३,११८ अतः स्वयम् एवानवगता नार्थस्य लिङ्गम् इत्य् आह -- नेति। ननूक्तं कार्यात् शब्दाद् अनुमास्यते, अत आह -- न शब्द इति। यथा नोभयम् उभयत्र लिङ्गं, तथा दर्शयति -- विशेष इति। अनुमानं हि व्याप्तिबलेन भवति, इह च वाक्यसामान्यं ज्ञानसामान्येन व्याप्तम् अवगतम् इति ततस् तत् सिध्येद्, ज्ञानमात्राच् चार्थमात्रम्, न चेह तथा, ज्ञानार्थविशेषयोर् अनुमित्सितत्वात्। तयोश् च सम्बन्धग्रहणाभावेनाननुमेयत्वात्। ननु यत्राप्तो वाक्यं प्रयुङ्क्ते तद् एव ज्ञात्वा प्रयुङ्क्त इति विज्ञानविशेषेणैव सम्बन्धो ऽवगतः। अतस् स एवानुमास्यते। यद्य् एवम्, अवगतस् तर्हि प्राग् एव वाक्याद् अर्थः, न ह्य् अन्यथा यत्र प्रयुङ्क्त इति शक्यते वक्तुम्। अपि चाविदिते प्रथमम् अर्थे कथं ज्ञानम् अनुमातव्यम्। किम् अज्ञासीद् अयं वक्ता किञ्चिद् इति, आहोस्विद् इमम् अर्थम् इति, नाप्रतिपन्नम् इदमा शक्यते प्रतिनिर्देष्टुम्। न चार्थोपरागम् अन्तरेण ज्ञानस्य विशेषस् सम्भवति यो ऽनुमीयते। न चाकर्मकं ज्ञानमात्रम् अनुमीयते। न च ततो ऽर्थविशेषस् सिध्यति। न चानिश्चितं ज्ञानं, संशयात्मनो विज्ञानविधाया दर्शितत्वात्। न चैवं पुंवाक्येभ्यस् सन्देहः। या तु क्वचिद् व्यभिचाराद् अप्रामाण्याशङ्का सा आप्तत्वादिना निराक्रियत इत्य् उक्तम्। यदि त्व् एवं ज्ञानविशेषावगतिर् उच्यते, य एवम् अवधारितो भवति -- नायम् अनन्वितार्थानि पदानि प्रयुङ्क्ते, न चानवगतान्वयानि, तन् नूनम् अमीषाम् अनेनान्वयो ज्ञात इति। किम् इदानीं विदितपदपदार्थसङ्गतिः श्रोता पुंवाक्याद् अर्थं न बुध्यत एव। यद्य् एवम् अनुत्तरा गुरवः। जाता तु बुद्धिर् असन्दिग्धाविपर्यस्ता च न वेदवाक्यजनिताया धियो विशिष्येत। शङ्कामात्रं तु कथञ्चिद् वेदे ऽपि वाक्यत्वादिना भवतीति न तावता तदप्रामाण्यम्। ताभ्याम् इति। बुद्धिशब्दाभ्याम् इत्य् अर्थः
3,118 ataḥ svayam evānavagatā nārthasya liṅgam ity āha -- neti. nanūktaṃ kāryāt śabdād anumāsyate, ata āha -- na śabda iti. yathā nobhayam ubhayatra liṅgaṃ, tathā darśayati -- viśeṣa iti. anumānaṃ hi vyāptibalena bhavati, iha ca vākyasāmānyaṃ jñānasāmānyena vyāptam avagatam iti tatas tat sidhyed, jñānamātrāc cārthamātram, na ceha tathā, jñānārthaviśeṣayor anumitsitatvāt. tayoś ca sambandhagrahaṇābhāvenānanumeyatvāt. nanu yatrāpto vākyaṃ prayuṅkte tad eva jñātvā prayuṅkta iti vijñānaviśeṣeṇaiva sambandho 'vagataḥ. atas sa evānumāsyate. yady evam, avagatas tarhi prāg eva vākyād arthaḥ, na hy anyathā yatra prayuṅkta iti śakyate vaktum. api cāvidite prathamam arthe kathaṃ jñānam anumātavyam. kim ajñāsīd ayaṃ vaktā kiñcid iti, āhosvid imam artham iti, nāpratipannam idamā śakyate pratinirdeṣṭum. na cārthoparāgam antareṇa jñānasya viśeṣas sambhavati yo 'numīyate. na cākarmakaṃ jñānamātram anumīyate. na ca tato 'rthaviśeṣas sidhyati. na cāniścitaṃ jñānaṃ, saṃśayātmano vijñānavidhāyā darśitatvāt. na caivaṃ puṃvākyebhyas sandehaḥ. yā tu kvacid vyabhicārād aprāmāṇyāśaṅkā sā āptatvādinā nirākriyata ity uktam. yadi tv evaṃ jñānaviśeṣāvagatir ucyate, ya evam avadhārito bhavati -- nāyam ananvitārthāni padāni prayuṅkte, na cānavagatānvayāni, tan nūnam amīṣām anenānvayo jñāta iti. kim idānīṃ viditapadapadārthasaṅgatiḥ śrotā puṃvākyād arthaṃ na budhyata eva. yady evam anuttarā guravaḥ. jātā tu buddhir asandigdhāviparyastā ca na vedavākyajanitāyā dhiyo viśiṣyeta. śaṅkāmātraṃ tu kathañcid vede 'pi vākyatvādinā bhavatīti na tāvatā tadaprāmāṇyam. tābhyām iti. buddhiśabdābhyām ity arthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.