यद् अपि चेदम् अपरं शाब्दानुमानयोर् वैलक्षण्यम् उक्तम् -- धूमादयो हि स्वाभाविकेनैव प्रतिबन्धेन प्रतिबन्धकबुद्धिम् अनुमाने जनयन्ति, शब्दात् तु यथेष्टविनियुक्ताद् एवार्थप्रत्ययो दृश्यते, अतो भेद इति, तत्राप्य् आह -- यथेति। अयम् अभिप्रायः -- अत्रापि यदि किञ्चिद् वैधर्म्यमात्रेण भेद उच्यते, अतो जातिर् एव। अथायं प्रयोगः -- शाब्दम् अनुमानाद् भिन्नं यथेष्टविनियोगेनार्थप्रतिपादनाद् अक्षवद्। अक्षं हि चक्षुरादि यत्रैव व्यापार्यते, तद् एव प्रतिपादयतीति। तद् अयुक्तम्। तत्रापि स्वाभाविक्यैवात्मशक्त्या रूपादिप्रतिपादनात्। अथ स्वगोचरे यथेष्टविनियोगेन प्रतिपादनं हेतुर् उच्यते, अतो लिङ्गम् अपि परार्थप्रयोगे यम् एव प्रति प्रयुज्यते तम् एव प्रतिपादयतीति समानम्। अथ यथेष्टविनियोगस् सङ्केतो ऽभिधीयते, ततो ऽयम् अर्थो भवति, यत्रैव सङ्केत्यते तम् एव गमयतीति, ततो दृष्टान्ताभावः, न हि शब्दाद् अन्यत् सङ्केतानुविधानेनार्थं बोधयति। अथावीतहेतुर् अयम्। अनुमानं हि यथेष्टविनियोगाननुविधायिप्रतिपादनम्, न चेदं तथा, अतो भिन्नम् इति। तन् न। व्यतिरेकमात्रस्यागमकत्वाद् अन्वयव्यतिरेकी हि हेतुर् इष्यते। न चायं हेतुर् अनुमानाद् अभेदेन व्याप्तः क्वचिद् अवगतः, शब्दातिरेकिणः कस्यचिद् यथेष्टविनियोगेनाप्रतिपादनात्। अथास्ति हस्तसङ्केतादीनां यथासमयं प्रतिपादनम् इत्य् उच्यते। तत् तर्हि प्रमाणान्तरम् अनुमानं वा। न तावत् प्रमाणान्तरम्, तल्लक्षणाभावात्। अतो व्याप्तिबलेन ज्ञायमानम् अनुमानम् एव तत्। एवं च सति तेनैव व्यभिचार इति नानुमानाद् व्यावृत्तिर् हेतोस् सिध्यति। तद् इदम् उक्तं व्यभिचारो ऽङ्गवृत्तिभिर् इति। अङ्गानां हस्तादीनाम् आकुञ्चनप्रसारणाद्या वृत्तयो ऽङ्गवृत्तय इति
yad api cedam aparaṃ śābdānumānayor vailakṣaṇyam uktam -- dhūmādayo hi svābhāvikenaiva pratibandhena pratibandhakabuddhim anumāne janayanti, śabdāt tu yatheṣṭaviniyuktād evārthapratyayo dṛśyate, ato bheda iti, tatrāpy āha -- yatheti. ayam abhiprāyaḥ -- atrāpi yadi kiñcid vaidharmyamātreṇa bheda ucyate, ato jātir eva. athāyaṃ prayogaḥ -- śābdam anumānād bhinnaṃ yatheṣṭaviniyogenārthapratipādanād akṣavad. akṣaṃ hi cakṣurādi yatraiva vyāpāryate, tad eva pratipādayatīti. tad ayuktam. tatrāpi svābhāvikyaivātmaśaktyā rūpādipratipādanāt. atha svagocare yatheṣṭaviniyogena pratipādanaṃ hetur ucyate, ato liṅgam api parārthaprayoge yam eva prati prayujyate tam eva pratipādayatīti samānam. atha yatheṣṭaviniyogas saṅketo 'bhidhīyate, tato 'yam artho bhavati, yatraiva saṅketyate tam eva gamayatīti, tato dṛṣṭāntābhāvaḥ, na hi śabdād anyat saṅketānuvidhānenārthaṃ bodhayati. athāvītahetur ayam. anumānaṃ hi yatheṣṭaviniyogānanuvidhāyipratipādanam, na cedaṃ tathā, ato bhinnam iti. tan na. vyatirekamātrasyāgamakatvād anvayavyatirekī hi hetur iṣyate. na cāyaṃ hetur anumānād abhedena vyāptaḥ kvacid avagataḥ, śabdātirekiṇaḥ kasyacid yatheṣṭaviniyogenāpratipādanāt. athāsti hastasaṅketādīnāṃ yathāsamayaṃ pratipādanam ity ucyate. tat tarhi pramāṇāntaram anumānaṃ vā. na tāvat pramāṇāntaram, tallakṣaṇābhāvāt. ato vyāptibalena jñāyamānam anumānam eva tat. evaṃ ca sati tenaiva vyabhicāra iti nānumānād vyāvṛttir hetos sidhyati. tad idam uktaṃ vyabhicāro 'ṅgavṛttibhir iti. aṅgānāṃ hastādīnām ākuñcanaprasāraṇādyā vṛttayo 'ṅgavṛttaya iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.