अत्र समाधिम् आह -- सादृश्यस्येति। अयम् अभिप्रायः -- नेदं कल्पनामात्रकल्पितं, मिथ्यात्वहेतुद्वयासम्भवात्। द्विचन्द्रादिप्रत्यया हि कुतश्चिद् दोषाद् उत्पन्नाः कालादिभेदेषु बाध्यन्ते। सादृश्यं तु जात्यादिवदबाधितबुद्धिवेद्यं कथम् अन्यथा भविष्यति। यथा चासाधारणप्रत्यक्षवादिनां तत्सत्यम् एवं सादृश्यम् अपीति किम् अपह्नूयते। तद् इदम् अवगतम् असंशयितम् अबाधितं च देशान्तरादिष्व् अपीत्य् अस्ति तावत् सादृश्यं, प्रमाणबलेन यथा तदुपपद्यते तथा कल्पनीयम्। न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम किञ्चिद् अस्तीति। तत्र यत् तावद् उक्तं किम् अस्य स्वरूपम् इति। तत्रोत्तरम् आह -- भूयोवयवेति। अस्यार्थः -- भूयोभिर् अवयवसामान्यैर् यो जात्यन्तरस्य योगः ३,१४५ तत् सादृश्यम्। जात्यन्तरावयवसामान्यग्रहणम् उपलक्षणार्थम्, व्यक्तिसादृश्यम् अपि यमादिषु दृष्टम् एव। एवम् अवयवसामान्यैर् विनापि गुणकर्मादिसामान्ययोगेनापि सादृश्यं दृष्टम् एव, यथा चित्रादिषु। एतेन यद् उक्तं चित्रादौ कथं सादृश्यम् इति तत् परिहृतम्। एवम् अग्नाव् अपि संस्थानपरिमाणसामान्यं दर्शयितव्यम्। यमयोस् त्व् अवयवसामान्याभ्युपगमे यान् उपपत्तिर् उक्ता, असौ परिहरिष्यत एव। गुणानां त्व् असत्य् अप्य् अवयवसामान्ये ऽवयवगुणसामान्यम् एवावयविगुणानां सादृश्यम् इति दर्शयितव्यम्। कर्मणां च सौर्यादीनां द्रव्यदेवतादिधर्मसामान्यम् एव सादृश्यम्, अवयवसामान्यस्योपलक्षणार्थत्वाद् इति। तत्त्वान्तरवादिनां चेदम् आश्रयपारतन्त्र्याद् गुणान्तर्गतम् एवास्थेयम्। न पञ्चमम् अलौकिकत्वात्। जातिद्रव्यगुणक्रियाः पदार्था इति लोकसिद्धम्। अतो ऽस्य गुणस्य सतो गुणकर्मणोर् अनुपपन्न एव समवायः। अथ द्रव्यसमवेतम् एव गुणकर्मणी अपि सदृशतया बोधयति, एकार्थसमवायात्। यथावयवसमवेतं सामान्यं गोगवयजात्योर् असमवेतम् अपि ते सदृशतया बोधयति, एकार्थसमवेतसमवायाद् इत्य् उच्यते। न। द्रव्यसमवाये प्रमाणा भावात्, अवयवसामान्यानि हि कर्णादीनि व्यक्तिसमवेतानि प्रत्यक्षाणि। सादृश्यं तु सदृशबुद्ध्या ग्रहीतव्यम्। न च गन्धादिसदृशं द्रव्यम् इति प्रत्ययो ऽस्ति। अतः कथं तद्वर्तिना सादृश्येन गन्धादीनि सदृशानि भवेयुः। अतो ऽवयवसामान्यम् एव सादृश्यम् इति। नन्व् एकत्रैव भूयसाम् अवयवसामान्यानाम् उपलम्भात् सादृश्यबोधप्रसक्तिर् इत्य् उक्तम्, परिहृतम् इदं जात्यन्तरस्येति वदता। जात्यन्तरसमवायिनां जात्यन्तरे समवायात् सादृश्यम्, न स्वरूपमात्रम्, न च भूयस्त्वम्। एतच् चोपरिष्टाद् विवरिष्यत एव। अतो जात्यन्तरग्रहणम् अपेक्षितव्यम्। यत् तु न तेन तज्जन्यत इति। सत्यम्। अभिव्यज्यते तु तत्। यथोक्तम् -- सामान्यानि च भूयांसि गुणावयवकर्मणाम् । भिन्नप्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्यम् उच्यते ॥ इति। यद् धि यस्योपलब्धौ निमित्तं, तत्तदभिव्यञ्जकम्। अत एकैकत्रापि स्वरूपमात्रेण सामान्यानि गम्यन्त एव। जात्यन्तरसमवायात्मना ३,१४६ तु तानि सादृश्यम्, समवायात्मा च नाप्रतिसंहिते जात्यन्तरे ऽभिव्यक्तो भवतीति युक्तैव तदपेक्षा। न च यदर्थान्तरापेक्षप्रतिभासं तदवस्तु भवति। न हि देवदत्तस्य पितृत्वं पुत्रापेक्षया प्रतीयत इति, तद् अवस्तु। अतः आपेक्षिकाण्य् एवञ्जातीयकानि न चालयितुं शक्यन्ते। अत एवावयवसामान्यप्रचयाप्रचययोस् सुसदृशादिबोधोपपत्तिः। अतः सिद्धं जातिव्यक्त्यन्तरावच्छिन्नानि गुणावयवादिसामान्यानि सादृश्यम् इति
