निर्विकल्पकवादिनाम् अपि नेदं प्रमाणान्तरं, प्रत्यक्षाभासत्वाद् इत्य् आह -- प्रत्यक्षेति। एवं तावत् सादृश्यस्य वस्त्वन्तरत्वम् अङ्गीकृत्य तत्प्रत्यक्षतयोपमानस्य विषयाभावेनाप्रामाण्यम् उक्तम्। इदानीं बौद्धमतेन सादृश्यापलापम् आह -- प्रमेयेति। निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनाम् अपि सादृश्यप्रमेयाभावाद् उपमानस्य प्रमाणता नाभिप्रेता। अतस् तेषु स्पर्धमानेषु कथम् उपमानं प्रमाणम्। अयं च तेषाम् अभिप्रायः -- सादृश्यं हि न तावदाश्रयेभ्यो भिन्नम् अनुपलम्भात्। अभेदे चाश्रयात् तन्मात्रापातात्। कथं चाश्रयेषु वर्तते। न तावत् कार्त्स्न्येन भेदप्रसङ्गात्, न ह्य् एकम् अत्र कार्त्स्न्येन वृत्तम् अन्यत्रापि तथैव वर्तत इति साम्प्रतम्। न च भागशः, तदभावात्। किञ्चेदं सादृश्यं न तावद् द्रव्यगुणकर्मणाम् अन्यतमम्, पदार्थपण्डितैस् तेष्व् अनुपसंख्यातत्वात्। न हि नवसु द्रव्येषु चतुर्विंशत्यां गुणेषु पञ्चसु वा कर्मसु सादृश्यम् अन्तर्गतं पश्यामः। न च सामान्यम् एव सादृश्यं, तद् धि तद्बुद्धौ करणं, तद्वद्बुद्धिवेद्यं च सादृश्यं, तत्सादृश्ये च गोत्वादाव् अपि तथात्वप्रसङ्गः। ३,१४३ अवयवसामान्यानि सादृश्यम् इति चेद्। न। तेष्व् अप्य् ऐकैकश्येन सादृश्यबुद्धेर् उपजननात्।[७२९]भूयांसि सादृश्यम् इति चेद्। न। भूयस्स्व् अप्य् एकत्र समाहृतेषु प्रतियोग्य(?न्यतरा)नपेक्षेषु सादृश्यबुद्धेर् उपजननात्।[७३०]सन्ति खलु तान्य् एकत्र समाहृतानि वस्तूनि, न च सादृश्यबुद्ध्या गृह्यन्ते, न ह्य् अनपेक्षितप्रतियोगिभेदं सदृशो ऽयम् इति गां जानाति। प्रतियोग्यपेक्षया सामान्यानि सादृश्यम् इति चेत्। किम् इदानीम् आपेक्षिकं सादृश्यम्। बाढम्। यद्य् एवम् अपेक्षया तदभिव्यज्यते जन्यते वा। न तावज् जन्यते द्वित्वम् इवापेक्षाबुद्ध्या, सहजसिद्धत्वात्। अभिव्यञ्जकानि त्व् आलोकेन्द्रियादीनि सन्तीति किम् अन्यद् अपेक्षते। यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यं, यमयोस् तु तदभावाद् अभावप्रसङ्गः। तत्रापि तदभ्युपगमे तन्नाशे सामान्यनाशात् सिद्धान्तहानिः। चित्रादौ च पारिणामिकानाम् अवयवानां करशिरऋप्रभृतीनाम् अभावात् सामान्याभावे सादृश्याभावः। एवम् एव गन्धादिष्व् अपि प्रसङ्गो दर्शयितव्यः। अवयवानां कर्णादीनाम् अवयवान्तराभावाद् असादृश्यम्। अथ मतम्, सत्यं नावयवसामान्यानि सादृश्यम्। किन् तु तत्त्वान्तरम् एवेदं द्रव्यजातिगुणकर्मभ्यो व्यतिरिक्तं गुणभेदो वा। यथाह गुरुः -- न सामान्यं सादृश्यम्। किं तर्हि। तद् एव तत्, गोत्वादेर् एकत्वाद् इति। एवं चोपपन्नो भवति सदृशसम्भावनम् एव तत्र विध्यर्थः श्येनचिच् चोदनार्थः। श्येनव्यक्तिजात्योस् स्वभावनिर्मितपक्षत्वग्रसमांसलोहितास्थिशिरऋपृष्ठपादोदराद्यवयवारब्धावयविसमवायित्वेनेष्टकाभिर् अशक्यसम्पादनत्वात्। यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यम् इष्यन्ते ततस् तेषाम् इहाभावात् सादृश्यम् अपि दुस्सम्पादनम् इति सो ऽनारभ्यो ऽर्थः प्रतिज्ञातो भवेत् श्येनचितं चिन्वीतेति। एवं चानवयवेष्व् अपि गन्धादिषु सादृश्यसंविदुपपत्स्यत इति। तच् च नैवम्। तत्त्वान्तरे हि सादृश्ये गाम् अनपेक्ष्यापि गवयं सदृशम् इति जानीयुः। तत्र हि तन्निरवशेषम् एव सादृश्यं परिसमाप्तम् इति किम् अन्यद् अपेक्ष्यते। कथम् अनपेक्षिते गवि तत्सादृश्यविशिष्टो ऽवगम्यत इति चेत् कस् तस्य गवा सम्बन्धः। समवाय