एवञ् चोपपन्नं लिङ्गत्रयम् अपीत्य् आह -- तेनेति। नन्व् अस्त्व् एवमात्मको भिन्नाधिकरणो लिङ्गभेदः, एकाधिकरणं तु लिङ्गभेदं न मृष्यामहे यस्य हि यत् स्वरूपम् उचितं तेनैव तन्नित्यं व्यपदिश्येत। अत आह -- अपेक्षेति। तत्तद्भावभेदापेक्षया हि तस्य तस्य गुणस्योपचये लक्ष्यमाणे नैकत्रापि लिङ्गभेदावसायो ऽनुपपन्नः पुत्रादिभाव इवैकस्य पुंस इति। तत् पुनर् इदम् उक्तप्रकारं लिङ्गस्वरूपं नानुमन्यामहे पारमार्थिकम् अप्राणिषु लिङ्गम् अनुपलभमानाः। प्राण्यवान्तरजातिम् एव तु लिङ्गं सङ्गिरामहे। पश्यामो हि वयं नराश्वमहिषगोवराहादिभेदभिन्नानेकप्राणिगणसाधारणं २,१७८ स्त्रीत्वादिभेदभिन्नं विविधम् अवान्तराकारम् अप्राणिम्यो व्यावृत्तं यमानन्दसाध(?ना।न)स्तनवदनादिसन्निवेशविशेषा दर्शयन्ति। न च ते अप्राणिष्व् इति न लिङ्गभेदं प्रतिपद्यामहे। किम् इदानीम् अप्राणिषु लिङ्गावगमो भ्रान्तिर् एव। ननु साप्य् असति बाधकोदये दुर्भणैव। सत्यम्। गौणस् त्व् अप्राणिषु लिङ्गवादः प्रस्तरैककपालयोर् इव यजमानवादो माणवक इव ज्वलनवादः। न ह्य् असौ भ्रान्तिः, अभ्राम्यताम् एव तथावभासात्। कः पुनर् गुणः यतो ऽप्राणिषु गौणो लिङ्गवादः। पैङ्गल्यादयो ह्य् अग्निगुणा माणवके वर्तमाना गुणवादहेतवः। न त्व् इह तथा प्राणिगुणाः केचिद् अप्राणिषु दृश्यन्ते यद्वशेन गुणवादः समाश्रीयते। मैवम्। इहापि गुणावगतेः। उपचयापचयधर्माणौ हि स्त्रीपुमांसौ, अतस् तद्धर्मविवक्षया स्त्रीलिङ्गादिशब्दप्रयोगो ऽप्राणिष्व् अपि यथेहैव प्रकृते वर्णितम्। अपेक्षाभेदतश् चाविरोधः समान एव। अत्यन्तापचयविवक्षया च नपुंसकलिङ्गशब्दप्रयोगः, तद्रूपत्वात् तज्जातेः। स्याद् एतत् -- नाप्राणिषु गौणावगतिर् अतः कथं गौणत्वम् इति। अस्ति वा प्राण्यप्राणिनोः समानाकारा बुद्धिर् आयुष्मताम्। शब्दसल्लापमात्राद् एव हि नो वाक्स्रुगादिषु स्त्रीत्वादिमतिराविर् अस्ति। न तु प्राणिष्व् इव तेष्व् अप्य् अनुस्यूत आकारो दृश्यते। अतः शब्दसंव्यवहारमात्रसिद्ध्यर्थम् अप्राणिषु लिङ्गानुशासनम्। किं पुनर्लिङ्गानां वाचकम्। न तावद् एतद् अत्रोपयुज्यते, तत्सद्भावमात्रस्य प्रकृतौपयोगिकत्वात्। यदि तु प्रयोजनम् अभिधीयते श्रूयताम्। ये तावदप्राणिवाचिनः स्त्रीलिङ्गतया स्मर्यन्ते, तेष्व् अनुशासनकारैर् एवेयं स्त्री अयं पुमान् इदं नपुंसकम् इति गुणवादेनैव स्त्र्यादिशब्दाः प्रयुक्तास् तद्वचनपदान्तरसमभिव्याहारसिद्ध्यर्थम्। ते तु स्वभावतः स्वार्थमात्रम् अभिदधति। गुणवाद एव स्मर्तॄणाम् अत्यन्तं निरूढतया लिङ्गे ऽपि वाचकभ्रान्तिम् एव जनयति। एषा च निर्भागपदेषु स्थितिः वाक्स्रुवादिषु। सभागेषु तु तारकादिशब्देषु प्रत्ययभागः स्त्रीत्वम् अभिधाय प्रकृत्यर्थे तदसम्भवाद् गौण्या वृत्त्या तत्समभिव्याहारं लभते। गुणवादसमाधानं चोक्तम् एव। ये ऽपि नक्षत्रम् इत्यादिषु प्रत्ययविकारविशेषास् तेष्व् अपीयम् एव स्थितिः। विकाराणां नपुंसकलिङ्गे ऽनुशासनादम्भावादीनाम्, अतो ऽम् (७।