अत्र बौद्धा वदन्ति -- किम् इदं - ३,७८ व्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यम् अपेक्ष्यते । इत्य् उच्यते, न हि शतांशेनापि हेतोर् विपक्षाद् व्यतिरेके शङ्क्यमाने गमकत्वम् अस्तीत्य् अशेषविपक्षो ऽनुमातुर् व्यतिरेकं ग्रहीतुम् अपेक्षितः। न चासौ दुरधिगमः, एकदेशस्थस्यापि सर्वादर्शनसौकर्यात्। दर्शनं हि सर्वविपक्षाणां दुष्करम्, तदभावस् तु सौकर्यप्राप्त एव। न चायोग्यानुपलम्भान् नेदम् अदर्शनं हेतोर् व्यतिरेकाय प्रभवतीति वाच्यम्। न हि नो विपक्षादर्शनाद् अविनाभावनियमः। किन् तु तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धनः। विपक्षदर्शने तु हेतोः परिपन्थिन्यविनाभावो ग्रहीतुम् अशक्यो भवति। तच् चैकदेशस्थस्यापि तावन्नास्त्य् एवेति परिपन्थिनि वृत्तिमात्रे दर्शनं व्याप्रियते। अतो यदैवाग्निकार्यो धूम इत्य् अवगतं तदैव तदायत्तात्मलाभो नासति तस्मिन् भवतीति ज्ञायते। न चान्वयज्ञानम् एव व्यतिरेकबुद्धौ निबन्धनम्, असाधारणेषु तदसम्भवात्। न हि महानसपरिदृष्टयोर् अग्निधूमस्वलक्षणयोस् तत्रैव निरुद्धयोर् अन्यत्र दर्शनम् अस्ति, येनान्वयो ऽनुभूयेत। तत् कुतो ऽन्वयः कुतस्तरां च तन्निबन्धनो व्यतिरेकः। न च विशेषेषु सामान्यं नाम किञ्चिद् अनुगतं स्वरूपम् अस्ति, यन्नियम्यनियामकतयावसीयेत, विकल्पाकारत्वात् तस्य। अतो विशेषा एव केचित् कयाचिद् व्यावृत्त्योपलक्षिताः कञ्चिद् विशेषं विपक्षव्यावृत्तिमुखेन गमयन्तीति तत्प्रदर्शनार्थं वैधर्म्यवचनम् एव न्याय्यम् इति। तान् प्रत्याह -- अशेषेति युक्तिरन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- यद्य् अपि व्यतिरेको ऽनुमानाङ्गम्। स तु नादर्शनमात्रात् सिध्यति। तद्देशागमनाद् अपि च तस्योपपत्तेः। न च कार्यत्वावधारणाद् असति कारणे ऽभावः, तस्यैवासति व्यतिरेके दुरधिगमत्वात्। यद् धि यस्मिन् सति भवति असति च न भवति तत्तत्कार्यम्। अतो ऽसत्यभावो ३,७९ वगन्तव्यः। ततः कार्यता तदधीने(ति) तु तस्मिन्न् इतरेतराश्रयता। अस्तु वादर्शनमात्राद् व्यतिरेकः, तस्य च सौकर्यं, नैतावतानुमां प्रति युक्तिर् अनङ्गम्। युक्तिर् योगस् सम्बन्धो ऽन्वय इत्य् अनर्थान्तरम्। नान्वयो ऽनङ्गम् इति यावत्। तन्मुखेनैव सर्वप्रमातॄणाम् अनुमानोत्पत्तेः। अतस् तत्कथनार्थं साधर्म्यदृष्टान्तो ऽपि वाच्य एव। नासाव् एकान्तेन प्रत्याख्यातुं शक्यते। इदं चान्वारुह्य वचनम्। यथोक्त एव सिद्धान्तः सम्यक् साधर्म्यप्रयोगे न वैधर्म्यम् अपेक्षणीयम् इति। अन्वयस्यैव प्राधान्यात् तम् अन्तरेण व्यतिरेकासिद्धेः। अवगते हि धूमस्याग्निना सम्बन्धे ऽर्थाद् अनग्निनिवृत्तिस् सिध्यति। अतस् स तावद् विधिमुखेन प्रथमं दर्शयितव्यः, अवसरे तु वैधर्म्यम् अपि कदाचिद् उच्यते। अनङ्गत्वम् इति तु पठताम् इयं व्याख्या -- इदं हि लिङ्गस्यानुमायाम् अङ्गत्वम् यदन्वयव्यतिरेकौ, ताभ्यां हि तदङ्गं भवति। अतो यथा व्यतिरेको ऽङ्गत्वम्, एवम् अन्वयापरनामा युक्तिर् अपीति। ननु लिङ्गे ऽपि शब्दात्मके प्रतीत्य् उत्तरकालभाव्यन्वयो ऽनङ्गम् एवात आह -- शाब्दे ऽभिधास्यत इति। शाब्दे ह्य् अनुमानाद् भिन्ने प्रतीत्य् उत्तरकालभाविनी युक्तिर् अनङ्गम् इति वक्ष्यते। यथा वक्ष्यति -- नाङ्गम् अर्थधियाम् एषा भवेद् अन्वयकल्पना । इति। अनुमाने तु सर्वत्रैवान्वयः प्रतीत्य् अङ्गम् इति। ये तु तावता नानङ्गत्वम् अन्वयस्येत्य् अध्याहृत्यात्रैवार्थे शब्दे युक्तिर् वक्ष्यते इति व्याचक्षते, तेषाम् अश्रुतान्वयाध्याहार एव तावदुपालम्भः। न चान्वयस्यानुमानाङ्गत्वे शाब्दे युक्तिर् वक्ष्यते। अत्रैव ज्ञातसम्बन्धपदेन तस्योक्तत्वात्। अत एवान्वयाधीनत्वम् अनुमानस्य च स्थितम् इति वक्ष्यति। तस्माद् यथोक्तैव व्याख्येति