इति चेत्, सो ऽपि तर्हि गवयवद् गोसदृशतया ज्ञातव्यः। अपि च समवेतं नाम तत्सादृश्यं गवयगतसादृश्यग्रहणे ऽपि किम् इत्य् अपेक्ष्यते। न हि गोत्वं शाबलेये समवेतम् इति ३,१४४ बाहुलेये तद्बोधे ऽपि तदपेक्षा दृष्टा। तथेदं गवि गवयसादृश्यम् इति न तदपेक्षाहेतुर् उपलभ्यत इति। अपि चापेक्षतां नाम गौः, दूराद् गाम् उपलब्धवतो ()विदितावयवसामान्यविभागस्यापि गोसदृशगवयज्ञानं भवेत्। अवयवसामान्यान्य् अपि तद्बोधे ऽप्य् अपेक्ष्यन्त इति चेत्। वक्तव्यो ऽपेक्षार्थः। यदि मतम्, अभिव्यञ्जकानि तस्यावयवसामान्यानीति, तानि तर्हि गवयवर्तीनि तस्याभिव्यञ्जकानि, सन्ति च तानि गवे(?वि) इति किं गोगततद्वेदनेन, अतो गव्यवगते ऽनवगतेषु चावयवसामान्येषु गोसादृश्यज्ञानं जायेत। जात्योर् हि तत्सादृश्यम्, अवगते च ते इति किम् अन्यद् अपेक्ष्यते। यच् चेदम् अवयवसामान्यानां बाहुल्ये सदृशत्वम्, इदं च न स्याद् अर्थान्तरत्वे सादृश्यस्य सर्वत्र तावत्त्वात्। स्यान् मतम् व्यञ्जकानि तानि तस्य। भवति चाभिव्यञ्जकप्रकर्षे ऽभिव्यङ्ग्यबुद्धिप्रकर्षः। यथा घटादौ तद्वद् इहापि भविष्यतीति। तन् न। न हि बुद्धिमात्रम् अत्र प्रकृष्यते। अपि तर्हि वस्त्व् एव सातिशयम् उपालभामहे। अत एव मुख्यापचारे सदृशोपादित्सया सुसदृशं प्रतिनिधीयते। न मन्दसदृशम् इत्य् एतद् अपि यत् किञ्चित्। अतः कल्पनामात्रकल्पितं द्विचन्द्रालातचक्रादिवद् भ्रान्तिकारणं सादृश्यं न प्रामाणिकम् इति। प्रमेयाभावाद् अपि नोपमानाङ्गम् अन्यद् वा सादृश्ये प्रमाणम् इत्य् आपेक्ष इति
nirvikalpakavādinām api nedaṃ pramāṇāntaraṃ, pratyakṣābhāsatvād ity āha -- pratyakṣeti. evaṃ tāvat sādṛśyasya vastvantaratvam aṅgīkṛtya tatpratyakṣatayopamānasya viṣayābhāvenāprāmāṇyam uktam. idānīṃ bauddhamatena sādṛśyāpalāpam āha -- prameyeti. nirvikalpakapratyakṣavādinām api sādṛśyaprameyābhāvād upamānasya pramāṇatā nābhipretā. atas teṣu spardhamāneṣu katham upamānaṃ pramāṇam. ayaṃ ca teṣām abhiprāyaḥ -- sādṛśyaṃ hi na tāvadāśrayebhyo bhinnam anupalambhāt. abhede cāśrayāt tanmātrāpātāt. kathaṃ cāśrayeṣu vartate. na tāvat kārtsnyena bhedaprasaṅgāt, na hy ekam atra kārtsnyena vṛttam anyatrāpi tathaiva vartata iti sāmpratam. na ca bhāgaśaḥ, tadabhāvāt. kiñcedaṃ sādṛśyaṃ na tāvad dravyaguṇakarmaṇām anyatamam, padārthapaṇḍitais teṣv anupasaṃkhyātatvāt. na hi navasu dravyeṣu caturviṃśatyāṃ guṇeṣu pañcasu vā karmasu sādṛśyam antargataṃ paśyāmaḥ. na ca sāmānyam eva sādṛśyaṃ, tad dhi tadbuddhau karaṇaṃ, tadvadbuddhivedyaṃ ca sādṛśyaṃ, tatsādṛśye ca gotvādāv api tathātvaprasaṅgaḥ. 3,143 avayavasāmānyāni sādṛśyam iti ced. na. teṣv apy aikaikaśyena sādṛśyabuddher upajananāt.[729]bhūyāṃsi sādṛśyam iti ced. na. bhūyassv apy ekatra samāhṛteṣu pratiyogya(?nyatarā)napekṣeṣu sādṛśyabuddher upajananāt.[730]santi khalu tāny ekatra samāhṛtāni vastūni, na ca sādṛśyabuddhyā gṛhyante, na hy anapekṣitapratiyogibhedaṃ sadṛśo 'yam iti gāṃ jānāti. pratiyogyapekṣayā sāmānyāni sādṛśyam iti cet. kim idānīm āpekṣikaṃ sādṛśyam. bāḍham. yady evam apekṣayā tadabhivyajyate janyate vā. na tāvaj janyate dvitvam ivāpekṣābuddhyā, sahajasiddhatvāt. abhivyañjakāni tv ālokendriyādīni santīti kim anyad apekṣate. