Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 11

यदि तु संवित्प्रवाहम् एवाभिप्रेत्य तत्रापि स्मृतिर् इत्य् उच्यते, तन् न तावद् अस्तीत्य् उक्तम्। उपेत्यापि ब्रूमः। यदि बहून्य् एव परस्ताद् ज्ञानानि स्मर्यन्ते, ततो ग्रहणकारणत्वात् स्मृतेस् तत्सिद्धये ग्रहणान्य् अपि कल्पयिष्यामः। कथम् अपरथा गृहीतविषया स्मृतिर् भविष्यति। न त्व् एवम् अपि ज्ञानान्तरनिरपेक्षम् एव ज्ञानम् अवसीयत इति युक्ता कल्पना, स्वसंवित्तिप्रतिषेधात्। अतो वरं प्रमाणबलादायातः संवित्प्रवाहः, न पुनः स्वसंवित्तिकल्पनेत्य् अभिप्रायेणाह -- स्मरणम् इति। पूर्वं च घटादौ गृहीत इत्य् अत्र यद्य् एवं स्याद्, एवं सति तत्रापि स्मृतिर् इत्य् उपपद्येत। तथा नानवस्था, यावदवगतस्मरणात्। न त्व् एतद् अप्य् अस्तीति तद् दर्शितम्। इदानीं तु यद्य् उत्तरोत्तरविषयाः स्मृतयो दृश्यन्ते ततस् तद्दर्शनाद् ग्रहणप्रवाहकल्पनैव प्रमाणवती, न स्वसंवित्तिकल्पनेति विवेक इति

yadi tu saṃvitpravāham evābhipretya tatrāpi smṛtir ity ucyate, tan na tāvad astīty uktam. upetyāpi brūmaḥ. yadi bahūny eva parastād jñānāni smaryante, tato grahaṇakāraṇatvāt smṛtes tatsiddhaye grahaṇāny api kalpayiṣyāmaḥ. katham aparathā gṛhītaviṣayā smṛtir bhaviṣyati. na tv evam api jñānāntaranirapekṣam eva jñānam avasīyata iti yuktā kalpanā, svasaṃvittipratiṣedhāt. ato varaṃ pramāṇabalādāyātaḥ saṃvitpravāhaḥ, na punaḥ svasaṃvittikalpanety abhiprāyeṇāha -- smaraṇam iti. pūrvaṃ ca ghaṭādau gṛhīta ity atra yady evaṃ syād, evaṃ sati tatrāpi smṛtir ity upapadyeta. tathā nānavasthā, yāvadavagatasmaraṇāt. na tv etad apy astīti tad darśitam. idānīṃ tu yady uttarottaraviṣayāḥ smṛtayo dṛśyante tatas taddarśanād grahaṇapravāhakalpanaiva pramāṇavatī, na svasaṃvittikalpaneti viveka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते, सत्यम् अस्त्य् अयं ग्रहणप्रवाहः। किन् त्व् आद्यज्ञानगोचराण्य् एव तानि ग्रहाणि। ज्ञानम् एव हि तत्राद्यं नार्थः। ज्ञानम् एव विषयाकारेण २,१७० स्वाकारेण च निरूप्यते। तद्विषयं च तत्स्मरणम् अन्यत्। एवम् एवापरम् इति न किञ्चिदर्थविषयज्ञानम् इत्य् आशङ्कया सहाह -- अथेति। अयम् अभिप्रायः -- सारूप्येण हि विषयभावः। तद् यदाद्यविज्ञानविषयम् एकम्, एवं सति तत् तावत् ततो ऽविलक्षणं प्रथमवद् घट इत्य् एव भवेत्। एवं तृतीयाद्य् अपीति नोत्तरोत्तरबुद्धयो भिद्येरन्। अर्थवादिनस् तु प्रथमम् अर्थविषयं घट इति ज्ञानं, द्वितीयं तु ज्ञानविषयं, तृतीयज्ञानं तु ज्ञानज्ञानविषयम्। अनाकारत्वे ऽपि चाकारवताम् इव स्वाभाविकः संविदां भेद इत्य् उक्तम् एवेत्य् आकारप्रचयदर्शनम् उपपद्यते ज्ञानेषु जिज्ञासितेषु, न तु बौद्धस्येति विपरीतप्रसङ्गो ऽभिहितः। एतच् च प्रथमज्ञानस्य स्वसंवित्तिम् अभ्युपेत्योच्यते। प्राङ् निराकृतो ऽप्य् अयं ज्ञानविषयत्वपक्ष इदानीं दूषणान्तराभिधित्सया पुनरुपक्षिप्त इति

yadi tūcyate, satyam asty ayaṃ grahaṇapravāhaḥ. kin tv ādyajñānagocarāṇy eva tāni grahāṇi. jñānam eva hi tatrādyaṃ nārthaḥ. jñānam eva viṣayākāreṇa 2,170 svākāreṇa ca nirūpyate. tadviṣayaṃ ca tatsmaraṇam anyat. evam evāparam iti na kiñcidarthaviṣayajñānam ity āśaṅkayā sahāha -- atheti. ayam abhiprāyaḥ -- sārūpyeṇa hi viṣayabhāvaḥ. tad yadādyavijñānaviṣayam ekam, evaṃ sati tat tāvat tato 'vilakṣaṇaṃ prathamavad ghaṭa ity eva bhavet. evaṃ tṛtīyādy apīti nottarottarabuddhayo bhidyeran. arthavādinas tu prathamam arthaviṣayaṃ ghaṭa iti jñānaṃ, dvitīyaṃ tu jñānaviṣayaṃ, tṛtīyajñānaṃ tu jñānajñānaviṣayam. anākāratve 'pi cākāravatām iva svābhāvikaḥ saṃvidāṃ bheda ity uktam evety ākārapracayadarśanam upapadyate jñāneṣu jijñāsiteṣu, na tu bauddhasyeti viparītaprasaṅgo 'bhihitaḥ. etac ca prathamajñānasya svasaṃvittim abhyupetyocyate. prāṅ nirākṛto 'py ayaṃ jñānaviṣayatvapakṣa idānīṃ dūṣaṇāntarābhidhitsayā punarupakṣipta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं चापरो विज्ञायते न विषये बुद्धीनां दोष इत्य् आह -- विज्ञानेति। अयम् अर्थः -- यस्य सर्वा बुद्धयो विज्ञानविषयाः, तस्य घटज्ञानं घटज्ञानज्ञानं वा विज्ञानविषयत्वान् न भिद्यत इति

ayaṃ cāparo vijñāyate na viṣaye buddhīnāṃ doṣa ity āha -- vijñāneti. ayam arthaḥ -- yasya sarvā buddhayo vijñānaviṣayāḥ, tasya ghaṭajñānaṃ ghaṭajñānajñānaṃ vā vijñānaviṣayatvān na bhidyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषम् एव दर्शयति -- स्मरन्न् इति। एष हि ज्ञातपूर्वम् अर्थं कदाचित् प्रस्मृतवान् विज्ञानम् अनाकारं स्मरति अर्थं च सर्वदा साकारं घट इति, तन्नोपपद्यते। प्रस्मृतार्थविषयविज्ञानस्मरणं ह्य् अनाकारम् एव दृष्टम्। एवं स घट इत्य् अपि स्मृतिविज्ञानं विज्ञानविषयम् एवेति तद् अप्य् अनाकारम् एव भवेत्। साकारत्वे वा प्रस्मृतार्थविज्ञानस्मृतेर् अपि साकारत्वप्रसङ्गो ऽविशेषात्। अतो यो ऽयं घटविषयस्य स्मृतिविज्ञानस्य प्रस्मृतघटविज्ञानविषयस्य च स्मृतिविज्ञानस्य विशेषः, स विज्ञानविषयत्वे बुद्धीनां न भवेत्। अतः काचिद् विज्ञानविषया काचिदर्थविषयेति साकारानाकारभेदसिद्धिर् इति

aviśeṣam eva darśayati -- smarann iti. eṣa hi jñātapūrvam arthaṃ kadācit prasmṛtavān vijñānam anākāraṃ smarati arthaṃ ca sarvadā sākāraṃ ghaṭa iti, tannopapadyate. prasmṛtārthaviṣayavijñānasmaraṇaṃ hy anākāram eva dṛṣṭam. evaṃ sa ghaṭa ity api smṛtivijñānaṃ vijñānaviṣayam eveti tad apy anākāram eva bhavet. sākāratve vā prasmṛtārthavijñānasmṛter api sākāratvaprasaṅgo 'viśeṣāt. ato yo 'yaṃ ghaṭaviṣayasya smṛtivijñānasya prasmṛtaghaṭavijñānaviṣayasya ca smṛtivijñānasya viśeṣaḥ, sa vijñānaviṣayatve buddhīnāṃ na bhavet. ataḥ kācid vijñānaviṣayā kācidarthaviṣayeti sākārānākārabhedasiddhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,१७१ यद् अपि प्राग् ज्ञानस्य संवेदनम् इत्य् अत्र कारणम् उक्तं ज्ञानप्रष्ठेन परामर्शदर्शनं, तद् अपि न युक्तम्। न ह्य् अयं ज्ञानप्रष्ठेन परामर्शो ज्ञानस्य ग्राह्यताकृतः। किन् त्व् अर्थस्थितौ ज्ञानम् अभ्युपाय इति तदनुसार्यर्थकथनं ज्ञातो ऽसाव् अर्थो मयेति। तद् इदानीम् एव च स्मृतेस् तत्र ज्ञानानुमानम्। न तु प्राग् एव ज्ञानपुरस्सरम् असौ ज्ञातः। यदा तु कश्चित् तथाविधार्थसदसद्भावयोः पर्यनुयुङ्क्ते, तदा ज्ञानोपायत्वाद् अर्थस्य ज्ञानपुरस्सरम् अर्थस्थापनं भवत्य् आसीद् असाव् अर्थः यस्मान् मया पूर्वम् अवगत इति। अतो नानेन ज्ञानस्य पूर्वोपलब्धिः शक्या कल्पयितुम्। तद् एतद् आह -- ज्ञानप्रष्टेनेति

2,171 yad api prāg jñānasya saṃvedanam ity atra kāraṇam uktaṃ jñānapraṣṭhena parāmarśadarśanaṃ, tad api na yuktam. na hy ayaṃ jñānapraṣṭhena parāmarśo jñānasya grāhyatākṛtaḥ. kin tv arthasthitau jñānam abhyupāya iti tadanusāryarthakathanaṃ jñāto 'sāv artho mayeti. tad idānīm eva ca smṛtes tatra jñānānumānam. na tu prāg eva jñānapurassaram asau jñātaḥ. yadā tu kaścit tathāvidhārthasadasadbhāvayoḥ paryanuyuṅkte, tadā jñānopāyatvād arthasya jñānapurassaram arthasthāpanaṃ bhavaty āsīd asāv arthaḥ yasmān mayā pūrvam avagata iti. ato nānena jñānasya pūrvopalabdhiḥ śakyā kalpayitum. tad etad āha -- jñānapraṣṭeneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तूक्तं ज्ञानाकारपक्षे प्रत्यासन्नं सम्बद्धं ग्राह्यं भवति, इतरथासम्बन्धम् अतिदूरवर्ति च ग्राह्यम् अभ्युपगतं भवतीति। तत् परिहरति -- प्रत्यासन्नेति। अयम् अभिप्रायः -- यथा कथञ्चिन्नैकात्म्ये ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवतीत्य् उक्तम्। तदा किं कुर्मो ऽसम्बन्धम् असन्निहितं च ग्राह्यम् अनुजानीमो न खलु दूरदेशा(?न्दी।दि)वार्ताभ्यो हृदयम् अनुविपरिवर्तमाना भावा न गृह्यन्त इति शक्यते वक्तुं संविद्विरोधाद् इति। एवं तावद् असम्भवाद् आसत्तिसम्बन्धौ न स्याताम् इत्य् उक्तम्। न वा हीयेत। न हि देशाविभाग एव सर्वत्र सम्बन्धः। विषयविषयिभावो ऽपि हि सम्बन्ध एव। अस्ति चासौ ज्ञानार्थयोः। ज्ञानोत्पत्तौ तदवाप्तेर् इदम् एव च तस्य सन्निधानम् अर्थेन यदुत्पन्ने तस्मिन्न् अर्थो भासत इत्य् अभिप्रायेणाह -- विषयेति। किं पुनर् इदम् अर्थो भासत इति। न ज्ञानाद् अन्यदर्थस्य भासनम्। संवित्तौ वा कथं विषयाकारो भासते। एवं तर्हि नास्ति तदभावे चान्यानवभासनाद् अभाववाद एव। तदवश्यास्थेयम् इदं ज्ञानोत्पत्ताव् अभूतपूर्वो भावानां को ऽपि भेदः सकलप्रमातृप्रत्यात्मवेदनीयः। ते तु भावा ज्ञानाकारा बहिर् वेत्य् अन्यद् एतत्। ये ऽपि फलभूताम् अर्थसंविदं स्वप्रकाशाम् आहुः, तैर् अपि को ऽप्य् अनिर्वचनीयो ऽर्थगतो दर्शयितव्य एव। कथम् २,१७२ अन्यथा संवित्प्रकाशे ऽर्थः सिध्येत्। न ह्य् अन्यप्रकाशे ऽन्यत् सिध्येद्, अतिप्रसङ्गात्। अन्या च संविदान्तरा, अन्यो बहिरर्थः। सो ऽपि भासत इति चेत्, तद्वद् एव तर्हि सो ऽपि स्वप्रकाश एव। संविदायत्तो न स्वप्रकाश इति चेद्, नन्व् इदम् एवास्माभिर् जिज्ञास्यते किम् अस्य संविदायत्तत्वम् इति। स्वरूपं तावत् स्वकारणसामग्र्यायत्तम् एव। प्रकाशो ऽपि तस्य संविद् एव न तदायत्तः। तदवश्यम् अप्राप्तपूर्वस्य काचित् फलोत्पत्ताव् अस्ति प्राप्तिर् इत्य् आस्थेयं यदायत्तो ऽस्य संवेदनं नान्यस्येति विवेकः। सैव चास्माभिर् ज्ञाततादिपदैर् अभिधीयते। अतः सिद्धं विषयत्वेनापि प्रत्यासत्तिसम्बन्धौ स्त इति

