोपलभ्यन्ते। अतो ऽनियमव्याप्तो भेदो नार्हति व्यापकविरुद्धोपलब्धौ भवितुं धूम इवाग्निना व्याप्तो ऽनग्नौ। भिन्नावभासाद् भेद इति चेद्, न। अनेकान्तात्। तत्रैतत् स्याद्, एकदापि हि त्रितयम् अनुभूयमानं भिन्नम् एवावभासते घटकुड्यादिवदतो भिद्यत इति। तन् न। अनैकान्तिकत्वाद् भेदोपलम्भस्य भेदे। उपलभ्यते खलु द्विचन्द्रादिबोधे ऽभिन्नश् चन्द्रः। न चैकस्माद् भिद्यते। तत् कस्य हेतोः। सहोपलम्भनियमाद् एव। स हि मुख्येन नियतसहोपलम्भः, तन् न ततो भिद्यते। तद् अनियतसहोपलम्भा एव भावा भेदेनावसीयमाना भिद्यन्ते नेतरे। यथाहुः -- न भिन्नावभासित्वे ऽप्य् अनर्थान्तररूपत्वं नीलस्यानुभवात् तयोः सहोपलम्भनियमाद् द्विचन्द्रादिवद् इति। ननु भिन्नयोर् अपि रूपालोकयोः सहोपलम्भनियमो दृष्टः। अनालोकोपलम्भा न रूपबुद्धिर् यतः। तन् न, केवलस्यापि क्वचिद् आलोकस्य दर्शनात्। रूपस्य च प्राणिविशेषेष्व् अनालोकस्य। सन्ति हि केचित् प्राणिनः ये ऽन्धकार एव रूपम् आलोकयन्ते। आलोके तु प्रतिहन्यन्ते। मातृमेयसंवेदनानि तु सहैवोपलभ्यन्त इति न भेदम् अर्हन्ति। न हि नीलाद् भिन्नं पीतं तेन सह नियमेनोपलभ्यते। अतः सहोपलम्भनियमाद् अभिन्नं त्रयम् आपद्यते इति। ननु चायम् उपालम्भो ऽस्तु सहोपलम्भनियमवादिनाम् एकेषां मीमांसकानाम्। ये तु विषयवित्तिपुरस्सरीं बुद्धिसंविदम् आतिष्ठन्ते, तेषाम् असिद्धः सहोपलम्भनियमः। सदैव हि विषयसंवेदनोत्तरकालम् एव संविद् उपलभ्यते। यथाहुः -- पूर्वं संगृह्यते पश्चाज्ज्ञानं तज्ज्ञाततावशात् । इति। तान् प्रत्याह -- सेति त इत्यन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- इदं तावदविवादं साकारं वस्तु दृश्यत इति। साकारदर्शनं चेदम् अप्रत्यक्षे संवेदने नोपपद्यते, विषयः सन्मात्रतया न प्रकाशते यतः। तथा सति नित्यप्रकाशापत्तेः। अतो विषयोपलम्भसत्तयैव विषयप्रकाशः, न तत्स्वरूपसत्तया। विषयोपलम्भसत्ता चासिद्धा न सत्तानिबन्धनव्यवहाराय घटत इति तत्सिद्धिर् आस्थेया। न च वित्तेर् अन्या सिद्धिर् भावानां तद् यद्य् उपलम्भो विदितो ऽसिद्धः, तदसिद्धौ विषयासिद्धिः, येन स एव तत्सिद्धिर् इति विश्वम् अस्तमितम्। अतो ऽस्मात् साकारस्यैव वस्तुनो दर्शनाद् अनुपपद्यमानाद् अवगम्यते यद् अस्ति सहोपलम्भ इति। अन्यथा तद्दर्शनायोगात्। यथाहुः -- २,१०८ अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति । इति। अतः सिद्धं सहोपलम्भनियमाज् ज्ञानस्याकारवत्तया बोधः नास्ति तत्त्वतो भेद इति
api caivaṃ sahopalambhaniyamāt trayasyābhedāpattir ity āha -- vivekabuddhyabhāvāc ceti. trayāṇāṃ vivekabuddhyabhāvād ekasyaiva jñānasyākāravattayā bodhaḥ prasajyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. jñānagrahaṇam upalakṣaṇārtham. ekam eva tattvam ākāravad bhaved iti vivakṣitam. yo hi meyamātṛpramāsu sahopalambham ātiṣṭhate tasyānyataraviviktānyatarabuddhyabhāvād