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, yamayos tu tadabhāvād abhāvaprasaṅgaḥ. tatrāpi tadabhyupagame tannāśe sāmānyanāśāt siddhāntahāniḥ. citrādau ca pāriṇāmikānām avayavānāṃ karaśiraṛprabhṛtīnām abhāvāt sāmānyābhāve sādṛśyābhāvaḥ. evam eva gandhādiṣv api prasaṅgo darśayitavyaḥ. avayavānāṃ karṇādīnām avayavāntarābhāvād asādṛśyam. atha matam, satyaṃ nāvayavasāmānyāni sādṛśyam. kin tu tattvāntaram evedaṃ dravyajātiguṇakarmabhyo vyatiriktaṃ guṇabhedo vā. yathāha guruḥ -- na sāmānyaṃ sādṛśyam. kiṃ tarhi. tad eva tat, gotvāder ekatvād iti. evaṃ copapanno bhavati sadṛśasambhāvanam eva tatra vidhyarthaḥ śyenacic codanārthaḥ. śyenavyaktijātyos svabhāvanirmitapakṣatvagrasamāṃsalohitāsthiśiraṛpṛṣṭhapādodarādyavayavārabdhāvayavisamavāyitveneṣṭakābhir aśakyasampādanatvāt. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyam iṣyante tatas teṣām ihābhāvāt sādṛśyam api dussampādanam iti so 'nārabhyo 'rthaḥ pratijñāto bhavet śyenacitaṃ cinvīteti. evaṃ cānavayaveṣv api gandhādiṣu sādṛśyasaṃvidupapatsyata iti. tac ca naivam. tattvāntare hi sādṛśye gām anapekṣyāpi gavayaṃ sadṛśam iti jānīyuḥ. tatra hi tanniravaśeṣam eva sādṛśyaṃ parisamāptam iti kim anyad apekṣyate. katham anapekṣite gavi tatsādṛśyaviśiṣṭo 'vagamyata iti cet kas tasya gavā sambandhaḥ. samavāya iti cet, so 'pi tarhi gavayavad gosadṛśatayā jñātavyaḥ. api ca samavetaṃ nāma tatsādṛśyaṃ gavayagatasādṛśyagrahaṇe 'pi kim ity apekṣyate. na hi gotvaṃ śābaleye samavetam iti 3,144 bāhuleye tadbodhe 'pi tadapekṣā dṛṣṭā. tathedaṃ gavi gavayasādṛśyam iti na tadapekṣāhetur upalabhyata iti. api cāpekṣatāṃ nāma gauḥ, dūrād gām upalabdhavato ()viditāvayavasāmānyavibhāgasyāpi gosadṛśagavayajñānaṃ bhavet. avayavasāmānyāny api tadbodhe 'py apekṣyanta iti cet. vaktavyo 'pekṣārthaḥ. yadi matam, abhivyañjakāni tasyāvayavasāmānyānīti, tāni tarhi gavayavartīni tasyābhivyañjakāni, santi ca tāni gave(?vi) iti kiṃ gogatatadvedanena, ato gavyavagate 'navagateṣu cāvayavasāmānyeṣu gosādṛśyajñānaṃ jāyeta. jātyor hi tatsādṛśyam, avagate ca te iti kim anyad apekṣyate. yac cedam avayavasāmānyānāṃ bāhulye sadṛśatvam, idaṃ ca na syād arthāntaratve sādṛśyasya sarvatra tāvattvāt. syān matam vyañjakāni tāni tasya. bhavati cābhivyañjakaprakarṣe 'bhivyaṅgyabuddhiprakarṣaḥ. yathā ghaṭādau tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. tan na. na hi buddhimātram atra prakṛṣyate. api tarhi vastv eva sātiśayam upālabhāmahe. ata eva mukhyāpacāre sadṛśopāditsayā susadṛśaṃ pratinidhīyate. na mandasadṛśam ity etad api yat kiñcit. ataḥ kalpanāmātrakalpitaṃ dvicandrālātacakrādivad bhrāntikāraṇaṃ sādṛśyaṃ na prāmāṇikam iti. prameyābhāvād api nopamānāṅgam anyad vā sādṛśye pramāṇam ity āpekṣa iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.