yat tūktaṃ jñānākārapakṣe pratyāsannaṃ sambaddhaṃ grāhyaṃ bhavati, itarathāsambandham atidūravarti ca grāhyam abhyupagataṃ bhavatīti. tat pariharati -- pratyāsanneti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā kathañcinnaikātmye grāhyagrāhakabhāvaḥ sambhavatīty uktam. tadā kiṃ kurmo 'sambandham asannihitaṃ ca grāhyam anujānīmo na khalu dūradeśā(?ndī/di)vārtābhyo hṛdayam anuviparivartamānā bhāvā na gṛhyanta iti śakyate vaktuṃ saṃvidvirodhād iti. evaṃ tāvad asambhavād āsattisambandhau na syātām ity uktam. na vā hīyeta. na hi deśāvibhāga eva sarvatra sambandhaḥ. viṣayaviṣayibhāvo 'pi hi sambandha eva. asti cāsau jñānārthayoḥ. jñānotpattau tadavāpter idam eva ca tasya sannidhānam arthena yadutpanne tasminn artho bhāsata ity abhiprāyeṇāha -- viṣayeti. kiṃ punar idam artho bhāsata iti. na jñānād anyadarthasya bhāsanam. saṃvittau vā kathaṃ viṣayākāro bhāsate. evaṃ tarhi nāsti tadabhāve cānyānavabhāsanād abhāvavāda eva. tadavaśyāstheyam idaṃ jñānotpattāv abhūtapūrvo bhāvānāṃ ko 'pi bhedaḥ sakalapramātṛpratyātmavedanīyaḥ. te tu bhāvā jñānākārā bahir vety anyad etat. ye 'pi phalabhūtām arthasaṃvidaṃ svaprakāśām āhuḥ, tair api ko 'py anirvacanīyo 'rthagato darśayitavya eva. katham 2,172 anyathā saṃvitprakāśe 'rthaḥ sidhyet. na hy anyaprakāśe 'nyat sidhyed, atiprasaṅgāt. anyā ca saṃvidāntarā, anyo bahirarthaḥ. so 'pi bhāsata iti cet, tadvad eva tarhi so 'pi svaprakāśa eva. saṃvidāyatto na svaprakāśa iti ced, nanv idam evāsmābhir jijñāsyate kim asya saṃvidāyattatvam iti. svarūpaṃ tāvat svakāraṇasāmagryāyattam eva. prakāśo 'pi tasya saṃvid eva na tadāyattaḥ. tadavaśyam aprāptapūrvasya kācit phalotpattāv asti prāptir ity āstheyaṃ yadāyatto 'sya saṃvedanaṃ nānyasyeti vivekaḥ. saiva cāsmābhir jñātatādipadair abhidhīyate. ataḥ siddhaṃ viṣayatvenāpi pratyāsattisambandhau sta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽपि मिथ्याज्ञानेष्व् अर्थाकारसम्भव उक्तः, तम् अनुभाष्य परिहरति -- अर्थेति। अयम् अर्थः -- यो ऽयं द्विचन्द्रादिबोधेष्व् अर्थाकारासम्भव उक्तः, सो ऽयुक्तः। तथा हि। सम्यग्ज्ञानेषु तावन्नार्थाकारासम्भवः। केषुचित् तु मिथ्याज्ञानेषु देशान्यथात्वमात्रेण कालान्यथात्वमात्रेण वार्थाकारसम्भवो ऽस्माभिः कृतः निरालम्बनवादे वर्णित इति यावत्। अतो न क्वचिद् अर्थाकारासम्भवः तत् पुनर् इदं प्रतिभासविपरीतम् अभिधीयते। देशान्तरादिस्थो ऽर्थो भासते, अन्यत्र स्थितश् चार्थो ऽन्यत्रालम्ब्यत इति संविदनुसारेण हि भवन्तो बहिरर्थम् अवस्थापयन्ति। सा च देशान्तरादिगोचरा कथम् अन्यत्रार्थम् आलम्बत इति शक्यते वक्तुम्। एवं हि स्वांशालम्बनत्वेन किम् अपराद्धं येन तन्निराक्रियते। मैवम्। उक्तम् अस्माभिर् निरालम्बनवाद एव बाधकानुसारिणी हि मिथ्यात्वकल्पना। बाधकं च देशादिसंसर्गम् एव वारयति, न हि बहिर्वस्तुसत्ताम्। तद् धि न द्वौ चन्द्राव् इति चन्द्रद्वित्वं निषेधति, न द्वित्वं चन्द्रं वेति कथं तौ बहिर्भासमानावपहास्यामः। अतो नेह संविद्विपरीतं किञ्चिद् इति

yo 'pi mithyājñāneṣv arthākārasambhava uktaḥ, tam anubhāṣya pariharati -- artheti. ayam arthaḥ -- yo 'yaṃ dvicandrādibodheṣv arthākārāsambhava uktaḥ, so 'yuktaḥ. tathā hi. samyagjñāneṣu tāvannārthākārāsambhavaḥ. keṣucit tu mithyājñāneṣu deśānyathātvamātreṇa kālānyathātvamātreṇa vārthākārasambhavo 'smābhiḥ kṛtaḥ nirālambanavāde varṇita iti yāvat. ato na kvacid arthākārāsambhavaḥ tat punar idaṃ pratibhāsaviparītam abhidhīyate. deśāntarādistho 'rtho bhāsate, anyatra sthitaś cārtho 'nyatrālambyata iti saṃvidanusāreṇa hi bhavanto bahirartham avasthāpayanti. sā ca deśāntarādigocarā katham anyatrārtham ālambata iti śakyate vaktum. evaṃ hi svāṃśālambanatvena kim aparāddhaṃ yena tannirākriyate. maivam. uktam asmābhir nirālambanavāda eva bādhakānusāriṇī hi mithyātvakalpanā. bādhakaṃ ca deśādisaṃsargam eva vārayati, na hi bahirvastusattām. tad dhi na dvau candrāv iti candradvitvaṃ niṣedhati, na dvitvaṃ candraṃ veti kathaṃ tau bahirbhāsamānāvapahāsyāmaḥ. ato neha saṃvidviparītaṃ kiñcid iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत्। कथम् अतीता अर्था असन्तो ज्ञानावलम्बनम् इति। उक्तपरिहारत्वात्। उक्तं हि प्रत्यक्षधर्मो वर्तमानसन्निहितविषयता ज्ञानान्तराणां २,१७३ नेति निरालम्बन एव, तद् एतद् आह -- प्रत्यक्षाद् इति। यत् तावल्लैङ्गिकम् अतीतादिगोचरं ज्ञानं तत् प्रत्युत्पन्नलिङ्गादिजनकम् असतीष्व् एव वासनासु भवति। यत् त्व् अन्यज्जाग्रत्स्मृति ज्ञानं स्वप्नज्ञानं वा, तद् भवन्तीषु वासनासु भवति प्रत्युत्पन्नकारणान्तराभावाद् इति

syād etat. katham atītā arthā asanto jñānāvalambanam iti. uktaparihāratvāt. uktaṃ hi pratyakṣadharmo vartamānasannihitaviṣayatā jñānāntarāṇāṃ 2,173 neti nirālambana eva, tad etad āha -- pratyakṣād iti. yat tāvallaiṅgikam atītādigocaraṃ jñānaṃ tat pratyutpannaliṅgādijanakam asatīṣv eva vāsanāsu bhavati. yat tv anyajjāgratsmṛti jñānaṃ svapnajñānaṃ vā, tad bhavantīṣu vāsanāsu bhavati pratyutpannakāraṇāntarābhāvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ह्य् अत्यन्ताननुभूता अर्था अनुभूयन्ते, तत्र वासनादिकारणान्तरासम्भवान् नास्ति ज्ञानाकारत्वाद् अन्या गतिर् अत आह -- य इति। अयम् अभिप्रायः -- तवापि तथाविधानुभवे किं कारणं, बौद्धो ऽपि वासनाम् एव ज्ञानकारणं मन्यते। न चात्यन्ताननुभूतपूर्वे ऽर्थे वासना सम्भवति, अर्थज्ञानाहितसंस्काराभिधानत्वाद् वासनाशब्दस्य। स्याद् एतत्। न ज्ञानजन्मा संस्कारो वासना। किन् तु ज्ञानम् एव किञ्चिद् अनवगतपूर्वार्थसंवेदनकार्योन्नेयशक्तिभेदम् इति। तन् न। लोके तथानवगमात्। ज्ञानयोनिर् एव संस्कारो वासनेति लौकिका मन्यन्ते, न ज्ञानम् एव। अपि च, समनन्तरज्ञानम् अतदाकारं, तत् कथं तदाकारां धियम् उपजनयितुम् अलं तदतद्रूपिणो भावास् तदतद्रूपहेतुजाः । इति वः सिद्धान्तः। यदि त्वयम् अपि कार्यकारणभावो नेष्यते, अस्तु तर्हि कादाचित्कम् अप्य् अनपेक्षम् एव ज्ञानम्। किं समनन्तरप्रत्ययाधीनव्यसनेन। अतो ऽवश्याश्रयणीया काचिज्ज्ञानाद् भिन्ना वासना, योद्भूता सती विसदृशसन्तानतिरोधानेन सदृशम् एव ज्ञानम् आरभत इति भवद्भिर् अप्य् आस्थेयम्। न चात्यन्ताननुभूतेषु सा सम्भवतीति तुल्यत्वम् आवयोः। न चाप्य् अनुभविष्यत इत्य् आत्यन्तिकवासनासम्भवप्रकटनार्थं, न तु भविष्यतो ऽनुभवस्य कश्चिद् वासनायाम् उपयोग इति

ye hy atyantānanubhūtā arthā anubhūyante, tatra vāsanādikāraṇāntarāsambhavān nāsti jñānākāratvād anyā gatir ata āha -- ya iti. ayam abhiprāyaḥ -- tavāpi tathāvidhānubhave kiṃ kāraṇaṃ, bauddho 'pi vāsanām eva jñānakāraṇaṃ manyate. na cātyantānanubhūtapūrve 'rthe vāsanā sambhavati, arthajñānāhitasaṃskārābhidhānatvād vāsanāśabdasya. syād etat. na jñānajanmā saṃskāro vāsanā. kin tu jñānam eva kiñcid anavagatapūrvārthasaṃvedanakāryonneyaśaktibhedam iti. tan na. loke tathānavagamāt. jñānayonir eva saṃskāro vāsaneti laukikā manyante, na jñānam eva. api ca, samanantarajñānam atadākāraṃ, tat kathaṃ tadākārāṃ dhiyam upajanayitum alaṃ tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ | iti vaḥ siddhāntaḥ. yadi tvayam api kāryakāraṇabhāvo neṣyate, astu tarhi kādācitkam apy anapekṣam eva jñānam. kiṃ samanantarapratyayādhīnavyasanena. ato 'vaśyāśrayaṇīyā kācijjñānād bhinnā vāsanā, yodbhūtā satī visadṛśasantānatirodhānena sadṛśam eva jñānam ārabhata iti bhavadbhir apy āstheyam. na cātyantānanubhūteṣu sā sambhavatīti tulyatvam āvayoḥ. na cāpy anubhaviṣyata ity ātyantikavāsanāsambhavaprakaṭanārthaṃ, na tu bhaviṣyato 'nubhavasya kaścid vāsanāyām upayoga iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु अनादृत्यैव वासनां ज्ञानोत्पत्तिर् आश्रीयते, एवन् तर्हि यच्चिरन्तनैर् २,१७४ बौद्धैर् वासनायां निमित्तत्वम् आश्रितं तद् विरुध्यत इत्य् आह -- विनेति

yadi tu anādṛtyaiva vāsanāṃ jñānotpattir āśrīyate, evan tarhi yaccirantanair 2,174 bauddhair vāsanāyāṃ nimittatvam āśritaṃ tad virudhyata ity āha -- vineti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि तु वासनाभ्युपगमे तस्याः संवित्कारणत्वाद् असाव् अननुभूतो ऽप्य् अर्थ इह जन्मनि क्वापि जन्मान्तरादाव् अनुभूत इत्य् अभ्युपेय इत्य् आह -- वासनेति

tatrāpi tu vāsanābhyupagame tasyāḥ saṃvitkāraṇatvād asāv ananubhūto 'py artha iha janmani kvāpi janmāntarādāv anubhūta ity abhyupeya ity āha -- vāsaneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अतो यद्य् एवम् अत आह -- एवं चेति। अभवनम् अभावः। दुःस्वप्ने ऽनुभूयमानस्य संसर्गस्य न कस्यचिद् अत्यन्ताभाव इति। किं पुनस् तद्भावे प्रमाणम् अत आह -- अन्यथेति। ज्ञानं हि कार्यं न तावदकारणकं निष्पद्यते। न चास्य प्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणं किञ्चिद् उपलभ्यते। स्वप्ने न चेद् वासनापि कारणं न स्याद् एव। न चासौ पूर्वज्ञानम् अन्तरेण भवति। तद् यदि नेहासाव् अर्थो ज्ञातः, नूनं जन्मान्तरे ऽनुभूत इति

kim ato yady evam ata āha -- evaṃ ceti. abhavanam abhāvaḥ. duḥsvapne 'nubhūyamānasya saṃsargasya na kasyacid atyantābhāva iti. kiṃ punas tadbhāve pramāṇam ata āha -- anyatheti. jñānaṃ hi kāryaṃ na tāvadakāraṇakaṃ niṣpadyate. na cāsya pratyutpannendriyādikāraṇaṃ kiñcid upalabhyate. svapne na ced vāsanāpi kāraṇaṃ na syād eva. na cāsau pūrvajñānam antareṇa bhavati. tad yadi nehāsāv artho jñātaḥ, nūnaṃ janmāntare 'nubhūta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तर्ह्य् अत्यन्तासम्भावनीयज्ञानार्थाः स्वशिरश् छेदादयः, ते ऽसम्भवद्वासनाः कथम् अवसीयन्ते। अतस् तत्र ज्ञाना(कार)कल्पनैव साधीयसी नार्थाकारकल्पना, अत आह -- दुष्टत्वेनेति। अयम् अभिप्रायः -- यदा न कथञ्चित् स्वसंवेदनं ज्ञानम् इत्य् उक्तं तदा य एवैते पृथिव्यादयो ऽर्था बहिरवस्थिता गृह्यन्ते, तेष्व् एव कुतश्चित् कारणदोषाद् दुष्टं विज्ञानम् अन्यथास्थितम् आकारं गृह्णाति। अदुष्टं तु यथावस्थितम्। न क्वचिद् अपि ज्ञानाकारानुभवः। तन्निबन्धनम् इति। पृथिव्यादिनिबन्धनम् इत्य् अर्थः। पृथिव्यादिसूक्ष्माण्य् एव हि स्थूलारम्भे कारणम्। एतेन कल्पनानिबन्धनत्वं प्रधाननिबन्धनत्वं च निराकरोति। न तावत् कल्पनानिबन्धनत्वम् अबाधितत्वात्। न प्रधाननिबन्धनत्वम् अप्रमाणकत्वात्। दृश्यते तु सूक्ष्मतरादिक्रमेण पृथिव्यादीनाम् एव कार्यद्रव्येष्व् आरम्भकत्वम् २,१७५ इति तद् एव द्व्यणुकादिक्रमेणाश्रीयते। शिरश्छेदश् चान्यगोचरो ऽवगतः स्वसम्बन्धितयावगम्यत इत्य् अन्यथा व्यवस्थानम् इति

ye tarhy atyantāsambhāvanīyajñānārthāḥ svaśiraś chedādayaḥ, te 'sambhavadvāsanāḥ katham avasīyante. atas tatra jñānā(kāra)kalpanaiva sādhīyasī nārthākārakalpanā, ata āha -- duṣṭatveneti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā na kathañcit svasaṃvedanaṃ jñānam ity uktaṃ tadā ya evaite pṛthivyādayo 'rthā bahiravasthitā gṛhyante, teṣv eva kutaścit kāraṇadoṣād duṣṭaṃ vijñānam anyathāsthitam ākāraṃ gṛhṇāti. aduṣṭaṃ tu yathāvasthitam. na kvacid api jñānākārānubhavaḥ. tannibandhanam iti. pṛthivyādinibandhanam ity arthaḥ. pṛthivyādisūkṣmāṇy eva hi sthūlārambhe kāraṇam. etena kalpanānibandhanatvaṃ pradhānanibandhanatvaṃ ca nirākaroti. na tāvat kalpanānibandhanatvam abādhitatvāt. na pradhānanibandhanatvam apramāṇakatvāt. dṛśyate tu sūkṣmatarādikrameṇa pṛthivyādīnām eva kāryadravyeṣv ārambhakatvam 2,175 iti tad eva dvyaṇukādikrameṇāśrīyate. śiraśchedaś cānyagocaro 'vagataḥ svasambandhitayāvagamyata ity anyathā vyavasthānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तांस् तु पृथिव्याद्यर्थानपास्य न क्वचिद् अर्थान्तरे शब्दात्मके ज्ञानात्मके वाकारकल्पना युक्तेत्य् आह -- तान् इति। कारणम् आह -- नेति। पृथिव्याद्युपष्टम्भशून्यं न किञ्चिज्ज्ञानम् आत्मानं लभते। किञ्चिद् धि पृथिव्यादिद्रव्यगोचरं, किञ्चिद् धि रूपादिगुणविषयं, किञ्चिद् गवादिसामान्यगोचरम्, अन्यच् चोत्क्षेपणादिकर्मगोचरम् अवगतम् इति

