इदानीं प्रत्यक्षपूर्विकाम् एव तावन्मुख्यतयोदाहरति -- तत्रेति वह्नेरन्तेन। का पुनर् इयं शक्तिः। नेयम् अतीन्द्रियेदन्तया निर्देष्टुं शक्यते। ननु यद्भावाभावनिबन्धनौ कार्यभावाभावौ इयं शक्तिः, ईदृशी च प्रत्यक्षवेद्यैव। तथा हि -- वह्निसंयोगानन्तरं दाहो दृश्यते असति च न दृश्यत इति तत्संयोग एव शक्तिर् इति गीयते, न तत्त्वान्तरम्। स च प्रत्यक्ष इति किम् अर्थापत्त्या। न। व्यभिचारात्। यथा खलु स्वरूपमात्रम् अग्नेर् व्यभिचरति, एवं संयोगो ऽपि। भवति हि कदाचिद् औषधादिसन्निकर्षे संयुज्यते वग्निर् अथ च न दहतीति। तद् इहार्थापत्त्या तत्त्वान्तरं शक्तिरूपं कल्प्यते। कयानुपपत्त्या, प्रमाणान्तरविरोधेन। तथा हि -- प्रत्यक्षेण दाहो ऽवस्थाप्यते। हेत्वभावेन च प्रतिक्षिप्यते। स हि कार्याभावेन विदितप्रतिबन्धस् तं गमयति। तथा हि -- न स्वरूपम् अग्नेः कारणम्, न तत्संयोगो व्यभिचारात्, नान्यत् किञ्चित्। न चाकस्माद् एव भवतीति साम्प्रतम्। एवं हि कदाचिन् न स्यात्, अपेक्षा हि कदाचिद् भावे निबन्धनम्, अनपेक्षं तु नित्यं सदसद् वा भवेत्। अतः कार्यदर्शनादर्शनबलाद् अग्नेः स्वरूपाद् व्यतिरिक्तं किञ्चिद् रूपम् उन्नीयते, ३,१६२ यद्भावाभावनिबन्धनौ कार्यभावाभावाव् इति। स्वरूपमात्रायत्ते तु कार्यभावे तदभेदात् सदापत्तिर् इति। स्वरूपमात्रम् अप्रतिबन्धम् अग्नेर् दाहस्य कारणम् औषधादीनां तु प्रतिबन्धृतेति चेत्, कः प्रतिबन्धार्थः। स्वरूपं तावदविनष्टम्। तद् एव प्रत्यभिजानीमः। न हि बीजस्योपरि त(?ना।दा)नीते प्रदीपे किञ्चिद् रूपापचयम् उपलभामहे। न च तेनाङ्कुरो जन्यते। अथ वस्त्वन्तरसन्निधौ सामग्र्यन्तरम् एव जातम्, अतः पूर्वसामग्रीकार्यं नोत्पद्यत इति चेन् नैवम्। न हि मन्त्रादिसन्निकर्षे पूर्वसामग्रीनाशो दृश्यते। न च तत् कार्यम् उपलभ्यते। अथ मन्त्रादिरहितम् एव कारणं कार्यस्य जनकम्। न तु तत्र तेन किञ्चित् क्रियत इत्य् उच्यते। तन् न। न ह्य् अकिञ्चित्करस्य सन्निधिः कार्यं प्रतिबध्नाति। अन्यद् अपि हि तत्रोदासीनं सन्निहितं भवति। न च कार्यं न जायते। न च मन्त्रादिसन्निधाव् अर्थान्तरम् एव जातं पूर्वकारणनाशेनेति मतिर् आविरस्ति। सकला हि सामग्री प्रत्यभिज्ञायते। अस्ति च तत्र कारणम् इत्य् उक्तम्। न च मन्त्रादिप्रागभाव एव वा तद्विशिष्टा वा सामग्री जनिकेति युक्तम्। अभावस्य भावान्तरसिद्धौ व्यापारादर्शनात्। विहिताकरणे ऽपि तत्काले ऽन्यक्रिया प्रत्यवायहेतुर् ना(?का।क)रणम्। यदाह -- स्वकाले यद् अकुर्वस् तु करोत्य् अन्यद् अचेतनः । प्रत्यवायो ऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते ॥ इति। यदि तु -- कर्मणः प्रागभावश् च विहिताकरणेषु यः । स चानर्थकरत्वेन वस्तुत्वान् नापनीयते ॥ इति दर्शनात् मन्त्रादिप्रागभावः कारणम् इष्यते। तथापि परस्तात् कार्यदर्शनं नोपपद्यत इति। मन्त्रादिप्रध्वंसो ऽपि कारणम् इति चेत्, स तर्हि प्राङ् नासीद् इति प्राङ्मन्त्रादिप्रयोगात् कार्यं न जायेत। न हि क्षितिजलबीजानाम् अन्यतमापाये ऽप्य् अङ्कुरो जायमानो दृश्यते। अपि च सत्य् एव प्राच्यमन्त्रादिसन्निधाने तद्विपरीतमन्त्राद्यागमे कार्यभावम् ईक्षमाणा न तदभावस्य कारणभावम् अवस्थापयामः। न हि विहिताकरणकारणकः प्रत्यवायः सत्य् अपि विहितकरणे दृष्टः। भवति चात्र प्रयोगः -- यद्यदभावकारणकं तत्तद्भावे न भवति विहिताभावभाव्य इव प्रत्यवायो ३,१६३ विहितभावेन। न चैवं मन्त्रादिभावे कार्यम् इति। एवं चाकिञ्चित्करो मन्त्रादिभावो न कदाचित् कार्यं प्रतिबध्नीयात्। अतः कारणशक्तेर् एव प्रतिबन्धको मन्त्रः, न तदभावः कारणम्। बलवत्तरोपनिपातापहृतशक्तिस् तु सो ऽपि न किञ्चित् प्रतिबध्नाति। न च यद् बलवद्रुद्धम् आत्मानं नैव विन्दति, अविरोधे ऽपि तेनात्मा न लब्धव्यः। कदाचन माभूत् श्रौतपरिपन्थिविनियोगाभावे ऽपि लैङ्गिकविनियोगाभाव इति। अतो ऽस्ति कश्चिद् अतिशयः कारणानाम्, यन्नाशतिरोधानाभ्यां कार्यं नारभन्त इति सिद्धं प्रत्यक्षावगताद् दाहाद् दहनशक्तिकल्पनम्। अनुमेयत्वं तु शक्तेर् उपरिष्टान्निराकरिष्यत इति। अनुमानपूर्विकार्थापत्तिम् उदाहरति अनुमिताद् इति। देशान्तरप्राप्त्या सूर्ये यानम् अनुमीयते, ततो ऽर्थापत्त्या तच्छक्तिः। अत्रापि प्रमाणान्तरविरोध एवानुपपत्तिः। गमनं हि प्राणिनां विशिष्टपदादिसाधनकम् अवगतम्। अयं चानुमिततद्विधर्मगमनसाधनो ऽपि तथैव न गन्तुम् अर्हतीति वितर्कः। सो ऽयं शक्तिकल्पनया निवार्यते। अस्ति नाम सा काचिद् अस्य शक्तिः, यया गन्त्रन्तरविधर्मगमनो विपातनिपातयोस् समम् उपसर्पतीति
idānīṃ pratyakṣapūrvikām eva tāvanmukhyatayodāharati -- tatreti vahnerantena. kā punar iyaṃ śaktiḥ. neyam atīndriyedantayā nirdeṣṭuṃ śakyate. nanu yadbhāvābhāvanibandhanau kāryabhāvābhāvau iyaṃ śaktiḥ, īdṛśī ca pratyakṣavedyaiva. tathā hi -- vahnisaṃyogānantaraṃ dāho dṛśyate asati ca na dṛśyata iti tatsaṃyoga eva śaktir iti gīyate, na tattvāntaram. sa ca pratyakṣa iti kim arthāpattyā. na. vyabhicārāt. yathā khalu svarūpamātram agner vyabhicarati, evaṃ saṃyogo 'pi. bhavati hi kadācid auṣadhādisannikarṣe saṃyujyate vagnir atha ca na dahatīti. tad ihārthāpattyā tattvāntaraṃ śaktirūpaṃ kalpyate. kayānupapattyā, pramāṇāntaravirodhena. tathā hi -- pratyakṣeṇa dāho 'vasthāpyate. hetvabhāvena ca pratikṣipyate. sa hi kāryābhāvena viditapratibandhas taṃ gamayati. tathā hi -- na svarūpam agneḥ kāraṇam, na tatsaṃyogo vyabhicārāt, nānyat kiñcit. na cākasmād eva bhavatīti sāmpratam. evaṃ hi kadācin na syāt, apekṣā hi kadācid bhāve nibandhanam, anapekṣaṃ tu nityaṃ sadasad vā bhavet. ataḥ kāryadarśanādarśanabalād agneḥ svarūpād vyatiriktaṃ kiñcid rūpam unnīyate, 3,162 yadbhāvābhāvanibandhanau kāryabhāvābhāvāv iti. svarūpamātrāyatte tu kāryabhāve tadabhedāt sadāpattir iti. svarūpamātram apratibandham agner dāhasya kāraṇam auṣadhādīnāṃ tu pratibandhṛteti cet, kaḥ pratibandhārthaḥ. svarūpaṃ tāvadavinaṣṭam. tad eva pratyabhijānīmaḥ. na hi bījasyopari ta(?nā/dā)nīte pradīpe kiñcid rūpāpacayam upalabhāmahe. na ca tenāṅkuro janyate. atha vastvantarasannidhau