ननु व्याप्तिर् अनुमानाङ्गम् इत्य् उक्तम्। कस्य पुनर् इयं संयोगिनस् समवायिनस् सम्बन्धिसम्बन्धिनो वा। न ह्य् अत्र व्यवस्थाम् उपलभामहे। सर्वेषाम् अप्य् अनुमापकत्वात्। तद् यदि संयोगी व्याप्यः। रसाद् रूपानुमानं न स्यात्। अथ समवायी धूमाद् अग्न्यनुमानम्, सम्बन्धिसम्बन्धिनश् च पित्रोर् ब्राह्मणत्वात् पुत्रस्य ब्राह्मणत्वानुमानम् इत्यादि दर्शयितव्यम्। अपि च व्याप्तिर् इत्य् अन्वयो ऽभिधीयते। उपश्लेष इति यावत्। न चासौ भूमौ प्रतिष्ठितेनाग्निना गगनगतस्य धूमाग्रस्य सम्भवति। न च भूमिष्ठां शङ्कुच्छायां दिवि वर्तमानः ऋक्षोदयो ऽन्वेति। व्याप्तिश् च कस्यचित् केनचिद् भवन्ती देशतो वा स्यात् कालतो वा। पूर्वस्मिन् कल्पे भाविनस् सवितुर् उदयस्याद्यतनार्कस्यैवोदयात् अष्टौ यामानतिक्रम्यानुमानं न स्यात्। परस्मिन् धूमाद् अग्न्यनुमानम् इत्यादि पर्यनुयोक्तव्यम्। अत आह -- तेनेति द्वयेन। येन खल्व् अपि विवक्षितावान्तरविभागं व्याप्यतामात्रम् अनुमानाङ्गम् तेन कारणेन यस्यैव संयोगादीनाम् अन्यतमस्य, येनैव तेषाम् अन्यतमेन, यादृशी उपश्लेष्टेनेतरेण वा व्याप्यता प्रागवगता, सैवानुमाने कारणं भवति। न ह्य् उपश्लेषो व्याप्तिः। उक्तं हि -- सम्बन्धनियमो ऽसाव् इति। स चानुपश्लिष्टेनापि भवति। यो हि यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तेन नियम्यत इत्य् उच्यते। किम् अत्रोपश्लेषेण। न चात्र देशादीनाम् अन्यतमविवक्षा। यावति हि देशे काले वा वर्तमानस्य यस्य व्याप्यता निरूपितपूर्वा, यावद्देशकालभाविना व्यापकेन तस्य व्यापकांशस्य तावत्य् एव देशादौ वर्तमानस्य स व्याप्यांशस् तादृग् एव, गगनादिवर्त्तिधर्म्यन्तरे दृष्टान्तधर्म्यपेक्षया साध्यधर्मिणि दृष्टस् सन् प्रतिपादको भवति। ३,१२ नियमो ह्य् अनुमानाङ्गम्। स च सर्वेषाम् अविशिष्ट एव किम् अवान्तरविभागेन। देशे यावतीत्य् अनतिदूरम् अधिरूढस्य धूमादेर् दूरतरवर्त्तिनो ऽपि नदीपूरस्य व्याप्तिं दर्शयति। शङ्कुच्छायायाश् च नितान्त(दूर)वर्तिना ऋक्षोदयेन। यावति काल इति च भाविनस् सवितुर् उदयानुमानादाव् अपि व्याप्तिं दर्शयतीति
nanu vyāptir anumānāṅgam ity uktam. kasya punar iyaṃ saṃyoginas samavāyinas sambandhisambandhino vā. na hy atra vyavasthām upalabhāmahe. sarveṣām apy anumāpakatvāt. tad yadi saṃyogī vyāpyaḥ. rasād rūpānumānaṃ na syāt. atha samavāyī dhūmād agnyanumānam, sambandhisambandhinaś ca pitror brāhmaṇatvāt putrasya brāhmaṇatvānumānam ityādi darśayitavyam. api ca vyāptir ity anvayo 'bhidhīyate. upaśleṣa iti yāvat. na cāsau bhūmau pratiṣṭhitenāgninā gaganagatasya dhūmāgrasya sambhavati. na ca bhūmiṣṭhāṃ śaṅkucchāyāṃ divi vartamānaḥ ṛkṣodayo 'nveti. vyāptiś ca kasyacit kenacid bhavantī deśato vā syāt kālato vā. pūrvasmin kalpe bhāvinas savitur udayasyādyatanārkasyaivodayāt aṣṭau yāmānatikramyānumānaṃ na syāt. parasmin dhūmād agnyanumānam ityādi paryanuyoktavyam. ata āha -- teneti dvayena. yena khalv api vivakṣitāvāntaravibhāgaṃ vyāpyatāmātram anumānāṅgam tena kāraṇena yasyaiva saṃyogādīnām anyatamasya, yenaiva teṣām anyatamena, yādṛśī upaśleṣṭenetareṇa vā vyāpyatā prāgavagatā, saivānumāne kāraṇaṃ bhavati. na hy upaśleṣo vyāptiḥ. uktaṃ hi -- sambandhaniyamo 'sāv iti. sa cānupaśliṣṭenāpi bhavati. yo hi yasmin sati bhavati, asati ca na bhavati, tena niyamyata ity ucyate. kim atropaśleṣeṇa. na cātra deśādīnām anyatamavivakṣā. yāvati hi deśe kāle vā vartamānasya yasya vyāpyatā nirūpitapūrvā, yāvaddeśakālabhāvinā vyāpakena tasya vyāpakāṃśasya tāvaty eva deśādau vartamānasya sa vyāpyāṃśas tādṛg eva, gaganādivarttidharmyantare dṛṣṭāntadharmyapekṣayā sādhyadharmiṇi dṛṣṭas san pratipādako bhavati. 3,12 niyamo hy anumānāṅgam. sa ca sarveṣām aviśiṣṭa eva kim avāntaravibhāgena. deśe yāvatīty anatidūram adhirūḍhasya dhūmāder dūrataravarttino 'pi nadīpūrasya vyāptiṃ darśayati. śaṅkucchāyāyāś ca nitānta(dūra)vartinā ṛkṣodayena. yāvati kāla iti ca bhāvinas savitur udayānumānādāv api vyāptiṃ darśayatīti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.