यत् तु भेदानाम् एवानुमाने गम्यगमकत्वं तेषां चान्वयो न सम्भवतीत्य् उक्तम्, तत्राह -- बोधप्रसङ्ग इति। न भेदानाम् अनुमानबोधे गम्यगमकतायाः प्रसङ्गः। तेषां सर्वदेशकालाव्याप्तेर् एकैकत्र निरुद्धत्वात्। न चाप्य् ३,८० अविनाभावेनापरस्य तथाविधस्यैव नियमश् शक्यते ऽनुभवितुम्। न चासति तस्मिन्नानुमानाङ्गं सम्भवतीति तेषाम् अन्वयाभावो न दोषायेति। यदि न भेदानां बोधप्रसङ्गः। कस्य तर्हि दर्शितम् इदं, न भेदानुगतम् एकं किम् अपि पारमार्थिकं रूपम् अस्ति। तस्य विकल्पाकारत्वात्। यद्य् अपि च व्याप्तिसमयसंविदितरूपारोपेणैवाधुनानुमानम् उपजायते। तथा हि तस्य निपुणतो निरूप्यमाणस्यासम्भवाद् विभ्रम एवायम्। यद्य् एवम् असद्रूपारोपप्रवृत्तम् अनुमानम् अप्रमाणम् एव। सत्यम्। प्रतिबन्धबलेन तु किञ्चिद् एव स्वलक्षणं केनापि विकल्पाकारेण सामान्यात्मना समधिगतं यद् अपरं विकल्पाकारोल्लिखितम् एव स्वलक्षणं प्रतिलम्भयति तत्प्रमाणम् इत्य् आख्यायते। अविसंवादो हि नः प्रामाण्ये कारणम् अर्थक्रियास्थितिश् चाविसंवादः। यदाहुः -- प्रमाणम् अविसंवादि ज्ञानम् अर्थक्रियास्थितिः। अविसंवाद इति। भवति चानुमाने ऽर्थक्रियासमर्थवस्तुलाभो वस्तुनिर्भासपुरस्सरो ऽपीति प्रमाणम् अनुमानम्। यथोक्तम् -- अतस्मिंस् तद्ग्रहाद् भ्रान्तिर् अविसंवादतः प्रमा इति । अतो भेदानाम् एव गम्यगमकत्वम्। ते च न भाजनम् अन्वयस्येति युक्तम् एवोक्तम् अत आह -- अस्तीति। अस्यार्थः। भवेद् एवं यदि न भेदातिरिक्तं किञ्चित् सामान्यं वस्तु भवेत्। अस्ति तु तद् इत्य् आकृतिग्रन्थे सकलपरोक्तदोषपरिहारेणोपपादयिष्यते। तस्य चानेकदेशकालव्यापिता गम्यत इति नाभाजनम् अन्वयस्य। न चातस्मिंस् तद्ग्रहः, पारमार्थिकत्वात् तस्य। एवं च यदनुमानप्रामाण्यसिद्ध्यर्थं परैः किम् अपि काशं कुशम् अवलम्ब्यते, तद् अपि मन्दप्रयोजनम् एवेति
yat tu bhedānām evānumāne gamyagamakatvaṃ teṣāṃ cānvayo na sambhavatīty uktam, tatrāha -- bodhaprasaṅga iti. na bhedānām anumānabodhe gamyagamakatāyāḥ prasaṅgaḥ. teṣāṃ sarvadeśakālāvyāpter ekaikatra niruddhatvāt. na cāpy 3,80 avinābhāvenāparasya tathāvidhasyaiva niyamaś śakyate 'nubhavitum. na cāsati tasminnānumānāṅgaṃ sambhavatīti teṣām anvayābhāvo na doṣāyeti. yadi na bhedānāṃ bodhaprasaṅgaḥ. kasya tarhi darśitam idaṃ, na bhedānugatam ekaṃ kim api pāramārthikaṃ rūpam asti. tasya vikalpākāratvāt. yady api ca vyāptisamayasaṃviditarūpāropeṇaivādhunānumānam upajāyate. tathā hi tasya nipuṇato nirūpyamāṇasyāsambhavād vibhrama evāyam. yady evam asadrūpāropapravṛttam anumānam apramāṇam eva. satyam. pratibandhabalena tu kiñcid eva svalakṣaṇaṃ kenāpi vikalpākāreṇa sāmānyātmanā samadhigataṃ yad aparaṃ vikalpākārollikhitam eva svalakṣaṇaṃ pratilambhayati tatpramāṇam ity ākhyāyate. avisaṃvādo hi naḥ prāmāṇye kāraṇam arthakriyāsthitiś cāvisaṃvādaḥ. yadāhuḥ -- pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ. avisaṃvāda iti. bhavati cānumāne 'rthakriyāsamarthavastulābho vastunirbhāsapurassaro 'pīti pramāṇam anumānam. yathoktam -- atasmiṃs tadgrahād bhrāntir avisaṃvādataḥ pramā iti | ato bhedānām eva gamyagamakatvam. te ca na bhājanam anvayasyeti yuktam evoktam ata āha -- astīti. asyārthaḥ. bhaved evaṃ yadi na bhedātiriktaṃ kiñcit sāmānyaṃ vastu bhavet. asti tu tad ity ākṛtigranthe sakalaparoktadoṣaparihāreṇopapādayiṣyate. tasya cānekadeśakālavyāpitā gamyata iti nābhājanam anvayasya. na cātasmiṃs tadgrahaḥ, pāramārthikatvāt tasya. evaṃ ca yadanumānaprāmāṇyasiddhyarthaṃ paraiḥ kim api kāśaṃ kuśam avalambyate, tad api mandaprayojanam eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.