१।२४) इति यथा। ये प्राणिवाचिनो ऽश्वो ऽश्वेत्य् एवमादयः, तेषां स्त्रीप्रत्ययान्तेषु तावत् स एव प्रत्ययः स्त्रीत्वम् अभिदधाति। स च २,१७९ सम्भवत्स्वार्थो मुख्ययैव वृत्त्या प्रकृत्या समभिव्याह्रियते। अश्व इत्यादाव् अपि प्रत्ययविकाराद् एव लिङ्गविशेषावगतिः। प्रातिपदिकवाच्या एव स्त्रीत्वादयः प्रत्ययेन द्योत्यन्ते इति नानुज्ञायते। प्रत्ययोपजनापाययोर् एव लिङ्गावगतेः सदसद्भावदर्शनात्। प्रकृतेश् चान्वयव्यतिरेकनिर्धारितस्वार्थमात्रवचनत्वात्। अतः स्त्रियाम् अभिधेयायां (?धात्वा।टाबा)दयः इत्य् एतद् एव साम्प्रतम्। वार्त्तिककारेण च स्त्रीत्वाद् अन्यत्र दृष्टं स्याद् इति वदता प्राणिषु दृष्टं लिङ्गम् अभिदधतां शब्दानां गौण्यैव वृत्त्याप्राणिवाचिप्रकृतिसमभिव्याहारो ऽभिहित इति वेदितव्यम्। न पुनर् अन्यत्र दृष्टारोपेण भ्रान्तिर् उक्ता। अतो बाधकाभावो ऽपि न परिचोदनीयः। गौणे तद्दर्शनात्। अतस् तारकादिमतौ तथा स्त्रीत्वाद् अन्यत्र दृष्टं स्याद् इत्य् अयम् एव परिहारः साधीयान्। परयोस् तु कथञ्चिच्छब्दपरमतत्वोपन्यासाभ्याम् एवासाधुता प्रकटितेत्य् अवधातव्यम् इति
evañ copapannaṃ liṅgatrayam apīty āha -- teneti. nanv astv evamātmako bhinnādhikaraṇo liṅgabhedaḥ, ekādhikaraṇaṃ tu liṅgabhedaṃ na mṛṣyāmahe yasya hi yat svarūpam ucitaṃ tenaiva tannityaṃ vyapadiśyeta. ata āha -- apekṣeti. tattadbhāvabhedāpekṣayā hi tasya tasya guṇasyopacaye lakṣyamāṇe naikatrāpi liṅgabhedāvasāyo 'nupapannaḥ putrādibhāva ivaikasya puṃsa iti. tat punar idam uktaprakāraṃ liṅgasvarūpaṃ nānumanyāmahe pāramārthikam aprāṇiṣu liṅgam anupalabhamānāḥ. prāṇyavāntarajātim eva tu liṅgaṃ saṅgirāmahe. paśyāmo hi vayaṃ narāśvamahiṣagovarāhādibhedabhinnānekaprāṇigaṇasādhāraṇaṃ 2,178 strītvādibhedabhinnaṃ vividham avāntarākāram aprāṇimyo vyāvṛttaṃ yamānandasādha(?nā/na)stanavadanādisanniveśaviśeṣā darśayanti. na ca te aprāṇiṣv iti na liṅgabhedaṃ pratipadyāmahe. kim idānīm aprāṇiṣu liṅgāvagamo bhrāntir eva. nanu sāpy asati bādhakodaye durbhaṇaiva. satyam. gauṇas tv aprāṇiṣu liṅgavādaḥ prastaraikakapālayor iva yajamānavādo māṇavaka iva jvalanavādaḥ. na hy asau bhrāntiḥ, abhrāmyatām eva tathāvabhāsāt. kaḥ punar guṇaḥ yato 'prāṇiṣu gauṇo liṅgavādaḥ. paiṅgalyādayo hy agniguṇā māṇavake vartamānā guṇavādahetavaḥ. na tv iha tathā prāṇiguṇāḥ kecid aprāṇiṣu dṛśyante yadvaśena guṇavādaḥ samāśrīyate. maivam. ihāpi guṇāvagateḥ. upacayāpacayadharmāṇau hi strīpumāṃsau, atas taddharmavivakṣayā strīliṅgādiśabdaprayogo 