३,११७ तद् इमं प्रत्यक्षतो भेदम् अभ्युपेत्यानुमानाद् भेदकारणं निराकरोति -- तत्रापीति। एवं हि मन्यते -- यद्य् अनुमानापरिच्छिन्नविषयतया भेदोभिधीयते, तर्हि पुंवाक्यानाम् अनागमत्वम्, प्रमाणान्तरपरिच्छिन्नविषयवात्, वेदवाक्यान्य् एव तु मानान्तराविषयार्थानि भिद्यन्ते इत्य् अव्यापको हेतुर् इति। किं पुनर् इदम् अनिष्टम् आपादितम्, नन्व् इष्यत एव पुंवचसाम् अनागमत्वम्, आगमो हि शास्त्रम्, अप्राप्ते शास्त्रम् अर्थवद् इति वक्ष्यति। इमानि पुनः प्रमाणान्तरप्राप्तविषयप्रतिपादकानीत्य् अनुवादवाक्यान्य् एव। अत एव शास्त्रम् एव वेदवाक्यं भिन्नतया पक्षीकृतं शास्त्रम् अर्थे प्रवर्तत इति। तद्भेदस्यैवोपयोगाद् इति भावः। तद् एतद् आह -- तथेति। अत्र दूषणम् आह -- प्रत्यय इति। एवम् अयं पुंवचनाप्रामाण्यवादी वक्तव्यः। किम् अस्ति तेभ्यो ऽर्थप्रत्ययो न वा, न तावन् नास्ति, सर्वलोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। सतस् तु नानिमित्तोत्पत्तिस् सम्भवतीति विमित्तं वाच्यम्। न च शब्दाद् अन्यन्निमित्तम् अस्योपपद्यत इति जातम् असन्दिग्धम् अवाधितं च ज्ञानान्तरेण प्रमाणम् एव पुंवचनजनितं ज्ञानम् इति नास्यानागमत्वाभ्युपगमो युक्त इति। इतरस् त्व् अनुमानान्तर्भावाभिप्रायेणाह -- वक्तृबुद्धेर् इति। अयम् अभिप्रायः -- विसंवादभूयिष्ठानि हि पुंवचनानि, तन्नैतानि श्रुतमात्राण्य् एवार्थं निश्चाययन्ति। न चानिश्चितो ऽर्थो ज्ञातो भवति, निश्चयस्यैव ज्ञानत्वात्। अतः प्राङ्निश्चयोत्पत्तेर् ज्ञानाभाव एवेति किं निमित्तप्रयत्नेन। यदा तु वक्तैवम् अवधारितव्याप्तिर् भवति -- न चायम् अनवगतं ब्रवीतीति, तदा तद्वाक्याद् एव ज्ञानकार्यात् कारणभूतं ज्ञानम् अनुमाय ज्ञानस्यार्थाव्यभिचारेणार्थो निश्चीयते। तस्यां चावस्थायां ज्ञानलिङ्गावगतत्वाद् अर्थस्य वाक्यम् अनुवादकम् एव। अतो नागम इति। सिद्धान्तवादी त्व् आह -- कुतो न्वसाव् इति। अयम् अभिप्रायः -- अवगता हि बुद्धिर् अर्थं निश्चाययति। न चास्याः किञ्चिद् अवगमे कारणम् अस्तीति वक्ष्याम इति
3,117 tad imaṃ pratyakṣato bhedam abhyupetyānumānād bhedakāraṇaṃ nirākaroti -- tatrāpīti. evaṃ hi manyate -- yady anumānāparicchinnaviṣayatayā bhedobhidhīyate, tarhi puṃvākyānām anāgamatvam, pramāṇāntaraparicchinnaviṣayavāt, vedavākyāny eva tu mānāntarāviṣayārthāni bhidyante ity avyāpako hetur iti. kiṃ punar idam aniṣṭam āpāditam, nanv iṣyata eva puṃvacasām anāgamatvam, āgamo hi śāstram, aprāpte śāstram arthavad iti vakṣyati. imāni punaḥ pramāṇāntaraprāptaviṣayapratipādakānīty anuvādavākyāny eva. ata eva śāstram eva vedavākyaṃ bhinnatayā pakṣīkṛtaṃ śāstram arthe pravartata iti. tadbhedasyaivopayogād iti bhāvaḥ. tad etad āha -- tatheti. atra dūṣaṇam āha -- pratyaya iti. evam ayaṃ puṃvacanāprāmāṇyavādī vaktavyaḥ. kim asti tebhyo 'rthapratyayo na vā, na tāvan nāsti, sarvalokavyavahārocchedaprasaṅgāt. satas tu nānimittotpattis sambhavatīti vimittaṃ vācyam. na ca śabdād anyannimittam asyopapadyata iti jātam asandigdham avādhitaṃ ca jñānāntareṇa pramāṇam eva puṃvacanajanitaṃ jñānam iti nāsyānāgamatvābhyupagamo yukta iti. itaras tv anumānāntarbhāvābhiprāyeṇāha -- vaktṛbuddher iti. ayam abhiprāyaḥ -- visaṃvādabhūyiṣṭhāni hi puṃvacanāni, tannaitāni śrutamātrāṇy evārthaṃ niścāyayanti. na cāniścito 'rtho jñāto bhavati, niścayasyaiva jñānatvāt. ataḥ prāṅniścayotpatter jñānābhāva eveti kiṃ nimittaprayatnena. yadā tu vaktaivam avadhāritavyāptir bhavati -- na cāyam anavagataṃ bravītīti, tadā tadvākyād eva jñānakāryāt kāraṇabhūtaṃ jñānam anumāya jñānasyārthāvyabhicāreṇārtho niścīyate. tasyāṃ cāvasthāyāṃ jñānaliṅgāvagatatvād arthasya vākyam anuvādakam eva. ato nāgama iti. siddhāntavādī tv āha -- kuto nvasāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- avagatā hi buddhir arthaṃ niścāyayati. na cāsyāḥ kiñcid avagame kāraṇam astīti vakṣyāma iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.