sāmagryantaram eva jātam, ataḥ pūrvasāmagrīkāryaṃ notpadyata iti cen naivam. na hi mantrādisannikarṣe pūrvasāmagrīnāśo dṛśyate. na ca tat kāryam upalabhyate. atha mantrādirahitam eva kāraṇaṃ kāryasya janakam. na tu tatra tena kiñcit kriyata ity ucyate. tan na. na hy akiñcitkarasya sannidhiḥ kāryaṃ pratibadhnāti. anyad api hi tatrodāsīnaṃ sannihitaṃ bhavati. na ca kāryaṃ na jāyate. na ca mantrādisannidhāv arthāntaram eva jātaṃ pūrvakāraṇanāśeneti matir āvirasti. sakalā hi sāmagrī pratyabhijñāyate. asti ca tatra kāraṇam ity uktam. na ca mantrādiprāgabhāva eva vā tadviśiṣṭā vā sāmagrī janiketi yuktam. abhāvasya bhāvāntarasiddhau vyāpārādarśanāt. vihitākaraṇe 'pi tatkāle 'nyakriyā pratyavāyahetur nā(?kā/ka)raṇam. yadāha -- svakāle yad akurvas tu karoty anyad acetanaḥ | pratyavāyo 'sya tenaiva nābhāvena sa janyate || iti. yadi tu -- karmaṇaḥ prāgabhāvaś ca vihitākaraṇeṣu yaḥ | sa cānarthakaratvena vastutvān nāpanīyate || iti darśanāt mantrādiprāgabhāvaḥ kāraṇam iṣyate. tathāpi parastāt kāryadarśanaṃ nopapadyata iti. mantrādipradhvaṃso 'pi kāraṇam iti cet, sa tarhi prāṅ nāsīd iti prāṅmantrādiprayogāt kāryaṃ na jāyeta. na hi kṣitijalabījānām anyatamāpāye 'py aṅkuro jāyamāno dṛśyate. api ca saty eva prācyamantrādisannidhāne tadviparītamantrādyāgame kāryabhāvam īkṣamāṇā na tadabhāvasya kāraṇabhāvam avasthāpayāmaḥ. na hi vihitākaraṇakāraṇakaḥ pratyavāyaḥ saty api vihitakaraṇe dṛṣṭaḥ. bhavati cātra prayogaḥ -- yadyadabhāvakāraṇakaṃ tattadbhāve na bhavati vihitābhāvabhāvya iva pratyavāyo 3,163 vihitabhāvena. na caivaṃ mantrādibhāve kāryam iti. evaṃ cākiñcitkaro mantrādibhāvo na kadācit kāryaṃ pratibadhnīyāt. ataḥ kāraṇaśakter eva pratibandhako mantraḥ, na tadabhāvaḥ kāraṇam. balavattaropanipātāpahṛtaśaktis tu so 'pi na kiñcit pratibadhnāti. na ca yad balavadruddham ātmānaṃ naiva vindati, avirodhe 'pi tenātmā na labdhavyaḥ. kadācana mābhūt śrautaparipanthiviniyogābhāve 'pi laiṅgikaviniyogābhāva iti. ato 'sti kaścid atiśayaḥ kāraṇānām, yannāśatirodhānābhyāṃ kāryaṃ nārabhanta iti siddhaṃ pratyakṣāvagatād dāhād dahanaśaktikalpanam. anumeyatvaṃ tu śakter upariṣṭānnirākariṣyata iti. anumānapūrvikārthāpattim udāharati anumitād iti. deśāntaraprāptyā sūrye yānam anumīyate, tato 'rthāpattyā tacchaktiḥ. atrāpi pramāṇāntaravirodha evānupapattiḥ. gamanaṃ hi prāṇināṃ viśiṣṭapadādisādhanakam avagatam. ayaṃ cānumitatadvidharmagamanasādhano 'pi tathaiva na gantum arhatīti vitarkaḥ. so 'yaṃ śaktikalpanayā nivāryate. asti nāma sā kācid asya śaktiḥ, yayā gantrantaravidharmagamano vipātanipātayos samam upasarpatīti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.