tāṃs tu pṛthivyādyarthānapāsya na kvacid arthāntare śabdātmake jñānātmake vākārakalpanā yuktety āha -- tān iti. kāraṇam āha -- neti. pṛthivyādyupaṣṭambhaśūnyaṃ na kiñcijjñānam ātmānaṃ labhate. kiñcid dhi pṛthivyādidravyagocaraṃ, kiñcid dhi rūpādiguṇaviṣayaṃ, kiñcid gavādisāmānyagocaram, anyac cotkṣepaṇādikarmagocaram avagatam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यदि सर्वो ऽयं ज्ञानम् अनुभासमान आकारो ज्ञानस्यैवान्ये च पृथिव्यादयो भावाः कल्पिताः, एवन् तर्हि सर्वसंविदाम् एवात्यन्तासन्नर्थ इति केन विशेषेणायं स्वप्नादिभ्रमाणाम् अत्यन्तासन्नर्थ इष्यते येनैवम् उपालभ्येमहि कथम् अत्यन्तासन्न् अर्थः स्वप्नादिविज्ञाने ऽवसीयते इति तद् एतद् आह -- विज्ञानस्येति। अत्र स्वप्नादिज्ञान इत्य् अर्थः

api ca yadi sarvo 'yaṃ jñānam anubhāsamāna ākāro jñānasyaivānye ca pṛthivyādayo bhāvāḥ kalpitāḥ, evan tarhi sarvasaṃvidām evātyantāsannartha iti kena viśeṣeṇāyaṃ svapnādibhramāṇām atyantāsannartha iṣyate yenaivam upālabhyemahi katham atyantāsann arthaḥ svapnādivijñāne 'vasīyate iti tad etad āha -- vijñānasyeti. atra svapnādijñāna ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सिद्धं भ्रान्तिज्ञानान्य् अप्य् अर्थम् एवान्यथा स्थितम् अन्यथा कल्पयन्ति, न पुनरात्मानम् अवस्यन्तीत्य् आह -- तस्माद् इति

ataḥ siddhaṃ bhrāntijñānāny apy artham evānyathā sthitam anyathā kalpayanti, na punarātmānam avasyantīty āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तर्हि सर्वसंविदाम् एव बाह्यालम्बनत्वं, किं तर्हि बाधकेन बाध्यते अत आह -- ततश् चेति। बाधकेन न बाह्यं प्रतिक्षिप्यते, किन् तु बाधके सतीयं वाचोयुक्तिर् भवति यद् अन्यथा सत्य् अप्य् अर्थे ऽयम् आकारो दुष्टकारणजनितया धिया प्रतीयते न त्व् अनर्थिकेयं धीर् इति

yadi tarhi sarvasaṃvidām eva bāhyālambanatvaṃ, kiṃ tarhi bādhakena bādhyate ata āha -- tataś ceti. bādhakena na bāhyaṃ pratikṣipyate, kin tu bādhake satīyaṃ vācoyuktir bhavati yad anyathā saty apy arthe 'yam ākāro duṣṭakāraṇajanitayā dhiyā pratīyate na tv anarthikeyaṃ dhīr iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,१७६ एवं तावद् वासनानिबन्धनेषु स्वप्नादिविभ्रमेषु अर्थाकारो दर्शितः। बाधकप्रत्ययार्थश् च व्याख्यातः। एतद् एवेन्द्रियविभ्रमेषु द्विचन्द्रादिविषयेष्व् अतिदिशति -- द्विचन्द्रादाव् अपि त्व् एवम् इति। यत् तूक्तं नैकत्रार्थे लिङ्गानेकत्वं सम्भवतीति। तत्र परिहारम् आह -- तारकादीति स्यादन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- तारकादिमताव् अपि स्त्रीत्वादिप्रत्ययो भ्रान्तिर् एव। प्राणिधर्मत्वाल् लिङ्गभेदानाम् अप्राणिष्व् असम्भवाद् भ्रान्त्यैवान्यत्र दृष्टम् अन्यत्रारोप्यते। अतो ऽन्यत्र दृष्टम् एव स्त्रीत्वादि तारकादिमताव् आलम्बनम् इति। कथं पुनस्तारकादिषु स्त्रीत्वादिप्रत्ययो भ्रान्तिर् इत्य् उच्यते। न ह्य् अत्र द्विचन्द्रादिबोधेष्व् इव बाधको दृश्यते। तम् अन्तरेण तु भ्रान्तिवादिनाम् एव भ्रान्तिर् आपाद्येत, अत आह -- कथम् इति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम्। न भ्रमस् तारकादिषु, वास्तवानाम् एव स्त्रीत्वादीनां सम्भवात्। ते हि स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गेभ्यस् तारका तिष्यो नक्षत्रम् इति शब्देभ्यः प्रतीयन्ते। न च प्रतीयमाना न सन्तीति युक्तं वक्तुम्। यत् तु प्रमाणान्तरान् नावगम्यते, नायं दोषः। शब्दैकप्रमाणकत्वात्। न चैकप्रमाणावगतो ऽर्थः प्रमाणान्तरेणानवसीयमानो ऽसन् भवति। अतो येयं शब्दमात्राद् उपजाता प्रतीतिस् तयैव स्त्रीत्वादयः संविदिता इति पारमार्थिका एवेति। अयम् अपि तु शब्दैकप्रमाणकत्वपक्षो ऽतितुच्छ एव। न खलु पदतद्भागानाम् अगृहीतसम्बन्धानां प्रतिपादकत्वम् अस्ति। न च प्रमाणान्तरावेद्येन वस्तुना सम्बन्धो ग्रहीतुं शक्यः। अतो मन्द एवायम् अपि पक्ष इत्य् अपरितुष्यन् परिहारान्तरम् आह -- दृष्टैर् इति। न तारकादाव् अदृष्टपूर्वं लिङ्गं, दृष्टैर् एव कैश्चिद् रूपैरिङ्गनात्। वक्ष्यमाणान्य् एव दृष्टानि रूपाणि लिङ्गम् इति यावद् इति। किं पुनर् दृष्टं रूपं येनात्मना स्त्रीत्वादीनीष्यन्ते अत आह -- संस्त्यानप्रसवस्थानैर् (इति।) सत्त्वरजस्तमसां गुणानां यथोत्तरम् उपचयः संस्त्यानप्रसवस्थानानि। ते च गुणाः प्राण्यप्राणिसद्भावसाधारणा एव सर्वेषु तद्रूपप्रत्यभिज्ञानात्। २,१७७ सुखदुःखमोहादिभेदवन्तो हि सर्वे भावाः आश्रयतया जनकत्वेन च प्राणिनः आश्रयतयाप्राणिनः जनकतया रमणीयादिभावव्यवस्थिता हि विषया अप्रार्थिनो ऽपि सुखयन्ति दुःखयन्ति मोहयन्ति च। सुखादयश् च सत्त्वादिधर्माः, तद्दर्शनात् त्रैगुण्यं सर्वभावानाम् अवसीयते। तद् यदा सत्त्वोपचयः संस्त्यानाभिधानो ऽवगम्यते तदा पुंस्त्वं प्रतीयते। रजसस् तूपचये प्रसवे गम्यमाने स्त्रीत्वं, तमस उपचये स्थाने नपुंसकत्वम्। सा चोदासीनावस्था भावानां न कस्यचित् कार्यस्य सवित्री स्वरूपावस्थानमात्रं, तच् चैतद्रूपं दृष्टम् एव सर्वभावेषु। प्राणिनो हि पुमांसः सत्त्वोत्कटा दृश्यन्ते। रजोमय्यो नार्यः। तमोमयाः षण्डाः संमुग्धनिरुद्धाखिलचेष्टाः। एवं तिष्यादीनाम् अप्य् आपेक्षिकः सत्त्वादीनाम् उपचयो दर्शयितव्यः। अल्पप्रकाशनक्षत्रान्तरापेक्षया हि पटुप्रकाशः पुमान् इति तिष्यो लक्ष्यते। यदा तु तस्यैव रजस उद्भवो लक्ष्यते तदा स्त्रीत्वेन तारकेति। तमसस् तूपचये नक्षत्रम् इति नपुंसकत्वेन। एवम् एव तटस् तटी तटम् इत्यादिष्व् अपि गुणोपचयापचयात्मा लिङ्गभेदो ऽनुसन्धातव्यः। एवञ् च सर्वत्रैव पारमार्थिकं लिङ्गत्रयम् उपपन्नं भवति। बाधविरहो ऽप्य् अत एवेति सिद्धं नानर्थकास् तारकादिषु लिङ्गप्रत्यया इति। अत्रैव वृद्धानुमतिं दर्शयति -- यथेति। पतञ्जलिना हि किं पुनर् इदं लिङ्गम् इति पृष्ट्वा बहुधा विकल्प्य प्राण्यप्राणिषु दर्शनाद् अविपर्यया(?चो।च् चो)भयत्र यथोक्तम् एव लिङ्गम् उपवर्णितम् इति

2,176 evaṃ tāvad vāsanānibandhaneṣu svapnādivibhrameṣu arthākāro darśitaḥ. bādhakapratyayārthaś ca vyākhyātaḥ. etad evendriyavibhrameṣu dvicandrādiviṣayeṣv atidiśati -- dvicandrādāv api tv evam iti. yat tūktaṃ naikatrārthe liṅgānekatvaṃ sambhavatīti. tatra parihāram āha -- tārakādīti syādantena. ayam abhiprāyaḥ -- tārakādimatāv api strītvādipratyayo bhrāntir eva. prāṇidharmatvāl liṅgabhedānām aprāṇiṣv asambhavād bhrāntyaivānyatra dṛṣṭam anyatrāropyate. ato 'nyatra dṛṣṭam eva strītvādi tārakādimatāv ālambanam iti. kathaṃ punastārakādiṣu strītvādipratyayo bhrāntir ity ucyate. na hy atra dvicandrādibodheṣv iva bādhako dṛśyate. tam antareṇa tu bhrāntivādinām eva bhrāntir āpādyeta, ata āha -- katham iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. na bhramas tārakādiṣu, vāstavānām eva strītvādīnāṃ sambhavāt. te hi strīpunnapuṃsakaliṅgebhyas tārakā tiṣyo nakṣatram iti śabdebhyaḥ pratīyante. na ca pratīyamānā na santīti yuktaṃ vaktum. yat tu pramāṇāntarān nāvagamyate, nāyaṃ doṣaḥ. śabdaikapramāṇakatvāt. na caikapramāṇāvagato 'rthaḥ pramāṇāntareṇānavasīyamāno 'san bhavati. ato yeyaṃ śabdamātrād upajātā pratītis tayaiva strītvādayaḥ saṃviditā iti pāramārthikā eveti. ayam api tu śabdaikapramāṇakatvapakṣo 'tituccha eva. na khalu padatadbhāgānām agṛhītasambandhānāṃ pratipādakatvam asti. na ca pramāṇāntarāvedyena vastunā sambandho grahītuṃ śakyaḥ. ato manda evāyam api pakṣa ity aparituṣyan parihārāntaram āha -- dṛṣṭair iti. na tārakādāv adṛṣṭapūrvaṃ liṅgaṃ, dṛṣṭair eva kaiścid rūpairiṅganāt. vakṣyamāṇāny eva dṛṣṭāni rūpāṇi liṅgam iti yāvad iti. kiṃ punar dṛṣṭaṃ rūpaṃ yenātmanā strītvādīnīṣyante ata āha -- saṃstyānaprasavasthānair (iti.) sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ yathottaram upacayaḥ saṃstyānaprasavasthānāni. te ca guṇāḥ prāṇyaprāṇisadbhāvasādhāraṇā eva sarveṣu tadrūpapratyabhijñānāt. 2,177 sukhaduḥkhamohādibhedavanto hi sarve bhāvāḥ āśrayatayā janakatvena ca prāṇinaḥ āśrayatayāprāṇinaḥ janakatayā ramaṇīyādibhāvavyavasthitā hi viṣayā aprārthino 'pi sukhayanti duḥkhayanti mohayanti ca. sukhādayaś ca sattvādidharmāḥ, taddarśanāt traiguṇyaṃ sarvabhāvānām avasīyate. tad yadā sattvopacayaḥ saṃstyānābhidhāno 'vagamyate tadā puṃstvaṃ pratīyate. rajasas tūpacaye prasave gamyamāne strītvaṃ, tamasa upacaye sthāne napuṃsakatvam. sā codāsīnāvasthā bhāvānāṃ na kasyacit kāryasya savitrī svarūpāvasthānamātraṃ, tac caitadrūpaṃ dṛṣṭam eva sarvabhāveṣu. prāṇino hi pumāṃsaḥ sattvotkaṭā dṛśyante. rajomayyo nāryaḥ. tamomayāḥ ṣaṇḍāḥ saṃmugdhaniruddhākhilaceṣṭāḥ. evaṃ tiṣyādīnām apy āpekṣikaḥ sattvādīnām upacayo darśayitavyaḥ. alpaprakāśanakṣatrāntarāpekṣayā hi paṭuprakāśaḥ pumān iti tiṣyo lakṣyate. yadā tu tasyaiva rajasa udbhavo lakṣyate tadā strītvena tāraketi. tamasas tūpacaye nakṣatram iti napuṃsakatvena. evam eva taṭas taṭī taṭam ityādiṣv api guṇopacayāpacayātmā liṅgabhedo 'nusandhātavyaḥ. evañ ca sarvatraiva pāramārthikaṃ liṅgatrayam upapannaṃ bhavati. bādhaviraho 'py ata eveti siddhaṃ nānarthakās tārakādiṣu liṅgapratyayā iti. atraiva vṛddhānumatiṃ darśayati -- yatheti. patañjalinā hi kiṃ punar idaṃ liṅgam iti pṛṣṭvā bahudhā vikalpya prāṇyaprāṇiṣu darśanād aviparyayā(?co/c co)bhayatra yathoktam eva liṅgam upavarṇitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवञ् चोपपन्नं लिङ्गत्रयम् अपीत्य् आह -- तेनेति। नन्व् अस्त्व् एवमात्मको भिन्नाधिकरणो लिङ्गभेदः, एकाधिकरणं तु लिङ्गभेदं न मृष्यामहे यस्य हि यत् स्वरूपम् उचितं तेनैव तन्नित्यं व्यपदिश्येत। अत आह -- अपेक्षेति। तत्तद्भावभेदापेक्षया हि तस्य तस्य गुणस्योपचये लक्ष्यमाणे नैकत्रापि लिङ्गभेदावसायो ऽनुपपन्नः पुत्रादिभाव इवैकस्य पुंस इति। तत् पुनर् इदम् उक्तप्रकारं लिङ्गस्वरूपं नानुमन्यामहे पारमार्थिकम् अप्राणिषु लिङ्गम् अनुपलभमानाः। प्राण्यवान्तरजातिम् एव तु लिङ्गं सङ्गिरामहे। पश्यामो हि वयं नराश्वमहिषगोवराहादिभेदभिन्नानेकप्राणिगणसाधारणं २,१७८ स्त्रीत्वादिभेदभिन्नं विविधम् अवान्तराकारम् अप्राणिम्यो व्यावृत्तं यमानन्दसाध(?ना।न)स्तनवदनादिसन्निवेशविशेषा दर्शयन्ति। न च ते अप्राणिष्व् इति न लिङ्गभेदं प्रतिपद्यामहे। किम् इदानीम् अप्राणिषु लिङ्गावगमो भ्रान्तिर् एव। ननु साप्य् असति बाधकोदये दुर्भणैव। सत्यम्। गौणस् त्व् अप्राणिषु लिङ्गवादः प्रस्तरैककपालयोर् इव यजमानवादो माणवक इव ज्वलनवादः। न ह्य् असौ भ्रान्तिः, अभ्राम्यताम् एव तथावभासात्। कः पुनर् गुणः यतो ऽप्राणिषु गौणो लिङ्गवादः। पैङ्गल्यादयो ह्य् अग्निगुणा माणवके वर्तमाना गुणवादहेतवः। न त्व् इह तथा प्राणिगुणाः केचिद् अप्राणिषु दृश्यन्ते यद्वशेन गुणवादः समाश्रीयते। मैवम्। इहापि गुणावगतेः। उपचयापचयधर्माणौ हि स्त्रीपुमांसौ, अतस् तद्धर्मविवक्षया स्त्रीलिङ्गादिशब्दप्रयोगो ऽप्राणिष्व् अपि यथेहैव प्रकृते वर्णितम्। अपेक्षाभेदतश् चाविरोधः समान एव। अत्यन्तापचयविवक्षया च नपुंसकलिङ्गशब्दप्रयोगः, तद्रूपत्वात् तज्जातेः। स्याद् एतत् -- नाप्राणिषु गौणावगतिर् अतः कथं गौणत्वम् इति। अस्ति वा प्राण्यप्राणिनोः समानाकारा बुद्धिर् आयुष्मताम्। शब्दसल्लापमात्राद् एव हि नो वाक्स्रुगादिषु स्त्रीत्वादिमतिराविर् अस्ति। न तु प्राणिष्व् इव तेष्व् अप्य् अनुस्यूत आकारो दृश्यते। अतः शब्दसंव्यवहारमात्रसिद्ध्यर्थम् अप्राणिषु लिङ्गानुशासनम्। किं पुनर्लिङ्गानां वाचकम्। न तावद् एतद् अत्रोपयुज्यते, तत्सद्भावमात्रस्य प्रकृतौपयोगिकत्वात्। यदि तु प्रयोजनम् अभिधीयते श्रूयताम्। ये तावदप्राणिवाचिनः स्त्रीलिङ्गतया स्मर्यन्ते, तेष्व् अनुशासनकारैर् एवेयं स्त्री अयं पुमान् इदं नपुंसकम् इति गुणवादेनैव स्त्र्यादिशब्दाः प्रयुक्तास् तद्वचनपदान्तरसमभिव्याहारसिद्ध्यर्थम्। ते तु स्वभावतः स्वार्थमात्रम् अभिदधति। गुणवाद एव स्मर्तॄणाम् अत्यन्तं निरूढतया लिङ्गे ऽपि वाचकभ्रान्तिम् एव जनयति। एषा च निर्भागपदेषु स्थितिः वाक्स्रुवादिषु। सभागेषु तु तारकादिशब्देषु प्रत्ययभागः स्त्रीत्वम् अभिधाय प्रकृत्यर्थे तदसम्भवाद् गौण्या वृत्त्या तत्समभिव्याहारं लभते। गुणवादसमाधानं चोक्तम् एव। ये ऽपि नक्षत्रम् इत्यादिषु प्रत्ययविकारविशेषास् तेष्व् अपीयम् एव स्थितिः। विकाराणां नपुंसकलिङ्गे ऽनुशासनादम्भावादीनाम्, अतो ऽम् (७।१।२४) इति यथा। ये प्राणिवाचिनो ऽश्वो ऽश्वेत्य् एवमादयः, तेषां स्त्रीप्रत्ययान्तेषु तावत् स एव प्रत्ययः स्त्रीत्वम् अभिदधाति। स च २,१७९ सम्भवत्स्वार्थो मुख्ययैव वृत्त्या प्रकृत्या समभिव्याह्रियते। अश्व इत्यादाव् अपि प्रत्ययविकाराद् एव लिङ्गविशेषावगतिः। प्रातिपदिकवाच्या एव स्त्रीत्वादयः प्रत्ययेन द्योत्यन्ते इति नानुज्ञायते। प्रत्ययोपजनापाययोर् एव लिङ्गावगतेः सदसद्भावदर्शनात्। प्रकृतेश् चान्वयव्यतिरेकनिर्धारितस्वार्थमात्रवचनत्वात्। अतः स्त्रियाम् अभिधेयायां (?धात्वा।टाबा)दयः इत्य् एतद् एव साम्प्रतम्। वार्त्तिककारेण च स्त्रीत्वाद् अन्यत्र दृष्टं स्याद् इति वदता प्राणिषु दृष्टं लिङ्गम् अभिदधतां शब्दानां गौण्यैव वृत्त्याप्राणिवाचिप्रकृतिसमभिव्याहारो ऽभिहित इति वेदितव्यम्। न पुनर् अन्यत्र दृष्टारोपेण भ्रान्तिर् उक्ता। अतो बाधकाभावो ऽपि न परिचोदनीयः। गौणे तद्दर्शनात्। अतस् तारकादिमतौ तथा स्त्रीत्वाद् अन्यत्र दृष्टं स्याद् इत्य् अयम् एव परिहारः साधीयान्। परयोस् तु कथञ्चिच्छब्दपरमतत्वोपन्यासाभ्याम् एवासाधुता प्रकटितेत्य् अवधातव्यम् इति