'prāṇiṣv api yathehaiva prakṛte varṇitam. apekṣābhedataś cāvirodhaḥ samāna eva. atyantāpacayavivakṣayā ca napuṃsakaliṅgaśabdaprayogaḥ, tadrūpatvāt tajjāteḥ. syād etat -- nāprāṇiṣu gauṇāvagatir ataḥ kathaṃ gauṇatvam iti. asti vā prāṇyaprāṇinoḥ samānākārā buddhir āyuṣmatām. śabdasallāpamātrād eva hi no vāksrugādiṣu strītvādimatirāvir asti. na tu prāṇiṣv iva teṣv apy anusyūta ākāro dṛśyate. ataḥ śabdasaṃvyavahāramātrasiddhyartham aprāṇiṣu liṅgānuśāsanam. kiṃ punarliṅgānāṃ vācakam. na tāvad etad atropayujyate, tatsadbhāvamātrasya prakṛtaupayogikatvāt. yadi tu prayojanam abhidhīyate śrūyatām. ye tāvadaprāṇivācinaḥ strīliṅgatayā smaryante, teṣv anuśāsanakārair eveyaṃ strī ayaṃ pumān idaṃ napuṃsakam iti guṇavādenaiva stryādiśabdāḥ prayuktās tadvacanapadāntarasamabhivyāhārasiddhyartham. te tu svabhāvataḥ svārthamātram abhidadhati. guṇavāda eva smartṝṇām atyantaṃ nirūḍhatayā liṅge 'pi vācakabhrāntim eva janayati. eṣā ca nirbhāgapadeṣu sthitiḥ vāksruvādiṣu. sabhāgeṣu tu tārakādiśabdeṣu pratyayabhāgaḥ strītvam abhidhāya prakṛtyarthe tadasambhavād gauṇyā vṛttyā tatsamabhivyāhāraṃ labhate. guṇavādasamādhānaṃ coktam eva. ye 'pi nakṣatram ityādiṣu pratyayavikāraviśeṣās teṣv apīyam eva sthitiḥ. vikārāṇāṃ napuṃsakaliṅge 'nuśāsanādambhāvādīnām, ato 'm (7.1.24) iti yathā. ye prāṇivācino 'śvo 'śvety evamādayaḥ, teṣāṃ strīpratyayānteṣu tāvat sa eva pratyayaḥ strītvam abhidadhāti. sa ca 2,179 sambhavatsvārtho mukhyayaiva vṛttyā prakṛtyā samabhivyāhriyate. aśva ityādāv api pratyayavikārād eva liṅgaviśeṣāvagatiḥ. prātipadikavācyā eva strītvādayaḥ pratyayena dyotyante iti nānujñāyate. pratyayopajanāpāyayor eva liṅgāvagateḥ sadasadbhāvadarśanāt. prakṛteś cānvayavyatirekanirdhāritasvārthamātravacanatvāt. ataḥ striyām abhidheyāyāṃ (?dhātvā/ṭābā)dayaḥ ity etad eva sāmpratam. vārttikakāreṇa ca strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād iti vadatā prāṇiṣu dṛṣṭaṃ liṅgam abhidadhatāṃ śabdānāṃ gauṇyaiva vṛttyāprāṇivāciprakṛtisamabhivyāhāro 'bhihita iti veditavyam. na punar anyatra dṛṣṭāropeṇa bhrāntir uktā. ato bādhakābhāvo 'pi na paricodanīyaḥ. gauṇe taddarśanāt. atas tārakādimatau tathā strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād ity ayam eva parihāraḥ sādhīyān. parayos tu kathañcicchabdaparamatatvopanyāsābhyām evāsādhutā prakaṭitety avadhātavyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.