atra bauddhā vadanti -- kim idaṃ - 3,78 vyāptyā sādharmya ukte ca na vaidharmyam apekṣyate | ity ucyate, na hi śatāṃśenāpi hetor vipakṣād vyatireke śaṅkyamāne gamakatvam astīty aśeṣavipakṣo 'numātur vyatirekaṃ grahītum apekṣitaḥ. na cāsau duradhigamaḥ, ekadeśasthasyāpi sarvādarśanasaukaryāt. darśanaṃ hi sarvavipakṣāṇāṃ duṣkaram, tadabhāvas tu saukaryaprāpta eva. na cāyogyānupalambhān nedam adarśanaṃ hetor vyatirekāya prabhavatīti vācyam. na hi no vipakṣādarśanād avinābhāvaniyamaḥ. kin tu tādātmyatadutpattinibandhanaḥ. vipakṣadarśane tu hetoḥ paripanthinyavinābhāvo grahītum aśakyo bhavati. tac caikadeśasthasyāpi tāvannāsty eveti paripanthini vṛttimātre darśanaṃ vyāpriyate. ato yadaivāgnikāryo dhūma ity avagataṃ tadaiva tadāyattātmalābho nāsati tasmin bhavatīti jñāyate. na cānvayajñānam eva vyatirekabuddhau nibandhanam, asādhāraṇeṣu tadasambhavāt. na hi mahānasaparidṛṣṭayor agnidhūmasvalakṣaṇayos tatraiva niruddhayor anyatra darśanam asti, yenānvayo 'nubhūyeta. tat kuto 'nvayaḥ kutastarāṃ ca tannibandhano vyatirekaḥ. na ca viśeṣeṣu sāmānyaṃ nāma kiñcid anugataṃ svarūpam asti, yanniyamyaniyāmakatayāvasīyeta, vikalpākāratvāt tasya. ato viśeṣā eva kecit kayācid vyāvṛttyopalakṣitāḥ kañcid viśeṣaṃ vipakṣavyāvṛttimukhena gamayantīti tatpradarśanārthaṃ vaidharmyavacanam eva nyāyyam iti. tān pratyāha -- aśeṣeti yuktirantena. ayam abhiprāyaḥ -- yady api vyatireko 'numānāṅgam. sa tu nādarśanamātrāt sidhyati. taddeśāgamanād api ca tasyopapatteḥ. na ca kāryatvāvadhāraṇād asati kāraṇe 'bhāvaḥ, tasyaivāsati vyatireke duradhigamatvāt. yad dhi yasmin sati bhavati asati ca na bhavati tattatkāryam. ato 'satyabhāvo 3,79 vagantavyaḥ. tataḥ kāryatā tadadhīne(ti) tu tasminn itaretarāśrayatā. astu vādarśanamātrād vyatirekaḥ, tasya ca saukaryaṃ, naitāvatānumāṃ prati yuktir anaṅgam. yuktir yogas sambandho 'nvaya ity anarthāntaram. nānvayo 'naṅgam iti yāvat. tanmukhenaiva sarvapramātṝṇām anumānotpatteḥ. atas tatkathanārthaṃ sādharmyadṛṣṭānto 'pi vācya eva. nāsāv ekāntena pratyākhyātuṃ śakyate. idaṃ cānvāruhya vacanam. yathokta eva siddhāntaḥ samyak sādharmyaprayoge na vaidharmyam apekṣaṇīyam iti. anvayasyaiva prādhānyāt tam antareṇa vyatirekāsiddheḥ. avagate hi dhūmasyāgninā sambandhe 'rthād anagninivṛttis sidhyati. atas sa tāvad vidhimukhena prathamaṃ darśayitavyaḥ, avasare tu vaidharmyam api kadācid ucyate. anaṅgatvam iti tu paṭhatām iyaṃ vyākhyā -- idaṃ hi liṅgasyānumāyām aṅgatvam yadanvayavyatirekau, tābhyāṃ hi tadaṅgaṃ bhavati. ato yathā vyatireko 'ṅgatvam, evam anvayāparanāmā yuktir apīti. nanu liṅge 'pi śabdātmake pratīty uttarakālabhāvyanvayo 'naṅgam evāta āha -- śābde 'bhidhāsyata iti. śābde hy anumānād bhinne pratīty uttarakālabhāvinī yuktir anaṅgam iti vakṣyate. yathā vakṣyati -- nāṅgam arthadhiyām eṣā bhaved anvayakalpanā | iti. anumāne tu sarvatraivānvayaḥ pratīty aṅgam iti. ye tu tāvatā nānaṅgatvam anvayasyety adhyāhṛtyātraivārthe śabde yuktir vakṣyate iti vyācakṣate, teṣām aśrutānvayādhyāhāra eva tāvadupālambhaḥ. na cānvayasyānumānāṅgatve śābde yuktir vakṣyate. atraiva jñātasambandhapadena tasyoktatvāt. ata evānvayādhīnatvam anumānasya ca sthitam iti vakṣyati. tasmād yathoktaiva vyākhyeti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.