अत्र कारणम् आह -- यो यस्येति द्वयेन। सः -- समन्यूनदेशकालो हि व्याप्यो भवति। पूर्वं तावद् यत्रोभयोर् अपि धर्मयोर् व्याप्यव्यापकत्वं। यथा परस्ताद् उदाहरिष्यते। उत्तरस् तु यथा धूमादिः, स हि प्रायेणाग्निदेशकालवर्त्ती भवति। सत्य् अपि चाग्नावभवंस् ततो देशकालाभ्यां न्यूनो भवति। यावन्ताव् अग्नेर् देशकालौ तावन्तौ नास्येति न्यूनत्वं। अत एव चासाव् अग्नेर् व्यापको न भवति। सकलतदीयदेशकालाव्याप्तेः। व्यापकस् तु समाधिकदेशकालः। अत्रापि पूर्वोक्त एव पूर्वः। उत्तरस् तु यथाग्नेर् एव धूमस्य। स हि तस्य देशकालौ तावद् व्याप्नोत्य् एव। असत्य् अपि धूमे भवन् देशकालाभ्याम् अधिको ऽप्य् अभिधीयते। यतश् चानयोर् ईदृशं स्वरूपं नान्यथा व्याप्यव्यापकतात्मकता, तेन कारणेन व्याप्य एव गृहीते व्यापकस्य ग्रहणं भवति यद् असौ तं विनापि न भवत्य् एव। न ह्य् असाव् अग्निर् इव धूमस्याग्नेर् देशकालाव् अतिक्रम्यापि भवति। येन तं विनापि भवस् तं न गमयेत्। अग्निस् त्व् अनेवंविध इति नासौ धूमस्य गमको भवति। ननु चायं विशेषो ३,१० ज्ञातसम्बन्धशब्दान् नावगम्यते। स हि सम्बन्धज्ञानमात्रम् अङ्गतया दर्शयति, न व्याप्यताम् इति कुतो विशेषलाभः। उक्तम् अत्र लौकिकलक्षणानुवादेनापरीक्षाप्रतिपादनार्थम् इदं भाष्यम्। लोके च व्याप्यैकदेशदर्शिन एव व्यापकज्ञानम् अनुमानम् इति सिद्धम्। न ह्य् अन्यथेति चापकृष्य पूर्वेण योजयित्वा तेनेति तदुपजीवनेन व्याख्येयम् इति
atra kāraṇam āha -- yo yasyeti dvayena. saḥ -- samanyūnadeśakālo hi vyāpyo bhavati. pūrvaṃ tāvad yatrobhayor api dharmayor vyāpyavyāpakatvaṃ. yathā parastād udāhariṣyate. uttaras tu yathā dhūmādiḥ, sa hi prāyeṇāgnideśakālavarttī bhavati. saty api cāgnāvabhavaṃs tato deśakālābhyāṃ nyūno bhavati. yāvantāv agner deśakālau tāvantau nāsyeti nyūnatvaṃ. ata eva cāsāv agner vyāpako na bhavati. sakalatadīyadeśakālāvyāpteḥ. vyāpakas tu samādhikadeśakālaḥ. atrāpi pūrvokta eva pūrvaḥ. uttaras tu yathāgner eva dhūmasya. sa hi tasya deśakālau tāvad vyāpnoty eva. asaty api dhūme bhavan deśakālābhyām adhiko 'py abhidhīyate. yataś cānayor īdṛśaṃ svarūpaṃ nānyathā vyāpyavyāpakatātmakatā, tena kāraṇena vyāpya eva gṛhīte vyāpakasya grahaṇaṃ bhavati yad asau taṃ vināpi na bhavaty eva. na hy asāv agnir iva dhūmasyāgner deśakālāv atikramyāpi bhavati. yena taṃ vināpi bhavas taṃ na gamayet. agnis tv anevaṃvidha iti nāsau dhūmasya gamako bhavati. nanu cāyaṃ viśeṣo 3,10 jñātasambandhaśabdān nāvagamyate. sa hi sambandhajñānamātram aṅgatayā darśayati, na vyāpyatām iti kuto viśeṣalābhaḥ. uktam atra laukikalakṣaṇānuvādenāparīkṣāpratipādanārtham idaṃ bhāṣyam. loke ca vyāpyaikadeśadarśina eva vyāpakajñānam anumānam iti siddham. na hy anyatheti cāpakṛṣya pūrveṇa yojayitvā teneti tadupajīvanena vyākhyeyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.