evañ copapannaṃ liṅgatrayam apīty āha -- teneti. nanv astv evamātmako bhinnādhikaraṇo liṅgabhedaḥ, ekādhikaraṇaṃ tu liṅgabhedaṃ na mṛṣyāmahe yasya hi yat svarūpam ucitaṃ tenaiva tannityaṃ vyapadiśyeta. ata āha -- apekṣeti. tattadbhāvabhedāpekṣayā hi tasya tasya guṇasyopacaye lakṣyamāṇe naikatrāpi liṅgabhedāvasāyo 'nupapannaḥ putrādibhāva ivaikasya puṃsa iti. tat punar idam uktaprakāraṃ liṅgasvarūpaṃ nānumanyāmahe pāramārthikam aprāṇiṣu liṅgam anupalabhamānāḥ. prāṇyavāntarajātim eva tu liṅgaṃ saṅgirāmahe. paśyāmo hi vayaṃ narāśvamahiṣagovarāhādibhedabhinnānekaprāṇigaṇasādhāraṇaṃ 2,178 strītvādibhedabhinnaṃ vividham avāntarākāram aprāṇimyo vyāvṛttaṃ yamānandasādha(?nā/na)stanavadanādisanniveśaviśeṣā darśayanti. na ca te aprāṇiṣv iti na liṅgabhedaṃ pratipadyāmahe. kim idānīm aprāṇiṣu liṅgāvagamo bhrāntir eva. nanu sāpy asati bādhakodaye durbhaṇaiva. satyam. gauṇas tv aprāṇiṣu liṅgavādaḥ prastaraikakapālayor iva yajamānavādo māṇavaka iva jvalanavādaḥ. na hy asau bhrāntiḥ, abhrāmyatām eva tathāvabhāsāt. kaḥ punar guṇaḥ yato 'prāṇiṣu gauṇo liṅgavādaḥ. paiṅgalyādayo hy agniguṇā māṇavake vartamānā guṇavādahetavaḥ. na tv iha tathā prāṇiguṇāḥ kecid aprāṇiṣu dṛśyante yadvaśena guṇavādaḥ samāśrīyate. maivam. ihāpi guṇāvagateḥ. upacayāpacayadharmāṇau hi strīpumāṃsau, atas taddharmavivakṣayā strīliṅgādiśabdaprayogo 'prāṇiṣv api yathehaiva prakṛte varṇitam. apekṣābhedataś cāvirodhaḥ samāna eva. atyantāpacayavivakṣayā ca napuṃsakaliṅgaśabdaprayogaḥ, tadrūpatvāt tajjāteḥ. syād etat -- nāprāṇiṣu gauṇāvagatir ataḥ kathaṃ gauṇatvam iti. asti vā prāṇyaprāṇinoḥ samānākārā buddhir āyuṣmatām. śabdasallāpamātrād eva hi no vāksrugādiṣu strītvādimatirāvir asti. na tu prāṇiṣv iva teṣv apy anusyūta ākāro dṛśyate. ataḥ śabdasaṃvyavahāramātrasiddhyartham aprāṇiṣu liṅgānuśāsanam. kiṃ punarliṅgānāṃ vācakam. na tāvad etad atropayujyate, tatsadbhāvamātrasya prakṛtaupayogikatvāt. yadi tu prayojanam abhidhīyate śrūyatām. ye tāvadaprāṇivācinaḥ strīliṅgatayā smaryante, teṣv anuśāsanakārair eveyaṃ strī ayaṃ pumān idaṃ napuṃsakam iti guṇavādenaiva stryādiśabdāḥ prayuktās tadvacanapadāntarasamabhivyāhārasiddhyartham. te tu svabhāvataḥ svārthamātram abhidadhati. guṇavāda eva smartṝṇām atyantaṃ nirūḍhatayā liṅge 'pi vācakabhrāntim eva janayati. eṣā ca nirbhāgapadeṣu sthitiḥ vāksruvādiṣu. sabhāgeṣu tu tārakādiśabdeṣu pratyayabhāgaḥ strītvam abhidhāya prakṛtyarthe tadasambhavād gauṇyā vṛttyā tatsamabhivyāhāraṃ labhate. guṇavādasamādhānaṃ coktam eva. ye 'pi nakṣatram ityādiṣu pratyayavikāraviśeṣās teṣv apīyam eva sthitiḥ. vikārāṇāṃ napuṃsakaliṅge 'nuśāsanādambhāvādīnām, ato 'm (7.1.24) iti yathā. ye prāṇivācino 'śvo 'śvety evamādayaḥ, teṣāṃ strīpratyayānteṣu tāvat sa eva pratyayaḥ strītvam abhidadhāti. sa ca 2,179 sambhavatsvārtho mukhyayaiva vṛttyā prakṛtyā samabhivyāhriyate. aśva ityādāv api pratyayavikārād eva liṅgaviśeṣāvagatiḥ. prātipadikavācyā eva strītvādayaḥ pratyayena dyotyante iti nānujñāyate. pratyayopajanāpāyayor eva liṅgāvagateḥ sadasadbhāvadarśanāt. prakṛteś cānvayavyatirekanirdhāritasvārthamātravacanatvāt. ataḥ striyām abhidheyāyāṃ (?dhātvā/ṭābā)dayaḥ ity etad eva sāmpratam. vārttikakāreṇa ca strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād iti vadatā prāṇiṣu dṛṣṭaṃ liṅgam abhidadhatāṃ śabdānāṃ gauṇyaiva vṛttyāprāṇivāciprakṛtisamabhivyāhāro 'bhihita iti veditavyam. na punar anyatra dṛṣṭāropeṇa bhrāntir uktā. ato bādhakābhāvo 'pi na paricodanīyaḥ. gauṇe taddarśanāt. atas tārakādimatau tathā strītvād anyatra dṛṣṭaṃ syād ity ayam eva parihāraḥ sādhīyān. parayos tu kathañcicchabdaparamatatvopanyāsābhyām evāsādhutā prakaṭitety avadhātavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पुनर् उक्तम् -- एकस्याम् एव प्रमदातनौ कथं परिव्राजकादीनां कुणपादिप्रत्ययाः सदर्था भविष्यन्तीति। तत् परिहरति -- कुणपादीति। अस्यार्थः -- नानाकारं वस्तु नानाकारम् एवानुभूयत इति नानुपपन्नम्। यस् तु कश्चिद् एव व्यवस्थया कञ्चिद् आकारं प्रतिपद्यते न सर्वं सर्वः, तत्र सहकारिवासनासदसद्भावो निबन्धनम्। परिव्राजकादीनां हि कस्यचिद् एव काचिद् वासना कुतश्चिद् अभ्यासाद् हृदयम् अनुविष्टोद्भूता सती कञ्चिद् एवाकारम् एकस्याम् एव प्रमदातनौ दर्शयति। परिव्राजको हि देहाद् विविक्तम् आत्मानम् अभ्यस्यंस् तद्वासनावासितान्तःकरणो मृतशरीरवत् कुणप इत्य् एवं कामिनीं चिन्तयति। कामुकस् तु कामाभ्यासाहितवासनासहायो देहात्मनोर् विवेकम् अपश्यन् देह एवाहङ्कृतः कामिनीति। श्वानस् तु जात्यनुबन्धिपिशिताशनाभ्यासातिशयाहितवासनासनाथाः पृथुलनितम्बोर् उस्थलप्रस्तनशालिनीं कबलयितुम् अभिलषन्ति कामिनीम् इति वासनाव्यवस्थानुसारिणी संविद्व्यवस्थैकविषया परिव्राजकादीनाम् इति

yat punar uktam -- ekasyām eva pramadātanau kathaṃ parivrājakādīnāṃ kuṇapādipratyayāḥ sadarthā bhaviṣyantīti. tat pariharati -- kuṇapādīti. asyārthaḥ -- nānākāraṃ vastu nānākāram evānubhūyata iti nānupapannam. yas tu kaścid eva vyavasthayā kañcid ākāraṃ pratipadyate na sarvaṃ sarvaḥ, tatra sahakārivāsanāsadasadbhāvo nibandhanam. parivrājakādīnāṃ hi kasyacid eva kācid vāsanā kutaścid abhyāsād hṛdayam anuviṣṭodbhūtā satī kañcid evākāram ekasyām eva pramadātanau darśayati. parivrājako hi dehād viviktam ātmānam abhyasyaṃs tadvāsanāvāsitāntaḥkaraṇo mṛtaśarīravat kuṇapa ity evaṃ kāminīṃ cintayati. kāmukas tu kāmābhyāsāhitavāsanāsahāyo dehātmanor vivekam apaśyan deha evāhaṅkṛtaḥ kāminīti. śvānas tu jātyanubandhipiśitāśanābhyāsātiśayāhitavāsanāsanāthāḥ pṛthulanitambor usthalaprastanaśālinīṃ kabalayitum abhilaṣanti kāminīm iti vāsanāvyavasthānusāriṇī saṃvidvyavasthaikaviṣayā parivrājakādīnām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह -- किम् अपराद्धम् अस्माभिर् वासनानिबन्धनं नीलाद्याकारोपप्लवं विज्ञाने वदद्भिः। भवद्भिर् अपि वासनैवाकारदर्शनहेतुतया वर्णिता। अत आह - २,१८० स्वेति। अयम् अभिप्रायः -- न वासना (ना)मान्या काचित् समनन्तरप्रत्ययरूपेति भणितम् असकृत्, यस्यैव च प्राचीनप्रत्ययजनितस्य संस्कारस्य तेनैव प्रत्ययेनानुकारः सादृश्यं स एव वासनेति चौरिका मन्यन्ते, स च संस्कारो बह्वाकारे वस्तुन्य् एकस्याकारस्याभ्यस्तपूर्वस्य निर्धारणे कारणं भवति इति युक्तम्। न त्व् अननुभूतम् एवाकारम् असन्तं वासना दर्शयतीति साम्प्रतम्। यथा भवन्तो मन्यन्त इत्य् अस्ति महानावयोर् विशेष इति