atra samādhim āha -- sādṛśyasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- nedaṃ kalpanāmātrakalpitaṃ, mithyātvahetudvayāsambhavāt. dvicandrādipratyayā hi kutaścid doṣād utpannāḥ kālādibhedeṣu bādhyante. sādṛśyaṃ tu jātyādivadabādhitabuddhivedyaṃ katham anyathā bhaviṣyati. yathā cāsādhāraṇapratyakṣavādināṃ tatsatyam evaṃ sādṛśyam apīti kim apahnūyate. tad idam avagatam asaṃśayitam abādhitaṃ ca deśāntarādiṣv apīty asti tāvat sādṛśyaṃ, pramāṇabalena yathā tadupapadyate tathā kalpanīyam. na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma kiñcid astīti. tatra yat tāvad uktaṃ kim asya svarūpam iti. tatrottaram āha -- bhūyovayaveti. asyārthaḥ -- bhūyobhir avayavasāmānyair yo jātyantarasya yogaḥ 3,145 tat sādṛśyam. jātyantarāvayavasāmānyagrahaṇam upalakṣaṇārtham, vyaktisādṛśyam api yamādiṣu dṛṣṭam eva. evam avayavasāmānyair vināpi guṇakarmādisāmānyayogenāpi sādṛśyaṃ dṛṣṭam eva, yathā citrādiṣu. etena yad uktaṃ citrādau kathaṃ sādṛśyam iti tat parihṛtam. evam agnāv api saṃsthānaparimāṇasāmānyaṃ darśayitavyam. yamayos tv avayavasāmānyābhyupagame yān upapattir uktā, asau parihariṣyata eva. guṇānāṃ tv asaty apy avayavasāmānye 'vayavaguṇasāmānyam evāvayaviguṇānāṃ sādṛśyam iti darśayitavyam. karmaṇāṃ ca sauryādīnāṃ dravyadevatādidharmasāmānyam eva sādṛśyam, avayavasāmānyasyopalakṣaṇārthatvād iti. tattvāntaravādināṃ cedam āśrayapāratantryād guṇāntargatam evāstheyam. na pañcamam alaukikatvāt. jātidravyaguṇakriyāḥ padārthā iti lokasiddham. ato 'sya guṇasya sato guṇakarmaṇor anupapanna eva samavāyaḥ. atha dravyasamavetam eva guṇakarmaṇī api sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavāyāt. yathāvayavasamavetaṃ sāmānyaṃ gogavayajātyor asamavetam api te sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavetasamavāyād ity ucyate. na. dravyasamavāye pramāṇā bhāvāt, avayavasāmānyāni hi karṇādīni vyaktisamavetāni pratyakṣāṇi. sādṛśyaṃ tu sadṛśabuddhyā grahītavyam. na ca gandhādisadṛśaṃ dravyam iti pratyayo 'sti. ataḥ kathaṃ tadvartinā sādṛśyena gandhādīni sadṛśāni bhaveyuḥ. ato 'vayavasāmānyam eva sādṛśyam iti. nanv ekatraiva bhūyasām avayavasāmānyānām upalambhāt sādṛśyabodhaprasaktir ity uktam, parihṛtam idaṃ jātyantarasyeti vadatā. jātyantarasamavāyināṃ jātyantare samavāyāt sādṛśyam, na svarūpamātram, na ca bhūyastvam. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. ato jātyantaragrahaṇam apekṣitavyam. yat tu na tena tajjanyata iti. satyam. abhivyajyate tu tat. yathoktam -- sāmānyāni ca bhūyāṃsi guṇāvayavakarmaṇām | bhinnapradhānasāmānyavyaktaṃ sādṛśyam ucyate || iti. yad dhi yasyopalabdhau nimittaṃ, tattadabhivyañjakam. ata ekaikatrāpi svarūpamātreṇa sāmānyāni gamyanta eva. jātyantarasamavāyātmanā 3,146 tu tāni sādṛśyam, samavāyātmā ca nāpratisaṃhite jātyantare 'bhivyakto bhavatīti yuktaiva tadapekṣā. na ca yadarthāntarāpekṣapratibhāsaṃ tadavastu bhavati. na hi devadattasya pitṛtvaṃ putrāpekṣayā pratīyata iti, tad avastu. ataḥ āpekṣikāṇy evañjātīyakāni na cālayituṃ śakyante. ata evāvayavasāmānyapracayāpracayayos susadṛśādibodhopapattiḥ. ataḥ siddhaṃ jātivyaktyantarāvacchinnāni guṇāvayavādisāmānyāni sādṛśyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.