ते एव प्रत्युदाहरणे दर्शयति -- शक्ये ऽपीति।[३८६]असत्ये असत्यवादिनि पुरुषे शक्ये ऽप्य् अर्थे यद् वाक्यं तस्य मिथ्यात्वं शक्यते ग्रहीतुम् इति शक्ये अन[३८७]तीन्द्रिये दृष्टार्थ इत्य् अर्थः। दृष्टसत्यो ऽपि प्रत्ययितो यदाशक्तिको भवति, प्रत्याय्यमानम् अर्थं ग्रहीतुम् असम्भावितशक्तिर् इति यावत्। तदा तद्वाक्यम् अपि मिथ्येति किं पुनस् तथाविधे ऽर्थे प्रत्ययितो वाक्यं प्रणयति। बाढम्। यदा भ्राम्यति यथा श्रुतिविरोधबाध्यस्मृतिसिद्धान्ते स्मृतिनिबन्धनकारः,[३८८] यथा च[३८९]दृष्टार्थसंव्यवहार एवाप्तः कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् कम् अपि संसर्गम् आरचयति तद्[३९०]असम्भवत्प्रमाणं वचो मिथ्या भवति। विप्रलिप्सा तु तस्य न सम्भवति। न च न भ्रान्तिर् अपि, ब्रह्मर्षीणाम् अपि भ्रान्तिर् आशङ्क्यते, किम् अङ्ग पुनरर्वाचीनानाम् आप्तानाम् इति। अत्रापरं भाष्यम् अशक्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातुम् ऋते वचनात् इति। तत्र न विद्मः किं तद्वृत्तेन परामृश्यत इति। वाक्यं हि प्रकृतं, न तद् ज्ञातुम् अशक्यं सुज्ञानत्वात्। विषयस् तु समासान्तर्गतो न तावत् तदा निष्कृष्यपरामर्शम् अर्हति। विलिङ्गत्वाच् च। पुल्लिङ्गो हि विषयः नासौ १,११८ नपुंसकलिङ्गतच्छब्दपरामर्शार्हः। तस्माद् व्याख्येयम् इदम्। तद् उच्यते। ज्ञातुम् इति सामान्यतो ज्ञानसम्बन्धोपस्थापितं ज्ञेयं तद् इति निर्दिशति। एतद् उक्तं भवति -- यत् तदिन्द्रियाणाम् अविषयभूतं ज्ञेयं, तत् पुरुषेण[३९१]नर्ते वचनाद् ज्ञातुं[३९२]शक्यम् इति समासान्निष्कृष्ट एव विषयार्थो ज्ञेयतया परामृश्यते। इदं च सर्वज्ञनिराकरणपरतया कैश्चिद् व्याख्यातं, तान् निराकरोति -- नानेनेति। अस्याभिप्रायः -- न तावद् इह सर्वशब्दः श्रूयते सर्वे अर्था ज्ञातुं न शक्यन्त इति। न च सर्वज्ञनिराकरणं क्वचिद् उपयुज्यते, धर्माधर्मज्ञाननिषेधमात्रेण चोदनैवेति प्रतिज्ञासिद्धेर् इति
te eva pratyudāharaṇe darśayati -- śakye 'pīti.[386]asatye asatyavādini puruṣe śakye 'py arthe yad vākyaṃ tasya mithyātvaṃ śakyate grahītum iti śakye ana[387]tīndriye dṛṣṭārtha ity arthaḥ. dṛṣṭasatyo 'pi pratyayito yadāśaktiko bhavati, pratyāyyamānam arthaṃ grahītum asambhāvitaśaktir iti yāvat. tadā tadvākyam api mithyeti kiṃ punas tathāvidhe 'rthe pratyayito vākyaṃ praṇayati. bāḍham. yadā bhrāmyati yathā śrutivirodhabādhyasmṛtisiddhānte smṛtinibandhanakāraḥ,[388] yathā ca[389]dṛṣṭārthasaṃvyavahāra evāptaḥ kutaścid bhramanimittāt kam api saṃsargam āracayati tad[390]asambhavatpramāṇaṃ vaco mithyā bhavati. vipralipsā tu tasya na sambhavati. na ca na bhrāntir api, brahmarṣīṇām api bhrāntir āśaṅkyate, kim aṅga punararvācīnānām āptānām iti. atrāparaṃ bhāṣyam aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanāt iti. tatra na vidmaḥ kiṃ tadvṛttena parāmṛśyata iti. vākyaṃ hi prakṛtaṃ, na tad jñātum aśakyaṃ sujñānatvāt. viṣayas tu samāsāntargato na tāvat tadā niṣkṛṣyaparāmarśam arhati. viliṅgatvāc ca. pulliṅgo hi viṣayaḥ nāsau 1,118 napuṃsakaliṅgatacchabdaparāmarśārhaḥ. tasmād vyākhyeyam idam. tad ucyate. jñātum iti sāmānyato jñānasambandhopasthāpitaṃ jñeyaṃ tad iti nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- yat tadindriyāṇām aviṣayabhūtaṃ jñeyaṃ, tat puruṣeṇa[391]narte vacanād jñātuṃ[392]śakyam iti samāsānniṣkṛṣṭa eva viṣayārtho jñeyatayā parāmṛśyate. idaṃ ca sarvajñanirākaraṇaparatayā kaiścid vyākhyātaṃ, tān nirākaroti -- nāneneti. asyābhiprāyaḥ -- na tāvad iha sarvaśabdaḥ śrūyate sarve arthā jñātuṃ na śakyanta iti. na ca sarvajñanirākaraṇaṃ kvacid upayujyate, dharmādharmajñānaniṣedhamātreṇa codanaiveti pratijñāsiddher iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.