āha -- kim aparāddham asmābhir vāsanānibandhanaṃ nīlādyākāropaplavaṃ vijñāne vadadbhiḥ. bhavadbhir api vāsanaivākāradarśanahetutayā varṇitā. ata āha - 2,180 sveti. ayam abhiprāyaḥ -- na vāsanā (nā)mānyā kācit samanantarapratyayarūpeti bhaṇitam asakṛt, yasyaiva ca prācīnapratyayajanitasya saṃskārasya tenaiva pratyayenānukāraḥ sādṛśyaṃ sa eva vāsaneti caurikā manyante, sa ca saṃskāro bahvākāre vastuny ekasyākārasyābhyastapūrvasya nirdhāraṇe kāraṇaṃ bhavati iti yuktam. na tv ananubhūtam evākāram asantaṃ vāsanā darśayatīti sāmpratam. yathā bhavanto manyanta ity asti mahānāvayor viśeṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घादिप्रत्ययो ऽप्य् एकगोचरो ऽपेक्षाभेदाद् एव परिहर्तव्य इत्य् आह -- तथेति। दीर्घह्रस्वबोधे भिन्नोपाध्यपेक्षा। घटपार्थिवादिभेदे तु कालाद्यपेक्षा एको ऽपि हि कदाचिद् घट इति तम् अर्थम् बुद्ध्यते कदाचित् पार्थिवो ऽयम् इति। भिन्नकालाद्यपेक्षया बोधवैचित्र्योपपत्तिर् इति

dīrghādipratyayo 'py ekagocaro 'pekṣābhedād eva parihartavya ity āha -- tatheti. dīrghahrasvabodhe bhinnopādhyapekṣā. ghaṭapārthivādibhede tu kālādyapekṣā eko 'pi hi kadācid ghaṭa iti tam artham buddhyate kadācit pārthivo 'yam iti. bhinnakālādyapekṣayā bodhavaicitryopapattir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च, इयम् अपूर्वा युक्तिः यत् किलानेकाकारात्मकं भासते, तस्माद् अनाकारम् एव वस्तु ज्ञानाकार एवायम् इति। एवं हि प्रतीतिभेददर्शनाद् अनेकाकारकल्पनैवाश्रयितुम् उचिता। न त्व् अनाकारकल्पनेत्य् आह -- नेति

api ca, iyam apūrvā yuktiḥ yat kilānekākārātmakaṃ bhāsate, tasmād anākāram eva vastu jñānākāra evāyam iti. evaṃ hi pratītibhedadarśanād anekākārakalpanaivāśrayitum ucitā. na tv anākārakalpanety āha -- neti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत्। सन्त्व् एकस्मिन्न् अप्य् अविरुद्धानेकाकाराः, कथं तु विरुद्धानाम् अनेकेषां सम्भवो ऽत आह -- संवित्तेर् इति। इदम् अनेन विरुध्यत इति संवित्साक्षिकं तद् यत्रैव भवतो विरुद्धाभिमानः तत्र संविद्बलाद् अविरोधम् एव वक्ष्याम इत्य् अभिप्रायः। एतच् चान्वारुह्यवचनम् अपेक्ष्य, भेदात् त्व् अविरोधो दर्शित एवेति। भवेद् अप्य् अनेकाकारदर्शनाद् एकस्यानाकारकल्पना यद्य् एकम् एकाकारम् इत्य् अत्र २,१८१ युक्तिर् भवेत्। ताम् अन्तरेण त्व् इदम् ईश्वराज्ञातुल्यम् एव भाषितं भवेत्। तच् चायुक्तम् इत्य् अभिप्रायेणाह -- एकाकारम् इति

syād etat. santv ekasminn apy aviruddhānekākārāḥ, kathaṃ tu viruddhānām anekeṣāṃ sambhavo 'ta āha -- saṃvitter iti. idam anena virudhyata iti saṃvitsākṣikaṃ tad yatraiva bhavato viruddhābhimānaḥ tatra saṃvidbalād avirodham eva vakṣyāma ity abhiprāyaḥ. etac cānvāruhyavacanam apekṣya, bhedāt tv avirodho darśita eveti. bhaved apy anekākāradarśanād ekasyānākārakalpanā yady ekam ekākāram ity atra 2,181 yuktir bhavet. tām antareṇa tv idam īśvarājñātulyam eva bhāṣitaṃ bhavet. tac cāyuktam ity abhiprāyeṇāha -- ekākāram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविदेकाधीनता हि वस्तूनां व्यवस्थितिः। अतो यद् एव येनात्मना संविदा व्यवस्थाप्यते तत् तेनैव रूपेणाभ्युपेतव्यम् इत्य् आह -- तथा हीति। किञ्चैकत्वे ऽपि वस्तुनो नास्माकम् एकान्तवादः येनैवम् उपालभ्येमहि कथम् एकम् अनेकाकारम् इति। तद् अपि ह्य् एकानेकात्मकम् एवानेकान्तवादिनाम् अस्माकम् इत्य् आह -- न चेति

saṃvidekādhīnatā hi vastūnāṃ vyavasthitiḥ. ato yad eva yenātmanā saṃvidā vyavasthāpyate tat tenaiva rūpeṇābhyupetavyam ity āha -- tathā hīti. kiñcaikatve 'pi vastuno nāsmākam ekāntavādaḥ yenaivam upālabhyemahi katham ekam anekākāram iti. tad api hy ekānekātmakam evānekāntavādinām asmākam ity āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सिद्धं देशकालावस्थोपाधिसद्भावनिमित्तैः प्रत्ययैर् विद्यमाना एव वस्त्वाकारा उद्भवाभिभवात्मकाः पृथग् भेदेन गृह्यन्त इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। देशादयश् चाकारोद्भवाभिभवद्वारेण प्रत्ययानां निमित्तम् इति

ataḥ siddhaṃ deśakālāvasthopādhisadbhāvanimittaiḥ pratyayair vidyamānā eva vastvākārā udbhavābhibhavātmakāḥ pṛthag bhedena gṛhyanta ity upasaṃharati -- tasmād iti. deśādayaś cākārodbhavābhibhavadvāreṇa pratyayānāṃ nimittam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तर्हि युगपद् एव ग्रहीतॄणां घटत्वाद्याकारा निर्भासन्ते तत्र कथम्। न हि त आपेक्षिकाः, स्वाभाविकत्वाभ्युपगमात्। उक्तं च घटत्वपार्थिवद्रव्येति। तत्र कः परिहारः अत आह -- युगपद् इति। यद्य् अप्य् अत्र नौपाधिकत्वान् न चोद्भवाभिभवौ, तथापि नानाकारे वस्तुनि यो यस्य वस्तु(?नि।नः) (?यो) यस्य वस्तुभागस्य शब्दं स्मरति, स तं विकल्प्यामुको ऽयम् इति जानाति नेतर इति व्यवस्थासिद्धिर् इति

ye tarhi yugapad eva grahītṝṇāṃ ghaṭatvādyākārā nirbhāsante tatra katham. na hi ta āpekṣikāḥ, svābhāvikatvābhyupagamāt. uktaṃ ca ghaṭatvapārthivadravyeti. tatra kaḥ parihāraḥ ata āha -- yugapad iti. yady apy atra naupādhikatvān na codbhavābhibhavau, tathāpi nānākāre vastuni yo yasya vastu(?ni/naḥ) (?yo) yasya vastubhāgasya śabdaṃ smarati, sa taṃ vikalpyāmuko 'yam iti jānāti netara iti vyavasthāsiddhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव दृष्टान्तम् आह -- नित्यम् इति। रूपादयो हि घटे नित्यं सन्त २,१८२ एव, तथापि न सर्वे सर्वैर् अनुभूयन्ते ग्राहकाणां चक्षुर् आदीनां विषयव्यवस्थानाद् इति ॥ २२३ । एवं दृष्टान्ते दर्शयित्वा दार्ष्टान्तिके योजयति -- एवम् इति

atraiva dṛṣṭāntam āha -- nityam iti. rūpādayo hi ghaṭe nityaṃ santa 2,182 eva, tathāpi na sarve sarvair anubhūyante grāhakāṇāṃ cakṣur ādīnāṃ viṣayavyavasthānād iti || 223 | evaṃ dṛṣṭānte darśayitvā dārṣṭāntike yojayati -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु बहिर् देशम् अर्थं तावदिन्द्रियाणि न प्राप्नुवन्ति अप्राप्यप्रकाशे नैवानवस्था। अतो न बहिस्सतो ऽर्थस्य कथञ्चिद् अवगतिर् उपपद्यते, अत आह -- तस्माद् इति। अयम् अभिप्रायः -- सिद्धं तावत् प्रतीतिबलाद् बाह्यालम्बनं ज्ञानम् इति, स बाह्यो ऽर्थात्मा प्राप्यैवेन्द्रियैः प्रकाश्यत इत्य् उक्तम्। प्राप्यकारिता चोपपादिता यदि कृतं न निर्वहति कामं, तथापि नानालम्बनं ज्ञानं, सविद्विरोधात्। अप्राप्यकारिणाम् एवेन्द्रियाणां कञ्चित् कार्यवशोन्नीयमानम् अतिशयं वक्ष्यामः, यद्बलेनाप्राप्तम् अपि बाह्यम् अर्थं प्रकाशयन्ति, न पुनः स्वांशालम्बनं ज्ञानम् इति कल्पना प्रमाणवतीति

nanu bahir deśam arthaṃ tāvadindriyāṇi na prāpnuvanti aprāpyaprakāśe naivānavasthā. ato na bahissato 'rthasya kathañcid avagatir upapadyate, ata āha -- tasmād iti. ayam abhiprāyaḥ -- siddhaṃ tāvat pratītibalād bāhyālambanaṃ jñānam iti, sa bāhyo 'rthātmā prāpyaivendriyaiḥ prakāśyata ity uktam. prāpyakāritā copapāditā yadi kṛtaṃ na nirvahati kāmaṃ, tathāpi nānālambanaṃ jñānaṃ, savidvirodhāt. aprāpyakāriṇām evendriyāṇāṃ kañcit kāryavaśonnīyamānam atiśayaṃ vakṣyāmaḥ, yadbalenāprāptam api bāhyam arthaṃ prakāśayanti, na punaḥ svāṃśālambanaṃ jñānam iti kalpanā pramāṇavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अप्य् उक्तं वक्तारश् चापि दृश्यन्ते इति, तत् परिहरति -- वदन्तीति। यद् एतल्लौकिका वदन्ति नीलो ऽयम् अर्थो यतस् तद्रूपा मतिर् उत्पद्यते इति, ते ऽपि न ज्ञानाकारपरिचयपुरस्सरो ऽर्थसम्बोध इति तथा वदन्तीति

yad apy uktaṃ vaktāraś cāpi dṛśyante iti, tat pariharati -- vadantīti. yad etallaukikā vadanti nīlo 'yam artho yatas tadrūpā matir utpadyate iti, te 'pi na jñānākāraparicayapurassaro 'rthasambodha iti tathā vadantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नाम वदन्ति अत आह -- ग्राहकत्वेनेति। विदिते खलु नीले ऽन्येनोत्थापिताशङ्कः स्वयं वा जातविचिकित्सः प्रमाणतथात्वनिश्चयपुरस्सरम् अर्थतथात्वं निश्चिनोति, नेदम् अन्यादृशं हि ज्ञानं नो ऽर्थानां ग्राहकं तद् यथार्थं समर्पयति तथासौ तदुपाधिकत्वात् तस्य। इह च प्रथमं २,१८३ तावज्ज्ञानेन नीलं समर्पितम्। तथैव चाद्ययावदनुवर्तमानं ज्ञानम् अस्ति यन्नीलम् एव प्रकाशते। तस्मान् नीलम् एवेदम् इत्य् उपायतया पश्चाद् अपि ज्ञातं ज्ञानं पुरस्सरीकरोतीति नानेन ज्ञानस्य पूर्वग्रहणम् आपादयितुं शक्यत इति

kathaṃ nāma vadanti ata āha -- grāhakatveneti. vidite khalu nīle 'nyenotthāpitāśaṅkaḥ svayaṃ vā jātavicikitsaḥ pramāṇatathātvaniścayapurassaram arthatathātvaṃ niścinoti, nedam anyādṛśaṃ hi jñānaṃ no 'rthānāṃ grāhakaṃ tad yathārthaṃ samarpayati tathāsau tadupādhikatvāt tasya. iha ca prathamaṃ 2,183 tāvajjñānena nīlaṃ samarpitam. tathaiva cādyayāvadanuvartamānaṃ jñānam asti yannīlam eva prakāśate. tasmān nīlam evedam ity upāyatayā paścād api jñātaṃ jñānaṃ purassarīkarotīti nānena jñānasya pūrvagrahaṇam āpādayituṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् परीक्षिता प्रत्यक्षशक्तिः। निर्णीतं च यथा बाह्य एव प्रवर्तितुं शक्तम् इति। एवं चानुमानस्य प्रत्यक्षबाधे सिद्धे लैङ्गिकं तावद् बाह्यासत्त्वम् अप्राप्तं बाह्यार्थवादिभिः। अतश् च तदभावद्वारिकां ज्ञानानुभवकल्पनाम् अतिक्रम्य तैर् बाह्य एव यत् प्रयत्यते तद् युक्तम् इत्य् आह -- लैङ्गिकेति

evaṃ tāvat parīkṣitā pratyakṣaśaktiḥ. nirṇītaṃ ca yathā bāhya eva pravartituṃ śaktam iti. evaṃ cānumānasya pratyakṣabādhe siddhe laiṅgikaṃ tāvad bāhyāsattvam aprāptaṃ bāhyārthavādibhiḥ. ataś ca tadabhāvadvārikāṃ jñānānubhavakalpanām atikramya tair bāhya eva yat prayatyate tad yuktam ity āha -- laiṅgiketi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- बहिस्सन्तम् एवार्थं लौकिका बुध्यन्ते, परीक्षकास् तु युक्तितो ऽवस्थापयितुम् अशक्नुवन्तः स्वांशालम्बनत्वं संविदां प्रतिपद्यन्ते अत आह -- यथेति। अयम् अर्थः -- यथा तस्यार्थस्य लोके बुद्धिर् उत्पद्यते, परीक्षकैर् अपि तथैव वाच्यम्। अयथार्थं ज्ञानं हि वदन्तो न परीक्षका एव भवेयुः। इदं तु परीक्षकाणां तत्त्वं यत् प्रमाणशरणत्वम्, असति तस्मिंस् तत्त्वहानिर् एव तेषाम् इति। लौकिकाश् च नान्तराकारवद् बाह्यं वस्तु बुध्यन्त इति। प्रतीतिम् एवानु(?सा।स्मा)रयति -- न यादृग् इति। अन्तराकारो यादृग् अवगम्यते न तादृशो बाह्यार्थः स ह्य् अयम् इदम् इति पररूपेण निरूप्यत इत्य् उक्तम्। अन्तराकारस्य त्व् अहम् इति निरूपणं भवेद् अस्माकम् इवात्मन इति

syād etat -- bahissantam evārthaṃ laukikā budhyante, parīkṣakās tu yuktito 'vasthāpayitum aśaknuvantaḥ svāṃśālambanatvaṃ saṃvidāṃ pratipadyante ata āha -- yatheti. ayam arthaḥ -- yathā tasyārthasya loke buddhir utpadyate, parīkṣakair api tathaiva vācyam. ayathārthaṃ jñānaṃ hi vadanto na parīkṣakā eva bhaveyuḥ. idaṃ tu parīkṣakāṇāṃ tattvaṃ yat pramāṇaśaraṇatvam, asati tasmiṃs tattvahānir eva teṣām iti. laukikāś ca nāntarākāravad bāhyaṃ vastu budhyanta iti. pratītim evānu(?sā/smā)rayati -- na yādṛg iti. antarākāro yādṛg avagamyate na tādṛśo bāhyārthaḥ sa hy ayam idam iti pararūpeṇa nirūpyata ity uktam. antarākārasya tv aham iti nirūpaṇaṃ bhaved asmākam ivātmana iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यं ननूत्पद्यमानैवासौ ज्ञायते ज्ञापयति चार्थान्तरं प्रदीपवद् इति यद्य् उच्येतेत्य् एवमादि, तदाक्षिपति -- उत्पद्येति। अयम् अभिप्रायः - २,१८४ तद् बाह्यापलापवादिना वक्तव्यं यत् तदभावानुगुणम्, इह चोत्पद्यमानाया बुद्धेर् अर्थस्य च ग्रहणम् आचक्षणो नार्थाभावं दर्शयतीति नेदं पूर्वपक्षवादिनो वक्तुम् उचितम् इति। स्याद् एतत्। नेदं पूर्वपक्षानुगुणतयोच्यते, किन् त्व् इदम् अर्थान्तरभूतम् अपरम् एव बुद्धावागतं सिद्धान्तिनो ऽसम्मतम् इत्य् एतावतैवोच्यते सिद्धान्तान्तरम् अस्य दूषयितुम् अत आह -- कथम् इति। पूर्वपक्षानौपयिकम् अर्थान्तरं ब्रुवाणस्य सिद्धान्तान्तरदूषणं निग्रहस्थानम् इति भावः

atra bhāṣyaṃ nanūtpadyamānaivāsau jñāyate jñāpayati cārthāntaraṃ pradīpavad iti yady ucyetety evamādi, tadākṣipati -- utpadyeti. ayam abhiprāyaḥ - 2,184 tad bāhyāpalāpavādinā vaktavyaṃ yat tadabhāvānuguṇam, iha cotpadyamānāyā buddher arthasya ca grahaṇam ācakṣaṇo nārthābhāvaṃ darśayatīti nedaṃ pūrvapakṣavādino vaktum ucitam iti. syād etat. nedaṃ pūrvapakṣānuguṇatayocyate, kin tv idam arthāntarabhūtam aparam eva buddhāvāgataṃ siddhāntino 'sammatam ity etāvataivocyate siddhāntāntaram asya dūṣayitum ata āha -- katham iti. pūrvapakṣānaupayikam arthāntaraṃ bruvāṇasya siddhāntāntaradūṣaṇaṃ nigrahasthānam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आक्षिप्य समादधाति -- बाह्येति। इदम् अनेन ग्रन्थेन बाह्यार्थवादिनं पूर्वपक्षवादी मीमांसकं ब्रूते -- किं भवान् बाह्यार्थग्रहणसमये ज्ञानस्य प्रतिबन्धाभावं नेच्छति येनार्थाकारो ऽयम् इति ब्रवीति। कथं ह्य् अप्रतिबन्धस्याग्रहणं भविष्यति। कथं चानाकारस्य ग्रहणम्। अतो ज्ञानाकारकल्पनैव साधीयसीत्य् अभिप्रायः

