२,१७६ एवं तावद् वासनानिबन्धनेषु स्वप्नादिविभ्रमेषु अर्थाकारो दर्शितः। बाधकप्रत्ययार्थश् च व्याख्यातः। एतद् एवेन्द्रियविभ्रमेषु द्विचन्द्रादिविषयेष्व् अतिदिशति -- द्विचन्द्रादाव् अपि त्व् एवम् इति। यत् तूक्तं नैकत्रार्थे लिङ्गानेकत्वं सम्भवतीति। तत्र परिहारम् आह -- तारकादीति स्यादन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- तारकादिमताव् अपि स्त्रीत्वादिप्रत्ययो भ्रान्तिर् एव। प्राणिधर्मत्वाल् लिङ्गभेदानाम् अप्राणिष्व् असम्भवाद् भ्रान्त्यैवान्यत्र दृष्टम् अन्यत्रारोप्यते। अतो ऽन्यत्र दृष्टम् एव स्त्रीत्वादि तारकादिमताव् आलम्बनम् इति। कथं पुनस्तारकादिषु स्त्रीत्वादिप्रत्ययो भ्रान्तिर् इत्य् उच्यते। न ह्य् अत्र द्विचन्द्रादिबोधेष्व् इव बाधको दृश्यते। तम् अन्तरेण तु भ्रान्तिवादिनाम् एव भ्रान्तिर् आपाद्येत, अत आह -- कथम् इति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम्। न भ्रमस् तारकादिषु, वास्तवानाम् एव स्त्रीत्वादीनां सम्भवात्। ते हि स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गेभ्यस् तारका तिष्यो नक्षत्रम् इति शब्देभ्यः प्रतीयन्ते। न च प्रतीयमाना न सन्तीति युक्तं वक्तुम्। यत् तु प्रमाणान्तरान् नावगम्यते, नायं दोषः। शब्दैकप्रमाणकत्वात्। न चैकप्रमाणावगतो ऽर्थः प्रमाणान्तरेणानवसीयमानो ऽसन् भवति। अतो येयं शब्दमात्राद् उपजाता प्रतीतिस् तयैव स्त्रीत्वादयः संविदिता इति पारमार्थिका एवेति। अयम् अपि तु शब्दैकप्रमाणकत्वपक्षो ऽतितुच्छ एव। न खलु पदतद्भागानाम् अगृहीतसम्बन्धानां प्रतिपादकत्वम् अस्ति। न च प्रमाणान्तरावेद्येन वस्तुना सम्बन्धो ग्रहीतुं शक्यः। अतो मन्द एवायम् अपि पक्ष इत्य् अपरितुष्यन् परिहारान्तरम् आह -- दृष्टैर् इति। न तारकादाव् अदृष्टपूर्वं लिङ्गं, दृष्टैर् एव कैश्चिद् रूपैरिङ्गनात्। वक्ष्यमाणान्य् एव दृष्टानि रूपाणि लिङ्गम् इति यावद् इति। किं पुनर् दृष्टं रूपं येनात्मना स्त्रीत्वादीनीष्यन्ते अत आह -- संस्त्यानप्रसवस्थानैर् (इति।) सत्त्वरजस्तमसां गुणानां यथोत्तरम् उपचयः संस्त्यानप्रसवस्थानानि। ते च गुणाः प्राण्यप्राणिसद्भावसाधारणा एव सर्वेषु तद्रूपप्रत्यभिज्ञानात्। २,१७७ सुखदुःखमोहादिभेदवन्तो हि सर्वे भावाः आश्रयतया जनकत्वेन च प्राणिनः आश्रयतयाप्राणिनः जनकतया रमणीयादिभावव्यवस्थिता हि विषया अप्रार्थिनो ऽपि सुखयन्ति दुःखयन्ति मोहयन्ति च। सुखादयश् च सत्त्वादिधर्माः, तद्दर्शनात् त्रैगुण्यं सर्वभावानाम् अवसीयते। तद् यदा सत्त्वोपचयः संस्त्यानाभिधानो ऽवगम्यते तदा पुंस्त्वं प्रतीयते। रजसस् तूपचये प्रसवे गम्यमाने स्त्रीत्वं, तमस उपचये स्थाने नपुंसकत्वम्। सा चोदासीनावस्था भावानां न कस्यचित् कार्यस्य सवित्री स्वरूपावस्थानमात्रं, तच् चैतद्रूपं दृष्टम् एव सर्वभावेषु। प्राणिनो हि पुमांसः सत्त्वोत्कटा दृश्यन्ते। रजोमय्यो नार्यः। तमोमयाः षण्डाः संमुग्धनिरुद्धाखिलचेष्टाः। एवं तिष्यादीनाम् अप्य् आपेक्षिकः सत्त्वादीनाम् उपचयो दर्शयितव्यः। अल्पप्रकाशनक्षत्रान्तरापेक्षया हि पटुप्रकाशः पुमान् इति तिष्यो लक्ष्यते। यदा तु तस्यैव रजस उद्भवो लक्ष्यते तदा स्त्रीत्वेन तारकेति। तमसस् तूपचये नक्षत्रम् इति नपुंसकत्वेन। एवम् एव तटस् तटी तटम् इत्यादिष्व् अपि गुणोपचयापचयात्मा लिङ्गभेदो ऽनुसन्धातव्यः। एवञ् च सर्वत्रैव पारमार्थिकं लिङ्गत्रयम् उपपन्नं भवति। बाधविरहो ऽप्य् अत एवेति सिद्धं नानर्थकास् तारकादिषु लिङ्गप्रत्यया इति। अत्रैव वृद्धानुमतिं दर्शयति -- यथेति। पतञ्जलिना हि किं पुनर् इदं लिङ्गम् इति पृष्ट्वा बहुधा विकल्प्य प्राण्यप्राणिषु दर्शनाद् अविपर्यया(?चो।च् चो)भयत्र यथोक्तम् एव लिङ्गम् उपवर्णितम् इति