abheda eva trayasyāpadyeta, 2,107 bhede niyamāyogāt. bhinnānāṃ hi ghaṭādīnām aniyataḥ sahopalambhaḥ. te hi sahabhāvena vivekena copalabhyante. ato 'niyamavyāpto bhedo nārhati vyāpakaviruddhopalabdhau bhavituṃ dhūma ivāgninā vyāpto 'nagnau. bhinnāvabhāsād bheda iti ced, na. anekāntāt. tatraitat syād, ekadāpi hi tritayam anubhūyamānaṃ bhinnam evāvabhāsate ghaṭakuḍyādivadato bhidyata iti. tan na. anaikāntikatvād bhedopalambhasya bhede. upalabhyate khalu dvicandrādibodhe 'bhinnaś candraḥ. na caikasmād bhidyate. tat kasya hetoḥ. sahopalambhaniyamād eva. sa hi mukhyena niyatasahopalambhaḥ, tan na tato bhidyate. tad aniyatasahopalambhā eva bhāvā bhedenāvasīyamānā bhidyante netare. yathāhuḥ -- na bhinnāvabhāsitve 'py anarthāntararūpatvaṃ nīlasyānubhavāt tayoḥ sahopalambhaniyamād dvicandrādivad iti. nanu bhinnayor api rūpālokayoḥ sahopalambhaniyamo dṛṣṭaḥ. anālokopalambhā na rūpabuddhir yataḥ. tan na, kevalasyāpi kvacid ālokasya darśanāt. rūpasya ca prāṇiviśeṣeṣv anālokasya. santi hi kecit prāṇinaḥ ye 'ndhakāra eva rūpam ālokayante. āloke tu pratihanyante. mātṛmeyasaṃvedanāni tu sahaivopalabhyanta iti na bhedam arhanti. na hi nīlād bhinnaṃ pītaṃ tena saha niyamenopalabhyate. ataḥ sahopalambhaniyamād abhinnaṃ trayam āpadyate iti. nanu cāyam upālambho 'stu sahopalambhaniyamavādinām ekeṣāṃ mīmāṃsakānām. ye tu viṣayavittipurassarīṃ buddhisaṃvidam ātiṣṭhante, teṣām asiddhaḥ sahopalambhaniyamaḥ. sadaiva hi viṣayasaṃvedanottarakālam eva saṃvid upalabhyate. yathāhuḥ -- pūrvaṃ saṃgṛhyate paścājjñānaṃ tajjñātatāvaśāt | iti. tān pratyāha -- seti ta ityantena. ayam abhiprāyaḥ -- idaṃ tāvadavivādaṃ sākāraṃ vastu dṛśyata iti. sākāradarśanaṃ cedam apratyakṣe saṃvedane nopapadyate, viṣayaḥ sanmātratayā na prakāśate yataḥ. tathā sati nityaprakāśāpatteḥ. ato viṣayopalambhasattayaiva viṣayaprakāśaḥ, na tatsvarūpasattayā. viṣayopalambhasattā cāsiddhā na sattānibandhanavyavahārāya ghaṭata iti tatsiddhir āstheyā. na ca vitter anyā siddhir bhāvānāṃ tad yady upalambho vidito 'siddhaḥ, tadasiddhau viṣayāsiddhiḥ, yena sa eva tatsiddhir iti viśvam astamitam. ato 'smāt sākārasyaiva vastuno darśanād anupapadyamānād avagamyate yad asti sahopalambha iti. anyathā taddarśanāyogāt. yathāhuḥ -- 2,108 apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati | iti. ataḥ siddhaṃ sahopalambhaniyamāj jñānasyākāravattayā bodhaḥ nāsti tattvato bheda iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.