evam ākṣipya samādadhāti -- bāhyeti. idam anena granthena bāhyārthavādinaṃ pūrvapakṣavādī mīmāṃsakaṃ brūte -- kiṃ bhavān bāhyārthagrahaṇasamaye jñānasya pratibandhābhāvaṃ necchati yenārthākāro 'yam iti bravīti. kathaṃ hy apratibandhasyāgrahaṇaṃ bhaviṣyati. kathaṃ cānākārasya grahaṇam. ato jñānākārakalpanaiva sādhīyasīty abhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्तरं भाष्यं तन् न। न ह्य् अज्ञाते ऽर्थे कश्चिद् बुद्धिम् उपलभते। ज्ञाते त्व् अनुमानाद् अवगच्छतीत्यादि। तस्याम् अभिप्रायम् आह -- उत्तरम् इति। अस्यार्थः -- विदितपूर्वपक्षवाद्यभिप्रायः सिद्धान्तवादी वदति। सत्यम् उत्पत्तौ बुद्धेर् अप्रतिबन्धः, ग्राहकाभावात् तु तदानीम् अग्रहणं, तदभावश् च तत्कारणस्य लिङ्गस्य ज्ञाततादिपदास्पदस्याभावाद् इति। अन्यथोत्पद्यमानैवेत्यादिभाष्याभिप्रायम् आह -- अन्येति। अन्यतर्केषु स्थित्वेदं भाष्यकारेणोच्यते उत्पद्यमानैवेत्यादि। एतद् उक्तं भवति -- बाह्यार्थवाद्येकदेशिमतोपन्यासो ऽयं भाष्यकारेण कृतस् तन्निराकरणार्थम् इति

atrottaraṃ bhāṣyaṃ tan na. na hy ajñāte 'rthe kaścid buddhim upalabhate. jñāte tv anumānād avagacchatītyādi. tasyām abhiprāyam āha -- uttaram iti. asyārthaḥ -- viditapūrvapakṣavādyabhiprāyaḥ siddhāntavādī vadati. satyam utpattau buddher apratibandhaḥ, grāhakābhāvāt tu tadānīm agrahaṇaṃ, tadabhāvaś ca tatkāraṇasya liṅgasya jñātatādipadāspadasyābhāvād iti. anyathotpadyamānaivetyādibhāṣyābhiprāyam āha -- anyeti. anyatarkeṣu sthitvedaṃ bhāṣyakāreṇocyate utpadyamānaivetyādi. etad uktaṃ bhavati -- bāhyārthavādyekadeśimatopanyāso 'yaṃ bhāṣyakāreṇa kṛtas tannirākaraṇārtham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशिमतम् एवोपन्यस्यति -- ते(ष्व् इति।) तर्कान्तरेष्व् अर्थज्ञानकाल एव ज्ञानम् अवगम्यत इतीष्यते। एवं हि मन्यन्ते स्वप्रकाशम् एव विज्ञानम् २,१८५ आत्मानं विषयं च व्यवस्थापयतीति। एतच् चास्माभिः प्राग् एव प्रपञ्चितम् इति। यद्य् एवं किम् अस्य निराकरणे प्रयोजनम्। एवम् अपि द्वैतं सिध्यत्य् एवात आह -- तथेति। यदि हि समसमयम् उभयम् उपलभ्यत इत्य् आश्रीयते, ततो बुद्धेर् अनाकाराया बोद्धुम् अशक्यत्वाद् एकाकारोपलम्भाच् च एकम् एव साकारं भवेत् सहोपलम्भनियमाच् चाभेदः परोक्तो नापाकर्तुं शक्यते। तत्रार्थनाश एवापद्येत। न ह्य् अभ्युपगममात्रेणार्थः सिध्यतीत्य् एतन् मतनिराकरणं भाष्यकारेणोपदिश्यत इति

ekadeśimatam evopanyasyati -- te(ṣv iti.) tarkāntareṣv arthajñānakāla eva jñānam avagamyata itīṣyate. evaṃ hi manyante svaprakāśam eva vijñānam 2,185 ātmānaṃ viṣayaṃ ca vyavasthāpayatīti. etac cāsmābhiḥ prāg eva prapañcitam iti. yady evaṃ kim asya nirākaraṇe prayojanam. evam api dvaitaṃ sidhyaty evāta āha -- tatheti. yadi hi samasamayam ubhayam upalabhyata ity āśrīyate, tato buddher anākārāyā boddhum aśakyatvād ekākāropalambhāc ca ekam eva sākāraṃ bhavet sahopalambhaniyamāc cābhedaḥ parokto nāpākartuṃ śakyate. tatrārthanāśa evāpadyeta. na hy abhyupagamamātreṇārthaḥ sidhyatīty etan matanirākaraṇaṃ bhāṣyakāreṇopadiśyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि -- ननूत्पन्नायाम् एव बुद्धाव् अर्थो ज्ञात इत्य् उच्यते नानुत्पन्नायाम्। अतः पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते पश्चाद् ज्ञातो ऽर्थ इति भाष्यं, तदाक्षिपति -- नन्व् इतीति। परिचोदना हि नामानिष्टापादनेन भवति। न चेदम् अनिष्टं मीमांसकस्य यद् उत्पन्नायां बुद्धाव् अर्थो ज्ञात इति। तस्माद् अनुपपन्ना परिचोदनेति। पूर्वं बुद्धिर् भवति पश्चाद् ज्ञातो ऽर्थ इति च पौर्वापर्याभिधानं पूर्वोक्तेन युगपदुपलम्भेन विरुध्यते इत्य् आह -- पौर्वापर्येति। उत्पद्यमानैवासाव् इत्यादिना भाष्येण युगपद् ज्ञानार्थयोर् उपलम्भो ऽभिहितः। तत् कथम् इदानीं पौर्वापर्यम् अभिधीयते इति

aparam api -- nanūtpannāyām eva buddhāv artho jñāta ity ucyate nānutpannāyām. ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate paścād jñāto 'rtha iti bhāṣyaṃ, tadākṣipati -- nanv itīti. paricodanā hi nāmāniṣṭāpādanena bhavati. na cedam aniṣṭaṃ mīmāṃsakasya yad utpannāyāṃ buddhāv artho jñāta iti. tasmād anupapannā paricodaneti. pūrvaṃ buddhir bhavati paścād jñāto 'rtha iti ca paurvāparyābhidhānaṃ pūrvoktena yugapadupalambhena virudhyate ity āha -- paurvāparyeti. utpadyamānaivāsāv ityādinā bhāṣyeṇa yugapad jñānārthayor upalambho 'bhihitaḥ. tat katham idānīṃ paurvāparyam abhidhīyate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते -- पूर्वम् उत्पद्यमानैव बुद्धिर् ज्ञायते ज्ञापयति चार्थम् इत्य् उक्तम्, इह च बुद्ध्युत्पत्तिसमये ऽर्थो ज्ञायते इत्य् उच्यते। उत्पन्नायां त्व् असौ ज्ञातः सहैव ज्ञानेनातिक्रान्त इति यावत्। क्षणिकत्वेन हि धर्मेणासौ युक्तः कथम् अद्य यावदवस्था(?प्य।स्य)ते। अयं चार्थो ज्ञात इति निष्ठार्थभूतकालाश्रयणेन भाष्यकारेणोक्तः। अतो न कश्चित् पूर्वापरविरोध इति, तथाप्य् उक्तस्यार्थस्य पुनर्वचनम् अनर्थकं भवेत्। एवम् अपि प्रकारान्तरेण स एवार्थज्ञानयोर् २,१८६ युगपदुपलम्भो ऽभिधीयते। स चोक्त एव। न चास्य प्रकारान्तरवचनस्य स्वरूपेण कश्चिद् उपयोगः तद् एतद् आह -- क्षणिकत्वेनेति

yadi tūcyate -- pūrvam utpadyamānaiva buddhir jñāyate jñāpayati cārtham ity uktam, iha ca buddhyutpattisamaye 'rtho jñāyate ity ucyate. utpannāyāṃ tv asau jñātaḥ sahaiva jñānenātikrānta iti yāvat. kṣaṇikatvena hi dharmeṇāsau yuktaḥ katham adya yāvadavasthā(?pya/sya)te. ayaṃ cārtho jñāta iti niṣṭhārthabhūtakālāśrayaṇena bhāṣyakāreṇoktaḥ. ato na kaścit pūrvāparavirodha iti, tathāpy uktasyārthasya punarvacanam anarthakaṃ bhavet. evam api prakārāntareṇa sa evārthajñānayor 2,186 yugapadupalambho 'bhidhīyate. sa cokta eva. na cāsya prakārāntaravacanasya svarūpeṇa kaścid upayogaḥ tad etad āha -- kṣaṇikatveneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आक्षिप्य समादधाति -- अत्रापीति। अयम् अर्थः -- यथोत्पद्यमानैवासाव् इत्य् अत्र न पूर्वपक्षिणा स्वसिद्धान्तस्थित्या पूर्वपक्षितम्, एवम् इहापि न बौद्धः स्वसिद्धान्तम् उक्तवान् यदुत्पन्नायां बुद्धाव् अर्थस्य ज्ञातताम् आह। एवं हि परमतम् एवाभ्युपगतं भवेद् इति। केनाभिप्रायेण तर्हीदम् उक्तम् अत आह -- वाक्याद् इति। अयम् अर्थः -- यदा परेण सिद्धान्तिना इदम् उक्तं न पूर्वं बुद्धिर् ज्ञायत इति, तदास्य तद्वाक्यश्राविणो भ्रान्तिर् जाता यद् अयं सिद्धान्ती बुद्धेः पूर्वं ज्ञानं प्रतिषेधति, तद् अस्य मन्ये बुद्ध्युत्पत्तिर् अपि न प्रागनुमता। न हि भवति स्वप्रकाशं सूत्पन्नम् अपि न गृह्यते। तद् एवं परस्य सिद्धान्तिनो वाक्याज् जातविभ्रमः सिद्धान्तिमतम् एवान्यथा बुद्ध्वा ननूत्पन्नायां बुद्धाव् इतीदृशं पृच्छति स्म। श्रुतं मया प्राग् वो मीमांसकानां बुद्ध्युत्पत्तिः सम्मता। तत् किम् इत्य् एवं यन् न प्राग् बुद्धम् इति

evam ākṣipya samādadhāti -- atrāpīti. ayam arthaḥ -- yathotpadyamānaivāsāv ity atra na pūrvapakṣiṇā svasiddhāntasthityā pūrvapakṣitam, evam ihāpi na bauddhaḥ svasiddhāntam uktavān yadutpannāyāṃ buddhāv arthasya jñātatām āha. evaṃ hi paramatam evābhyupagataṃ bhaved iti. kenābhiprāyeṇa tarhīdam uktam ata āha -- vākyād iti. ayam arthaḥ -- yadā pareṇa siddhāntinā idam uktaṃ na pūrvaṃ buddhir jñāyata iti, tadāsya tadvākyaśrāviṇo bhrāntir jātā yad ayaṃ siddhāntī buddheḥ pūrvaṃ jñānaṃ pratiṣedhati, tad asya manye buddhyutpattir api na prāganumatā. na hi bhavati svaprakāśaṃ sūtpannam api na gṛhyate. tad evaṃ parasya siddhāntino vākyāj jātavibhramaḥ siddhāntimatam evānyathā buddhvā nanūtpannāyāṃ buddhāv itīdṛśaṃ pṛcchati sma. śrutaṃ mayā prāg vo mīmāṃsakānāṃ buddhyutpattiḥ sammatā. tat kim ity evaṃ yan na prāg buddham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपक्षवाद्यभिप्रायम् एव विवृणोति -- सहेत्य् अदर्शनमन्तेन। इयं किलास्य बौद्धस्य मृष्टाशा सहैव ज्ञानस्योत्पत्त्युपलम्भौ, उत्पन्नानुपलब्धस्यासम्भावनीयत्वात्। तद् इहैतावद् एव विमतिपदं किं नो बुद्धेर् उत्पत्त्युपलम्भाव् अर्थवित्तेः प्रागूर्ध्वं वा आहोस्वित् सहैवार्थवित्त्येति। एष च मीमांसकः पश्चादर्थवित्तेर् ज्ञानस्यावबोधम् आह। तन् नूनम् एतस्य ज्ञानं पश्चाद् एवोत्पद्यते। कथम् अपरथा प्रकाशस्वभावस्याग्रहणम्। तद् एनम् इतः पक्षाभासाद् व्यावर्तयामीति प्राक् तावदुत्पत्तेर् अपकर्षणं करोति। न हीदं शक्यते वक्तुं २,१८७ यदनुत्पन्नायाम् एव बुद्धाव् अर्थो ज्ञातो भवतीति, अतिप्रसङ्गात्। एवं च प्रागुत्पन्नस्य तदैव संवित्तिर् इति सुसाधम् एव। प्राग् च तत्संवित्तौ सिद्धायां ध्रुवम् आपन्नं बाह्याभ्यन्तराभिमतयोस् तत्त्वयोर् विवेकादर्शनम्। अर्थ एव हि प्राग् बुद्धेः साकारे तत्सामर्थ्याद् अनाकारा संवित्तिः। अतो विविक्ताकारता सिध्यति। इतरथा त्व् आकारविवेकस्यानुपलब्धत्वाद् अद्वैतं सिद्धम् एवेति। युगपद्ग्रहणपरिचोदनाप्य् एवम् अभिप्राया शक्या वर्णयितुम् इत्य् आह -- तस्माद् इति

pūrvapakṣavādyabhiprāyam eva vivṛṇoti -- sahety adarśanamantena. iyaṃ kilāsya bauddhasya mṛṣṭāśā sahaiva jñānasyotpattyupalambhau, utpannānupalabdhasyāsambhāvanīyatvāt. tad ihaitāvad eva vimatipadaṃ kiṃ no buddher utpattyupalambhāv arthavitteḥ prāgūrdhvaṃ vā āhosvit sahaivārthavittyeti. eṣa ca mīmāṃsakaḥ paścādarthavitter jñānasyāvabodham āha. tan nūnam etasya jñānaṃ paścād evotpadyate. katham aparathā prakāśasvabhāvasyāgrahaṇam. tad enam itaḥ pakṣābhāsād vyāvartayāmīti prāk tāvadutpatter apakarṣaṇaṃ karoti. na hīdaṃ śakyate vaktuṃ 2,187 yadanutpannāyām eva buddhāv artho jñāto bhavatīti, atiprasaṅgāt. evaṃ ca prāgutpannasya tadaiva saṃvittir iti susādham eva. prāg ca tatsaṃvittau siddhāyāṃ dhruvam āpannaṃ bāhyābhyantarābhimatayos tattvayor vivekādarśanam. artha eva hi prāg buddheḥ sākāre tatsāmarthyād anākārā saṃvittiḥ. ato viviktākāratā sidhyati. itarathā tv ākāravivekasyānupalabdhatvād advaitaṃ siddham eveti. yugapadgrahaṇaparicodanāpy evam abhiprāyā śakyā varṇayitum ity āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव विवृणोति -- युगपद् इति। ज्ञानेन सह युगपद् गृह्यमाणे ऽप्य् अर्थे नार्थस्याकारो लक्ष्यते। उक्तं हि नाकारविवेको लक्ष्यते इति। अपि चैवं सहोपलम्भनियमो बौद्धस्यानिवारितप्रसरो ज्ञानाद् भिन्नं साकारम् अर्थं निराकरोतीत्य् उक्तम् एवेति। यत एव प्राक् समकालं वा ज्ञानानुभवे ऽर्थनाशो भवति, तस्माद् अर्थसंविद एव प्राग्भाविता भाष्यकारेण सिद्धान्तावसरे यत्नेन साध्यत इत्य् आह -- तस्माद् इति