2,176 evaṃ tāvad vāsanānibandhaneṣu svapnādivibhrameṣu arthākāro darśitaḥ. bādhakapratyayārthaś ca vyākhyātaḥ. etad evendriyavibhrameṣu dvicandrādiviṣayeṣv atidiśati -- dvicandrādāv api tv evam iti. yat tūktaṃ naikatrārthe liṅgānekatvaṃ sambhavatīti. tatra parihāram āha -- tārakādīti syādantena. ayam abhiprāyaḥ -- tārakādimatāv api strītvādipratyayo bhrāntir eva. prāṇidharmatvāl liṅgabhedānām aprāṇiṣv asambhavād bhrāntyaivānyatra dṛṣṭam anyatrāropyate. ato 'nyatra dṛṣṭam eva strītvādi tārakādimatāv ālambanam iti. kathaṃ punastārakādiṣu strītvādipratyayo bhrāntir ity ucyate. na hy atra dvicandrādibodheṣv iva bādhako dṛśyate. tam antareṇa tu bhrāntivādinām eva bhrāntir āpādyeta, ata āha -- katham iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. na bhramas tārakādiṣu, vāstavānām eva strītvādīnāṃ sambhavāt. te hi strīpunnapuṃsakaliṅgebhyas tārakā tiṣyo nakṣatram iti śabdebhyaḥ pratīyante. na ca pratīyamānā na santīti yuktaṃ vaktum. yat tu pramāṇāntarān nāvagamyate, nāyaṃ doṣaḥ. śabdaikapramāṇakatvāt. na caikapramāṇāvagato 'rthaḥ pramāṇāntareṇānavasīyamāno 'san bhavati. ato yeyaṃ śabdamātrād upajātā pratītis tayaiva strītvādayaḥ saṃviditā iti pāramārthikā eveti. ayam api tu śabdaikapramāṇakatvapakṣo 'tituccha eva. na khalu padatadbhāgānām agṛhītasambandhānāṃ pratipādakatvam asti. na ca pramāṇāntarāvedyena vastunā sambandho grahītuṃ śakyaḥ. ato manda evāyam api pakṣa ity aparituṣyan parihārāntaram āha -- dṛṣṭair iti. na tārakādāv adṛṣṭapūrvaṃ liṅgaṃ, dṛṣṭair eva kaiścid rūpairiṅganāt. vakṣyamāṇāny eva dṛṣṭāni rūpāṇi liṅgam iti yāvad iti. kiṃ punar dṛṣṭaṃ rūpaṃ yenātmanā strītvādīnīṣyante ata āha -- saṃstyānaprasavasthānair (iti.) sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ yathottaram upacayaḥ saṃstyānaprasavasthānāni. te ca guṇāḥ prāṇyaprāṇisadbhāvasādhāraṇā eva sarveṣu tadrūpapratyabhijñānāt. 2,177 sukhaduḥkhamohādibhedavanto hi sarve bhāvāḥ āśrayatayā janakatvena ca prāṇinaḥ āśrayatayāprāṇinaḥ janakatayā ramaṇīyādibhāvavyavasthitā hi viṣayā aprārthino 'pi sukhayanti duḥkhayanti mohayanti ca. sukhādayaś ca sattvādidharmāḥ, taddarśanāt traiguṇyaṃ sarvabhāvānām avasīyate. tad yadā sattvopacayaḥ saṃstyānābhidhāno 'vagamyate tadā puṃstvaṃ pratīyate. rajasas tūpacaye prasave gamyamāne strītvaṃ, tamasa upacaye sthāne napuṃsakatvam. sā codāsīnāvasthā bhāvānāṃ na kasyacit kāryasya savitrī svarūpāvasthānamātraṃ, tac caitadrūpaṃ dṛṣṭam eva sarvabhāveṣu. prāṇino hi pumāṃsaḥ sattvotkaṭā dṛśyante. rajomayyo nāryaḥ. tamomayāḥ ṣaṇḍāḥ saṃmugdhaniruddhākhilaceṣṭāḥ. evaṃ tiṣyādīnām apy āpekṣikaḥ sattvādīnām upacayo darśayitavyaḥ. alpaprakāśanakṣatrāntarāpekṣayā hi paṭuprakāśaḥ pumān iti tiṣyo lakṣyate. yadā tu tasyaiva rajasa udbhavo lakṣyate tadā strītvena tāraketi. tamasas tūpacaye nakṣatram iti napuṃsakatvena. evam eva taṭas taṭī taṭam ityādiṣv api guṇopacayāpacayātmā liṅgabhedo 'nusandhātavyaḥ. evañ ca sarvatraiva pāramārthikaṃ liṅgatrayam upapannaṃ bhavati. bādhaviraho 'py ata eveti siddhaṃ nānarthakās tārakādiṣu liṅgapratyayā iti. atraiva vṛddhānumatiṃ darśayati -- yatheti. patañjalinā hi kiṃ punar idaṃ liṅgam iti pṛṣṭvā bahudhā vikalpya prāṇyaprāṇiṣu darśanād aviparyayā(?co/c co)bhayatra yathoktam eva liṅgam upavarṇitam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.