Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 21

धर्मिविशेषबाधं विवृणोति -- अनाहङ्कारिकत्वम् इति। व्याख्यातचरं चेदम्

dharmiviśeṣabādhaṃ vivṛṇoti -- anāhaṅkārikatvam iti. vyākhyātacaraṃ cedam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् ज्ञातसम्बन्धपदव्यावर्तनीयो विरुद्धः प्रपञ्चितः। इदानीं तद्व्यावर्त्या एव दृष्टान्ताभासा दर्शयितव्याः। तैर् हि नानुमानाङ्गसम्बन्धो ज्ञापयितुं शक्यते। अतस् ते ऽपि ज्ञातसम्बन्धपदेनैव व्यावर्त्यन्ते। इदं चास्माभिः प्राग् एवोक्तम्। अन्यत्राप्य् आह -- ज्ञातसम्बन्धवाचा च त्रयो ऽत्रानियतादयः । हेतुदृष्टान्तयोर् दोषा भाष्यकारेण वारिताः ॥ ३,७१ इति। अतस् तन्निराकरणार्थं दृष्टान्तवचनम् एव तावद् अवतारयति -- गमकस्येति। व्याप्तिप्रदर्शनाय द्विविधो दृष्टान्तस् तावद् साधनवाक्ये दर्शयितव्यः। साध्यः पक्षः तत्साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां यो दृष्टान्तः स प्रतिपाद्यत इत्य् अर्थः

evaṃ tāvad jñātasambandhapadavyāvartanīyo viruddhaḥ prapañcitaḥ. idānīṃ tadvyāvartyā eva dṛṣṭāntābhāsā darśayitavyāḥ. tair hi nānumānāṅgasambandho jñāpayituṃ śakyate. atas te 'pi jñātasambandhapadenaiva vyāvartyante. idaṃ cāsmābhiḥ prāg evoktam. anyatrāpy āha -- jñātasambandhavācā ca trayo 'trāniyatādayaḥ | hetudṛṣṭāntayor doṣā bhāṣyakāreṇa vāritāḥ || 3,71 iti. atas tannirākaraṇārthaṃ dṛṣṭāntavacanam eva tāvad avatārayati -- gamakasyeti. vyāptipradarśanāya dvividho dṛṣṭāntas tāvad sādhanavākye darśayitavyaḥ. sādhyaḥ pakṣaḥ tatsādharmyavaidharmyābhyāṃ yo dṛṣṭāntaḥ sa pratipādyata ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साधर्य्यदृष्टान्तप्रकारम् आह -- तत्रेति। अस्यार्थः -- उदाहरणसाधर्म्याल् लिङ्गस्य प्रसाधकत्ववचनं हेतुः। यदाहुः -- उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुः । इति। साध्यस्य प्रज्ञापनवचनम् इति यावत्। तस्य चार्थो लिङ्गम् एव। तच् चोद्दिश्य साध्योपादानं साधर्म्यदृष्टान्त इष्यते। यो यो धूमवान् स सो ऽग्निमान् इति यावद् इति। किम् एवम् उपादीयमाने सिध्यत्य् अत आह -- उद्देश्य इति। उक्तं व्याप्तिप्रदर्शनाय दृष्टान्तवचनम् इति। एवं चोपादीयमान उद्देश्यो धूमादिर् व्याप्यतया कथितो भवति। इतरश् चोपादेयो ऽग्न्यादिर् व्यापकतयेति व्याप्त्यानुगुण्यात् सफलम् एवम् उपादानम् इत्य् उद्देश्योपादेययोर् व्याप्यव्यापकत्वं भवतीत्य् उक्तम्

tatra sādharyyadṛṣṭāntaprakāram āha -- tatreti. asyārthaḥ -- udāharaṇasādharmyāl liṅgasya prasādhakatvavacanaṃ hetuḥ. yadāhuḥ -- udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ | iti. sādhyasya prajñāpanavacanam iti yāvat. tasya cārtho liṅgam eva. tac coddiśya sādhyopādānaṃ sādharmyadṛṣṭānta iṣyate. yo yo dhūmavān sa so 'gnimān iti yāvad iti. kim evam upādīyamāne sidhyaty ata āha -- uddeśya iti. uktaṃ vyāptipradarśanāya dṛṣṭāntavacanam iti. evaṃ copādīyamāna uddeśyo dhūmādir vyāpyatayā kathito bhavati. itaraś copādeyo 'gnyādir vyāpakatayeti vyāptyānuguṇyāt saphalam evam upādānam ity uddeśyopādeyayor vyāpyavyāpakatvaṃ bhavatīty uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृशं तु तयोस् स्वरूपम् अत आह -- यद्वृत्तेति। यद्वृत्ततद्वृत्ताभ्यां यत्तत्परिनिष्पन्नानां यो य इत्यादिशब्दानाम् उपादानम्, तद् अयम् अर्थो भवति। यद्यद् यद्वृत्तेन संयुक्तं प्रथमं प्रयुज्यते प्रधानं च तदुद्देश्यं, तत्तद्वृत्तयुक्तं च पश्चात् प्रयुज्यमानं स सो ऽग्निमानेवेति चैवकारेण युक्तं तदुपादेयम्। सर्वेष्व् एव च ग्रहव्रीह्यादिसम्मार्गावघातादिषूद्देश्योपादेयेष्व् अयम् एव विवेक इति वेदितव्यम् इति

kīdṛśaṃ tu tayos svarūpam ata āha -- yadvṛtteti. yadvṛttatadvṛttābhyāṃ yattatpariniṣpannānāṃ yo ya ityādiśabdānām upādānam, tad ayam artho bhavati. yadyad yadvṛttena saṃyuktaṃ prathamaṃ prayujyate pradhānaṃ ca taduddeśyaṃ, tattadvṛttayuktaṃ ca paścāt prayujyamānaṃ sa so 'gnimāneveti caivakāreṇa yuktaṃ tadupādeyam. sarveṣv eva ca grahavrīhyādisammārgāvaghātādiṣūddeśyopādeyeṣv ayam eva viveka iti veditavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,७२ किं पुनर् एवं प्रयोगनियमे प्रयोजनम्, विवक्षापरतन्त्रा हि शब्दाः, ते यथा तथा वा प्रयुक्ता यथाभिप्रायं वर्तिष्यन्त एव। अत आह -- वदतीति। न वक्त्रभिप्रायपरतन्त्राः शब्दाः, स्वाभाविक्यैव तु शक्त्या केचिद् एव क्वचिद् एवार्थे वर्तन्ते, अतो न विवक्षानुसारेणेष्टसिद्धिर् भवतीति वाच्य एव दृष्टान्तवचनविन्यासप्रकार इति

3,72 kiṃ punar evaṃ prayoganiyame prayojanam, vivakṣāparatantrā hi śabdāḥ, te yathā tathā vā prayuktā yathābhiprāyaṃ vartiṣyanta eva. ata āha -- vadatīti. na vaktrabhiprāyaparatantrāḥ śabdāḥ, svābhāvikyaiva tu śaktyā kecid eva kvacid evārthe vartante, ato na vivakṣānusāreṇeṣṭasiddhir bhavatīti vācya eva dṛṣṭāntavacanavinyāsaprakāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.