etad eva vivṛṇoti -- yugapad iti. jñānena saha yugapad gṛhyamāṇe 'py arthe nārthasyākāro lakṣyate. uktaṃ hi nākāraviveko lakṣyate iti. api caivaṃ sahopalambhaniyamo bauddhasyānivāritaprasaro jñānād bhinnaṃ sākāram arthaṃ nirākarotīty uktam eveti. yata eva prāk samakālaṃ vā jñānānubhave 'rthanāśo bhavati, tasmād arthasaṃvida eva prāgbhāvitā bhāṣyakāreṇa siddhāntāvasare yatnena sādhyata ity āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् ननूत्पन्नायाम् इत्यादिभाष्याक्षेपपरिहारौ वर्णितौ। अयम् अपरो ऽस्योत्तरग्रन्थः -- सत्यम्। पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते न पूर्वं ज्ञायते। भवति हि कदाचिद् एतद् यज्ज्ञातो ऽर्थः सन्नज्ञात इत्य् उच्यते इति। तस्य यथाश्रुतगृहीतस्य तावदर्थम् आह -- यस् त्व् इति। यो ऽस्याः परिचोदनायाः सिद्धान्तग्रन्थः स प्राग् एव निरूपितः केवलग्राहकग्रहणप्रतिपादनावसरे। एवं हि तत्रोक्तं - न पूर्वं ज्ञायते बुद्धिर् इत्य् अत्रैतद् वदिष्यते । ग्राहकस्यैव संवित्तिर् लक्ष्यते ग्रहणे क्वचित् ॥ २,१८८ इति। तद् इदम् उक्तं भवति हि कदाचिद् एतद् यद् ज्ञातो ऽर्थः सन्नज्ञात इत्य् उच्यत इति। अर्थाकारविविक्तं ज्ञानमात्रम् एव स्मर्यत इति यावत्। उक्तं च न स्मरामीति। एवम् उक्तार्थं भाष्यम् आक्षिपति -- न त्व् एतद् इति सार्धेन। सत्यम्। पूर्वं बुद्धिर् उत्पद्यते न तु पूर्वं ज्ञायते इति प्रतिज्ञायाम् अयं हेतुर् उक्तः यत् किल ज्ञातो ऽप्य् अर्थः कदाचिद् अज्ञातवन् न स्मर्यते, तस्मान् न पूर्वं बुद्धिर् ज्ञायते इति। इदं च बालप्रलपितप्रायम्। किं खल्व् अत्र केन सम्बध्यते यज्ज्ञातो न स्मर्यते तत्र पूर्वं बुद्धिर् न ज्ञायत इति, तस्मान् न तावद् एतस्यां प्रतिज्ञायां साक्षात् साधनम् इति

evaṃ tāvad nanūtpannāyām ityādibhāṣyākṣepaparihārau varṇitau. ayam aparo 'syottaragranthaḥ -- satyam. pūrvaṃ buddhir utpadyate na pūrvaṃ jñāyate. bhavati hi kadācid etad yajjñāto 'rthaḥ sannajñāta ity ucyate iti. tasya yathāśrutagṛhītasya tāvadartham āha -- yas tv iti. yo 'syāḥ paricodanāyāḥ siddhāntagranthaḥ sa prāg eva nirūpitaḥ kevalagrāhakagrahaṇapratipādanāvasare. evaṃ hi tatroktaṃ - na pūrvaṃ jñāyate buddhir ity atraitad vadiṣyate | grāhakasyaiva saṃvittir lakṣyate grahaṇe kvacit || 2,188 iti. tad idam uktaṃ bhavati hi kadācid etad yad jñāto 'rthaḥ sannajñāta ity ucyata iti. arthākāraviviktaṃ jñānamātram eva smaryata iti yāvat. uktaṃ ca na smarāmīti. evam uktārthaṃ bhāṣyam ākṣipati -- na tv etad iti sārdhena. satyam. pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyate iti pratijñāyām ayaṃ hetur uktaḥ yat kila jñāto 'py arthaḥ kadācid ajñātavan na smaryate, tasmān na pūrvaṃ buddhir jñāyate iti. idaṃ ca bālapralapitaprāyam. kiṃ khalv atra kena sambadhyate yajjñāto na smaryate tatra pūrvaṃ buddhir na jñāyata iti, tasmān na tāvad etasyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् किं हेयम् एवेदं भाष्यं, नेत्य् आह -- अत इति। सत्यम्। नेदम् अस्यां प्रतिज्ञायां साक्षात् साधनं, किन् त्व् अनेन ग्रन्थेन फलद्वारेण प्रतिज्ञानिराकरणम् उक्तम्। पूर्वपक्षवादिनाप्य् अत्र ज्ञानस्य पूर्वोपलब्ध्या बुद्ध्याकारो वाञ्छितः। तद् अनेन निराक्रियते। यदि बुद्धिः साकारा भवेत् सा तर्हि तथैव स्मर्येत। न चैवं केषुचिद् अवसरेषु, केवलग्राहकस्मरणात्। अतः किं मुधा मुग्धैः प्रागुपलब्धौ प्रसय्स्यते। एवम् अपि हि धीरनाकारैव यद् असाव् आकारवियुक्ता स्मर्यते न पूर्वं ज्ञायत इति। किम् उक्तं भवति। नानेन प्रकारेण सिसाधयिषितं बुद्धेः साकारत्वं सिध्यति, अनाकारस्मरणात् कदाचिद् इति

tat kiṃ heyam evedaṃ bhāṣyaṃ, nety āha -- ata iti. satyam. nedam asyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanaṃ, kin tv anena granthena phaladvāreṇa pratijñānirākaraṇam uktam. pūrvapakṣavādināpy atra jñānasya pūrvopalabdhyā buddhyākāro vāñchitaḥ. tad anena nirākriyate. yadi buddhiḥ sākārā bhavet sā tarhi tathaiva smaryeta. na caivaṃ keṣucid avasareṣu, kevalagrāhakasmaraṇāt. ataḥ kiṃ mudhā mugdhaiḥ prāgupalabdhau prasaysyate. evam api hi dhīranākāraiva yad asāv ākāraviyuktā smaryate na pūrvaṃ jñāyata iti. kim uktaṃ bhavati. nānena prakāreṇa sisādhayiṣitaṃ buddheḥ sākāratvaṃ sidhyati, anākārasmaraṇāt kadācid iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरं भाष्यम् अपि च कामम् एक(रूप)त्वे बुद्धेर् एवाभावो न त्व् अर्थस्य प्रत्यक्षयेति। तद् अयुक्तम्। कथं हि द्वैतसिद्धान्ती ज्ञानापलापम् आह। एवम् अपि हि न तस्य पक्षः सिध्यति। न चासति ज्ञाने निष्प्रमाणिका अर्थसिद्धिर् अवसातुं शक्यते। अतो व्याख्येयम् एतद् अत आह -- कामम् इति। नात्र बुद्ध्यभावे तात्पर्यं, किन् तु नासत्य् अर्थे बुद्धिः सिध्यतीत्य् एवं परम् इदम्। वरम् एकरूपत्वे बुद्धिर् अपह्नुता यद् असौ प्रत्यक्षार्थसामर्थ्यसमधिगम्या। यदधीना बुद्धिर् न तस्यैव प्रत्यक्षसिद्धस्यार्थस्य तामादायाभाववर्णनम् इति। अपरम् अपि न चार्थव्यपदेशम् अन्तरेण बुद्धेः रूपोपलम्भनम्। तस्मान् नाव्यपदेश्या बुद्धिः। अव्यपदेश्यं च नः प्रत्यक्षं तस्माद् अप्रत्यक्षा बुद्धिर् इति भाष्यम्। तद् व्याचष्टे -- न चेति। बुद्धयो हि नार्थरूपाद् विना निरूप्यन्ते। न हि जातु नीलरूपाद् इयं नामेति विविच्य बुद्धिर् उपलभ्यते। अर्थाकारेणैव तु नीलादिना व्यपदिश्यते नीलज्ञानं पीतज्ञानम् इति। एवञ् च नित्यपररूपनिरूप्या बुद्धिः कथं प्रत्यक्षप्रमेयं भविष्यतीति। न हि मृगजलज्ञाने ऊषरं जलत्वेन ज्ञायमानं प्रत्यक्षप्रमेयम् इष्यते, भ्रान्तिविषयत्वात्। तस्याश् चाप्रत्यक्षत्वात्। अर्थस् तु नित्यं स्वरूपेण संवेद्यमानः प्रत्यक्ष इति युक्तम् अव्यपदेश्यं च नः प्रत्यक्षम् इति पररूपाव्यपदेश्यम् इति भाष्यार्थ इति

atrāparaṃ bhāṣyam api ca kāmam eka(rūpa)tve buddher evābhāvo na tv arthasya pratyakṣayeti. tad ayuktam. kathaṃ hi dvaitasiddhāntī jñānāpalāpam āha. evam api hi na tasya pakṣaḥ sidhyati. na cāsati jñāne niṣpramāṇikā arthasiddhir avasātuṃ śakyate. ato vyākhyeyam etad ata āha -- kāmam iti. nātra buddhyabhāve tātparyaṃ, kin tu nāsaty arthe buddhiḥ sidhyatīty evaṃ param idam. varam ekarūpatve buddhir apahnutā yad asau pratyakṣārthasāmarthyasamadhigamyā. yadadhīnā buddhir na tasyaiva pratyakṣasiddhasyārthasya tāmādāyābhāvavarṇanam iti. aparam api na cārthavyapadeśam antareṇa buddheḥ rūpopalambhanam. tasmān nāvyapadeśyā buddhiḥ. avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣaṃ tasmād apratyakṣā buddhir iti bhāṣyam. tad vyācaṣṭe -- na ceti. buddhayo hi nārtharūpād vinā nirūpyante. na hi jātu nīlarūpād iyaṃ nāmeti vivicya buddhir upalabhyate. arthākāreṇaiva tu nīlādinā vyapadiśyate nīlajñānaṃ pītajñānam iti. evañ ca nityapararūpanirūpyā buddhiḥ kathaṃ pratyakṣaprameyaṃ bhaviṣyatīti. na hi mṛgajalajñāne ūṣaraṃ jalatvena jñāyamānaṃ pratyakṣaprameyam iṣyate, bhrāntiviṣayatvāt. tasyāś cāpratyakṣatvāt. arthas tu nityaṃ svarūpeṇa saṃvedyamānaḥ pratyakṣa iti yuktam avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣam iti pararūpāvyapadeśyam iti bhāṣyārtha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् सतापि पररूपेण निरूप्यमाणं न प्रत्यक्षम् इत्य् उक्तम्। त्वन्मते चायम् अपरो दोषः, यदसद्ग्राह्यानुसारेणैव तद् ज्ञानं संवेद्यते, स्वभावस्वच्छत्वात् ज्ञानस्य, नीलाद्याकारेण ग्राह्यता वासनोपप्लवात् कल्पितैव यतस् तद् एतद् आह -- असद् इत्य् उपप्लवादन्तेन। अतो न कथञ्चिज्ज्ञानम् एव प्रत्यक्षप्रमेयं पारमार्थिकं वक्तुं शक्यत इत्य् आह -- तेनेति

evaṃ tāvat satāpi pararūpeṇa nirūpyamāṇaṃ na pratyakṣam ity uktam. tvanmate cāyam aparo doṣaḥ, yadasadgrāhyānusāreṇaiva tad jñānaṃ saṃvedyate, svabhāvasvacchatvāt jñānasya, nīlādyākāreṇa grāhyatā vāsanopaplavāt kalpitaiva yatas tad etad āha -- asad ity upaplavādantena. ato na kathañcijjñānam eva pratyakṣaprameyaṃ pāramārthikaṃ vaktuṃ śakyata ity āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापरम् अपि च, नियतनिमित्तस् तन्तुष्व् एवोपादीयमानेषु पटप्रत्ययः इतरथा तन्तूपादाने ऽपि कदाचिद् घटबुद्धिर् अविकलेन्द्रियस्य स्याद् इति भाष्यं, तदाक्षिपति -- निमित्तेति। यद् एतन् निमित्तानां तन्त्वादीनां नियतत्वं कार्येषु २,१९० किञ्चिद् एव निमित्तं किञ्चिद् एव कार्यम् उपजनयति नापरम् इति, तदुभयोर् अपि ज्ञानबाह्यार्थवादिनोः समानम्, उभयोर् अपि निजशक्त्यनुसारित्वात् कार्यसिद्धेः। निजयैव हि शक्त्या किञ्चिद् विज्ञानं तन्त्वाद्याकारं किञ्चिद् एव तु पटाद्याकारं ज्ञानं जनयति तन्तव इव पटम्। न चात्रान्यतरः शक्यो ऽनुयोक्तुम् इति भावः

atrāparam api ca, niyatanimittas tantuṣv evopādīyamāneṣu paṭapratyayaḥ itarathā tantūpādāne 'pi kadācid ghaṭabuddhir avikalendriyasya syād iti bhāṣyaṃ, tadākṣipati -- nimitteti. yad etan nimittānāṃ tantvādīnāṃ niyatatvaṃ kāryeṣu 2,190 kiñcid eva nimittaṃ kiñcid eva kāryam upajanayati nāparam iti, tadubhayor api jñānabāhyārthavādinoḥ samānam, ubhayor api nijaśaktyanusāritvāt kāryasiddheḥ. nijayaiva hi śaktyā kiñcid vijñānaṃ tantvādyākāraṃ kiñcid eva tu paṭādyākāraṃ jñānaṃ janayati tantava iva paṭam. na cātrānyataraḥ śakyo 'nuyoktum iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यताम् एवानुयोगस्य विवृणोति -- तन्त्वर्थैर् इति द्वयेन। निगदव्याख्यानौ ग्रन्थाव् इति

tulyatām evānuyogasya vivṛṇoti -- tantvarthair iti dvayena. nigadavyākhyānau granthāv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु सामर्थ्यनियमम् आश्रित्यार्थानां तन्त्वादीनां कार्यव्यवस्थोच्यत इति, तज्ज्ञानानाम् अपि ज्ञानान्तरारम्भे न दण्डवारितम् इत्य् आह -- अर्थेति

yadi tu sāmarthyaniyamam āśrityārthānāṃ tantvādīnāṃ kāryavyavasthocyata iti, tajjñānānām api jñānāntarārambhe na daṇḍavāritam ity āha -- artheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो दोषपरिहारसाम्ये नान्यतरः शक्यो ऽनुयोक्तुम् इत्य् आह -- तस्माद् इति

ato doṣaparihārasāmye nānyataraḥ śakyo 'nuyoktum ity āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परिहारम् आह -- देशेति। अयम् अभिप्रायः -- यद् अपि यस्य कारणं तद् अपि कदाचिद् एव कार्यम् आरभमाणं दृष्टं न सर्वदा बीजम् इवाङ्कुरम्। न हि तत् कुसूलाधिकरणम् अङ्कुरम् आरभते, किन् तु देशविशेषं क्षेत्रादिं कालविशेषं च ग्रीष्मादिं निमित्तविशेषम् उदकादिम् आसाद्य कदाचिद् एव देशादिव्यङ्ग्यत्वात् २,१९१ कारणशक्तीनाम्। नैतद् ज्ञानवादिनां सम्भवतीति वक्ष्यते। अतः कस्यहेतोर् उत्पन्नमृत्पिण्डविज्ञानस्यापि कदाचिद् एव घटप्रत्ययो न सर्वदा। कस्माच् चोत्पन्नव्रीहिबीजपरिचयस्यापि ज्ञातुर् भाव्यङ्कुराकारपरिचयः। न हि तत्र दण्डोदकादि किञ्चिद् अस्ति कारणशक्तीनां व्यञ्जकं, यदपेक्षया कारणानि विलम्बन्ते। स्यान् मतं - मा भूवन् बाह्या देशादयः। तज्ज्ञानान्य् एव च कारणानाम् अनुग्राहकाणि भविष्यन्तीति। तन् न, क्षणिकत्वेनानुग्राह्यानुग्राहकयोः साहित्यासम्भवाद् इति

atra parihāram āha -- deśeti. ayam abhiprāyaḥ -- yad api yasya kāraṇaṃ tad api kadācid eva kāryam ārabhamāṇaṃ dṛṣṭaṃ na sarvadā bījam ivāṅkuram. na hi tat kusūlādhikaraṇam aṅkuram ārabhate, kin tu deśaviśeṣaṃ kṣetrādiṃ kālaviśeṣaṃ ca grīṣmādiṃ nimittaviśeṣam udakādim āsādya kadācid eva deśādivyaṅgyatvāt 2,191 kāraṇaśaktīnām. naitad jñānavādināṃ sambhavatīti vakṣyate. ataḥ kasyahetor utpannamṛtpiṇḍavijñānasyāpi kadācid eva ghaṭapratyayo na sarvadā. kasmāc cotpannavrīhibījaparicayasyāpi jñātur bhāvyaṅkurākāraparicayaḥ. na hi tatra daṇḍodakādi kiñcid asti kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakaṃ, yadapekṣayā kāraṇāni vilambante. syān mataṃ - mā bhūvan bāhyā deśādayaḥ. tajjñānāny eva ca kāraṇānām anugrāhakāṇi bhaviṣyantīti. tan na, kṣaṇikatvenānugrāhyānugrāhakayoḥ sāhityāsambhavād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं कारणशक्तीनां व्यञ्जकान्य् अर्थवादिनां सन्ति, शक्तयो ऽपि कार्यार्थापत्तिप्रमाणिकाः प्रतिपटादिकार्यं तन्त्वादीनां व्यवस्थिताः प्रसिद्धा इत्य् आह -- शक्तयो ऽपीति

na kevalaṃ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakāny arthavādināṃ santi, śaktayo 'pi kāryārthāpattipramāṇikāḥ pratipaṭādikāryaṃ tantvādīnāṃ vyavasthitāḥ prasiddhā ity āha -- śaktayo 'pīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतस् तु बौद्धस्य (?ना।न वि)ज्ञानाद् भिन्ना अभिन्ना वा पारमार्थिकी शक्तिर् निरूप्यते येन कार्यारम्भव्यवस्था घटत इत्य् आह -- भवत इति। संवृतिसद्भावम् उत्सृज्येति। संवृत्या यः सद्भावस् तम् उत्सृज्य न पारमार्थिकी शक्तिर् अस्ति। न च संवृतिसत्तया व्यवस्थायाः सिद्धिर् इत्य् उक्तं निरालम्बनवाद इति

bhavatas tu bauddhasya (?nā/na vi)jñānād bhinnā abhinnā vā pāramārthikī śaktir nirūpyate yena kāryārambhavyavasthā ghaṭata ity āha -- bhavata iti. saṃvṛtisadbhāvam utsṛjyeti. saṃvṛtyā yaḥ sadbhāvas tam utsṛjya na pāramārthikī śaktir asti. na ca saṃvṛtisattayā vyavasthāyāḥ siddhir ity uktaṃ nirālambanavāda iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च शक्तिर् इति वासनाम् एव भवन्तो गायन्ति। सा च पूर्वानुभवयोनिर् न तत्सदृशज्ञानान्तरोपजननाद् अन्यत्र समर्थेत्य् अभिप्रायेणाह -- वासनेति। ननु वासनानुसारेणैव निमित्तानां तन्त्यादीनां कार्यविशेषनियतत्वं भविष्यति शब्दवासनानाम् इवार्थबुद्धौ भवन्मते, अत आह -- निमित्तेत्य् एतदन्तेन। वासनाया इति हेतौ पञ्चमी। यद् एतद् वासनाहेतुकं निमित्तनियतत्वं २,१९२ तद् वासनाया एवाभावाद् अयुक्तम्। तदभावश् च क्षणिकत्वेनासाहित्याद् वास्यवासकयोर् अनाश्रित(?त्वा।वा)सनाभावा(द् आ)श्रयानुपपत्तिश् चोक्ता। दुर्लभम् इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति। अपि चेयं वासना न परस्य कस्यचिद् अनुग्रहे वर्तते। अस्थिरानुग्राह्यानुग्राहकत्वान् उपपत्तेः। अतः स्वतन्त्रैव कार्यम् आरभमाणा सर्वान् प्रत्यारभेताविशेषाद् इत्य् अभिप्रायेणाह -- अपारार्थ्याद् इति। एवं तावत् शक्त्यभावाद् एव न तत्कृता कार्यव्यवस्थेत्य् उक्तं, ये ऽपि चास्माकं देशकालादयः कारणशक्तीनां व्यञ्जकत्वेनाभिमताः, ते ऽपि तन्नियामका न सन्तीत्य् आह -- देशेति

api ca śaktir iti vāsanām eva bhavanto gāyanti. sā ca pūrvānubhavayonir na tatsadṛśajñānāntaropajananād anyatra samarthety abhiprāyeṇāha -- vāsaneti. nanu vāsanānusāreṇaiva nimittānāṃ tantyādīnāṃ kāryaviśeṣaniyatatvaṃ bhaviṣyati śabdavāsanānām ivārthabuddhau bhavanmate, ata āha -- nimittety etadantena. vāsanāyā iti hetau pañcamī. yad etad vāsanāhetukaṃ nimittaniyatatvaṃ 2,192 tad vāsanāyā evābhāvād ayuktam. tadabhāvaś ca kṣaṇikatvenāsāhityād vāsyavāsakayor anāśrita(?tvā/vā)sanābhāvā(d ā)śrayānupapattiś coktā. durlabham iti vakṣyamāṇena sambandha iti. api ceyaṃ vāsanā na parasya kasyacid anugrahe vartate. asthirānugrāhyānugrāhakatvān upapatteḥ. ataḥ svatantraiva kāryam ārabhamāṇā sarvān pratyārabhetāviśeṣād ity abhiprāyeṇāha -- apārārthyād iti. evaṃ tāvat śaktyabhāvād eva na tatkṛtā kāryavyavasthety uktaṃ, ye 'pi cāsmākaṃ deśakālādayaḥ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakatvenābhimatāḥ, te 'pi tanniyāmakā na santīty āha -- deśeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं चेदम् अभिप्रेत्यापिचेत्यादि भाष्यकारेणाभिहितम् इत्य् आह -- मत्वैतद् इति। एवं चेत् परिहृतं पर्यनुयोगतुल्यत्वम् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। एवं चानुमानदूषणात् प्रत्यक्षस्य च स्वस्मिन् वर्तितुम् अशक्तेर् न तावद् भवद् अभिमताभ्याम् आद्याभ्यां प्रमाणाभ्यां बाह्यशून्यता सिध्यतीत्य् आह -- एवम् इति

sarvaṃ cedam abhipretyāpicetyādi bhāṣyakāreṇābhihitam ity āha -- matvaitad iti. evaṃ cet parihṛtaṃ paryanuyogatulyatvam ity upasaṃharati -- tasmād iti. evaṃ cānumānadūṣaṇāt pratyakṣasya ca svasmin vartitum aśakter na tāvad bhavad abhimatābhyām ādyābhyāṃ pramāṇābhyāṃ bāhyaśūnyatā sidhyatīty āha -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमस् त्व् अनुष्ठाननिष्ठो नैवञ्जातीयके प्रमाणम् इत्य् आह -- आगमस्येति। न बाह्यसद्भावे अभावे चेत्य् अर्थः। उपमानं तु सिद्धवस्तुनः सादृश्यविषयं न वस्तुसदसद्भावयोर् व्याप्रियते, न च किञ्चिच्छून्यं नाम ज्ञानातिरेकि सिद्धं यच्छून्यतया ज्ञानम् उपमीयते गृहेणेव प्रोषितचैत्रेण शून्यं २,१९३ मन्दिरान्तरम् इत्य् अभिप्रायेणाह -- नोपमेति। अर्थापत्त्या तु तत्तद्भावभेददर्शनानुपपत्तिप्रभवया पृथिव्यादयो भावा व्यवस्थाप्यन्त एवेति सा परिपन्थिन्य् एव शून्यतायाम् इत्य् आह -- अर्थापत्तिर् इति

āgamas tv anuṣṭhānaniṣṭho naivañjātīyake pramāṇam ity āha -- āgamasyeti. na bāhyasadbhāve abhāve cety arthaḥ. upamānaṃ tu siddhavastunaḥ sādṛśyaviṣayaṃ na vastusadasadbhāvayor vyāpriyate, na ca kiñcicchūnyaṃ nāma jñānātireki siddhaṃ yacchūnyatayā jñānam upamīyate gṛheṇeva proṣitacaitreṇa śūnyaṃ 2,193 mandirāntaram ity abhiprāyeṇāha -- nopameti. arthāpattyā tu tattadbhāvabhedadarśanānupapattiprabhavayā pṛthivyādayo bhāvā vyavasthāpyanta eveti sā paripanthiny eva śūnyatāyām ity āha -- arthāpattir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चापन्नं षष्ठप्रमाणगोचरत्वं शून्यताया इत्य् आह -- तस्माद् इति। एवं तावन् न प्रमाणानुसारेण शून्यता सिध्यतीत्य् उक्तम्। इदानीं यत् तद् उक्तं तत्रास्तां यः प्रमेयतः इति, तदुपन्यस्य दूषयति -- एवम् इत्य् उपेयमन्तेन। अयम् अर्थः -- न तावज्ज्ञानालम्बनाः परमाणवः अतीन्द्रियत्वात्। तत्सद्भावे प्रमाणाभावाच् च। न तत्समूहः, तदतिरिक्तस्यानिरूपणात्। अवयविनश् च वृत्तिविकल्पातिरिक्तादिपरिचोदनादूरीकृतनिरूपणत्वात्। अतो बाह्यस्याण्वादेः ग्राह्यस्यासम्भवाद् एव पारिशेष्यसिद्धम् आत्मालम्बनत्वं सर्वसंविदाम् इति प्रमेयाश्रया च शून्यता यैर् उच्यते, तैर् अपि वादिभिर् यथोक्ताद् आन्तरस्य ग्राह्यस्यासम्भवात् स्वात्मनि वृत्तिविरोधाद् इदम् इति च पररूपनिरूपणाद् अवश्यम् एवान्यस्य ज्ञानाद् ग्राह्यत्वं बलाद् उपेयम् अनालम्बनज्ञानासम्भवाद् इति। (?द्वयोर् अपि समानो निराकरणमार्ग इत्य् आह) स्वांशवदण्वादयो ऽपि ग्राह्य न सम्भवन्तीत्य् उक्तम् अत आह -- ग्राह्या इति। अयम् अभिप्रायः -- यत् तावदणूनाम् अग्राह्यत्वं तद् अस्माकम् अपि सिद्धम् एवेति किं तन्निराकरणेन। समूहो ऽपि वनादितुल्यो ऽनभ्युपगमनिराकृत एवेति। यस् तु समूहापरनाम् आवयवी स यथा सत्यः, तथा वनोपन्यासावसरे प्रतिपादयिष्याम इत्य् आह -- सत्य इति

evaṃ cāpannaṃ ṣaṣṭhapramāṇagocaratvaṃ śūnyatāyā ity āha -- tasmād iti. evaṃ tāvan na pramāṇānusāreṇa śūnyatā sidhyatīty uktam. idānīṃ yat tad uktaṃ tatrāstāṃ yaḥ prameyataḥ iti, tadupanyasya dūṣayati -- evam ity upeyamantena. ayam arthaḥ -- na tāvajjñānālambanāḥ paramāṇavaḥ atīndriyatvāt. tatsadbhāve pramāṇābhāvāc ca. na tatsamūhaḥ, tadatiriktasyānirūpaṇāt. avayavinaś ca vṛttivikalpātiriktādiparicodanādūrīkṛtanirūpaṇatvāt. ato bāhyasyāṇvādeḥ grāhyasyāsambhavād eva pāriśeṣyasiddham ātmālambanatvaṃ sarvasaṃvidām iti prameyāśrayā ca śūnyatā yair ucyate, tair api vādibhir yathoktād āntarasya grāhyasyāsambhavāt svātmani vṛttivirodhād idam iti ca pararūpanirūpaṇād avaśyam evānyasya jñānād grāhyatvaṃ balād upeyam anālambanajñānāsambhavād iti. (?dvayor api samāno nirākaraṇamārga ity āha) svāṃśavadaṇvādayo 'pi grāhya na sambhavantīty uktam ata āha -- grāhyā iti. ayam abhiprāyaḥ -- yat tāvadaṇūnām agrāhyatvaṃ tad asmākam api siddham eveti kiṃ tannirākaraṇena. samūho 'pi vanāditulyo 'nabhyupagamanirākṛta eveti. yas tu samūhāparanām āvayavī sa yathā satyaḥ, tathā vanopanyāsāvasare pratipādayiṣyāma ity āha -- satya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

२,१९४ एवं तावद् बाह्यसिद्धिर् उक्ता। इदानीं यत् तन्माध्यमिकमते बाह्यज्ञेयाभावाद् ज्ञे(?या।यज्ञा)नाभावो ऽपीत्य् उक्तं, तच् च बाह्यसिद्धिप्रतिपादनेन परिहृतम् इत्य् आह -- इतीति। बाह्याभावकृता मतौ संवृतिकल्पना नास्तीत्य् अर्थः। य एव तु ज्ञानज्ञेयात्मकस्योभयस्य तत्त्वं परमार्थतो जानन्ति मीमांसकाः, तेषाम् एव चेदं धर्मविचारणे धुरि समर्थम् इत्य् आह -- उभयेति। अयम् अभिप्रायः -- धर्मो रथो ऽस्यावयवो युगापरपर्यायो धूर्विचारः। तेन हि धर्मरथो घटितः, तद्वहनाय चेदं ज्ञानज्ञेयात्मकम् उभयं तत्त्वतो ज्ञातं क्षमं भवति। संवृतिकल्पितं तु न धुरं वोढुं क्षमम् इति धर्मरथो ऽवसीदेत्। न ह्य् असमर्थाभ्यां धुर्याभ्यां धूरुह्यते। न हि परमार्थतो ऽसतोः संवित्संवेद्ययोः सामर्थ्यम् अस्ति। अतो यद् उक्तं यदा संवृतिसत्येनेति, दूषितं च संवृतेर् न तु सत्यत्वम् इति तद् एवात्रोपसंहृतम् इत्य् अनुसन्धातव्यम् इति

2,194 evaṃ tāvad bāhyasiddhir uktā. idānīṃ yat tanmādhyamikamate bāhyajñeyābhāvād jñe(?yā/yajñā)nābhāvo 'pīty uktaṃ, tac ca bāhyasiddhipratipādanena parihṛtam ity āha -- itīti. bāhyābhāvakṛtā matau saṃvṛtikalpanā nāstīty arthaḥ. ya eva tu jñānajñeyātmakasyobhayasya tattvaṃ paramārthato jānanti mīmāṃsakāḥ, teṣām eva cedaṃ dharmavicāraṇe dhuri samartham ity āha -- ubhayeti. ayam abhiprāyaḥ -- dharmo ratho 'syāvayavo yugāparaparyāyo dhūrvicāraḥ. tena hi dharmaratho ghaṭitaḥ, tadvahanāya cedaṃ jñānajñeyātmakam ubhayaṃ tattvato jñātaṃ kṣamaṃ bhavati. saṃvṛtikalpitaṃ tu na dhuraṃ voḍhuṃ kṣamam iti dharmaratho 'vasīdet. na hy asamarthābhyāṃ dhuryābhyāṃ dhūruhyate. na hi paramārthato 'satoḥ saṃvitsaṃvedyayoḥ sāmarthyam asti. ato yad uktaṃ yadā saṃvṛtisatyeneti, dūṣitaṃ ca saṃvṛter na tu satyatvam iti tad evātropasaṃhṛtam ity anusandhātavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.